Kur’ân’da Öteki İnşası Bağlamında Cahiliye Kavramı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Toplumsal ve dinî dönüşüm süreçlerinde “öteki” kavramı, kimlik inşasında belirleyici bir işleve sahiptir. Kur’ân-ı Kerîm, muhatap aldığı toplumun inanç, düşünce ve davranış dünyasını dönüştürürken bu dönüşümü yalnızca yeni değerler vazetmek suretiyle değil, aynı zamanda belirli zihniyet ve pratikleri eleştirel bir çerçeveye yerleştirerek gerçekleştirmiştir. Bu eleştirel çerçevenin merkezinde yer alan cahiliye kavramı, çoğunlukla İslâm öncesi tarihsel bir dönemi tanımlayan bir terim olarak algılansa da, Kur’ânî bağlamda tevhid merkezli dünya görüşünün karşısında konumlanan zihniyet, değer ve normlar bütününü ifade eden normatif bir kategoriye dönüşmüştür. Bu normatif dönüşüm, Kur’ân’ın ötekiyi nasıl tanımladığı sorusunu kaçınılmaz olarak gündeme getirmektedir. Kur’ân’da ötekilik, sabit bir toplumsal grup, etnik aidiyet ya da tarihsel kimlik üzerinden değil; insanın hakikatle, vahiyle ve ilahî ölçülerle kurduğu ilişkinin niteliği üzerinden belirlenmektedir. Bu bağlamda mümin, müşrik, kâfir, münafık ve ehl-i kitap gibi kavramsallaştırmalar, biyolojik veya etnik farklılıklara değil, iman-inkâr ekseninde ortaya çıkan tutum ve pratiklere işaret eder. Cahiliye kavramı ise karşıt kategorilerin ortak zeminini oluşturarak, bilinen hakikatin iradî biçimde reddedilmesi, ilahî ölçülerin yerine beşerî hevâ, gelenek ve güç ilişkilerinin ikame edilmesi gibi zihniyet unsurlarını kapsayan bütüncül bir ötekilik çerçevesi sunmaktadır. Mekke döneminde inen âyetlerde cahiliye, ağırlıklı olarak itikadî ve ahlâkî bir karşıtlık olarak ele alınırken, Medine döneminde daha çok hukukî, siyasal ve toplumsal adalet alanlarını kuşatan kurumsal bir karşıt düzen tasavvuruna dönüşmüştür. Bununla birlikte Kur’ân, cahiliyeyi tamamen dışsallaştırılmış bir düşman kategorisi olarak konumlandırmaktan bilinçli biçimde kaçınmış; mümin kimlik içerisinde dahi yeniden üretilebilen bir zihniyet riski olarak ele almıştır. Bu bağlamda makale, cahiliye kavramını Kur’ân’ın öteki inşası çerçevesinde ele almayı; kavramın anlam alanını, Kur’ânî söylemde üstlendiği işlevi ve nüzûl süreci boyunca kazandığı sürekliliği ilgili âyetler ışığında bütüncül bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Böylece Kur’ânî ötekiliğin, dışlayıcı bir kimlik siyaseti üretmekten ziyade, bireyi ve toplumu her çağda hakikat, adalet ve ahlâk ekseninde konum almaya davet eden dinamik ve normatif bir bilinç zemini sunduğu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân
• Öteki
• Cahiliye
• Tevhid
• Zihniyet

A Study of the Concept of Jahiliyyah in the Context of the Construction of the Other in the Qur’ān

Öz

In processes of social and religious transformation, the concept of the “other” plays a decisive role in identity construction. While transforming the beliefs and behaviors of its audience, the Qur’an did not merely establish new values; it also framed specific mindsets and practices within a critical lens. At the center of this framework lies the concept of jahiliyyah (ignorance). Although often perceived as a specific pre-Islamic historical period, in the Qur’anic context, it evolved into a normative category representing the totality of mindsets, values, and norms standing in opposition to a monotheistic world view. This transformation raises the question of how the Qur’an defines the “other.” In the Qur’an, “otherness” is determined not by fixed social groups, ethnicity, or historical identity, but by the quality of a human’s relationship with truth, revelation, and divine standards. Conceptualizations such as mu’min (believer), mushrik (polytheist), kafir (disbeliever), munafiq (hypocrite), and People of the Book refer to attitudes and practices emerging from the faith-denial axis rather than biological differences. Jahiliyyah provides a holistic framework for otherness, encompassing the voluntary rejection of truth and the substitution of divine standards with human whims, tradition, and power dynamics. While Meccan verses treat jahiliyyah as a theological and moral contrast, Medinan verses transform it into an institutionalized “counter-order” covering law, politics, and social justice. Notably, the Qur’an avoids treating jahiliyyah solely as an external enemy; it warns that this mindset can be reproduced even within the believer's identity. This article examines jahiliyyah within the framework of the Qur’an’s construction of the “other”, analyzing its semantic field and functional role throughout the revelation process. Ultimately, it demonstrates that Qur’anic otherness offers a dynamic normative consciousness that invites individuals to align with truth and justice in every age, rather than producing exclusionary identity politics.

Anahtar Kelimeler

• Qur’an
• The Other
• Jahiliyyah
• Tawhid
• Mentality

Kaynakça

1. Ahfeş es-Sağîr, Ebû Bekr Muhammed b. Halîl el-Ahfeş es-Sağîr ed-Dımeşkî. Kitabu’l-İhtiyareyn. thk. Fahruddin Kabâva. Dımeşk: Matbaatu Dımeşk, 1974.
2. Âlûsî, Ebu’l-Meâlî Camâlüddîn Mahmûd Şükrî b. Abdillâh b. Muhmûd. Bulûğu’l-Ereb fî Ma‘rifeti Ahvâli’l-Arab. 3 Cilt. nşr. Muhammed Behcet el-Eserî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 1896.
3. Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Tarihi. 4 Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 24. Basım, 2020.
4. Atay, Hüseyin. “İslâm’dan Önce Arap Yarımadasında Putperestlik ve Yayılışı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1-4 (1957), 80-89.
5. Bâhilî, ‘Amr Ahmer. Dîvânu ‘Amr Ahmer el-Bâhilî. thk. Hüseyin Atvân. Dımeşk: Mecma‘u’l-Lugati’l-‘Arabiyye, ts. Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’t-Te’sîl, 2012.
6. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. es-Sıhâhu Tâcu’l-Lügati ve Sıhâhu’l-‘Arabiyye. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyin, 4. Basım, 1987.
7. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 6. Basım, 2005.
8. Çağrıcı, Mustafa. Kur’ân’ın Geliş Ortamında Ahlak ve İnsan İlişkileri. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.

9. Çalışkan, İsmail. “Dini Bir Tutum Olarak Ötekine Yaklaşımın Kur’ânî Temelleri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2007), 7-28.
10. Danışman, Nafiz. “Câhiliyye Kelimesinin Mânâ ve Menşei”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1-4 (1956), 192-197.
11. Demircan, Adnan. “Son Peygamber’in Geldiği Coğrafya ve Toplum: Hicaz Bölgesi ve Câhiliye Arapları”. Cahiliye Toplumundan Günümüze Hz. Muhammed (Sempozyum, Tebliğ ve Müzakereleri, 13-15 Nisan 2007), Konya, 2007, s. 39-98.
12. Dihlevî, Şah Veliyullah. Hüccetullahi’l-Bâliğa. 2 Cilt. çev. Mehmet Erdoğan. İstanbul: İz Yayıncılık, 1994. Durmuşoğlu, Kadriye - Kurt, Abdurrahman, “Üç Kur’an Yorumunda Kadının Ötekiliği”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (2008), 621-648.
13. Ebû Avde, Avde Halil. et-Tetavvuru’d-Delâlî Beyne Lügati’ş-Şi‘ri’l-Câhilî ve Lügati Ehl-i Kur’ân. Zeka/Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 1985.
14. Ebussuûd, Efendi. İrşâdü’l-‘Akli’s-Selîm ilâ Mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabiyyi, ts.
15. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Azim Dağıtım-Milliyet Gazetesi, 2011. Emîn, Ahmed. Fecru’l-İslâm. Kahire: Müessesetü Hindavî, 2011.
16. Endelûsî, Ebû Hayyân. el-Bahru’l-Muhît. thk. Âdil ahmed Abdülmevcud. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1993. Ezherî, Ebû Mansur Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-luğa. 8 Cilt. thk. Muhammed ‘Avad Mur‘ib. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turasi’l-‘Arabî, 2001.
17. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ. el-Medînetü’l-Fâzıla. nşr. Albert Nasrî Nâdir. Beyrut: Dâru’l-Meşrik, 1986.
18. Fayda, Mustafa. “Câhiliye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/17-19. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. Fayda, Mustafa. “Bey‘atürrıdvân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 6/39-40. İstanbul: TDV yayınları, 1992.
19. Fentress, James. “Deli ‘Öteki’”, Tarih Eğitimi ve Tarihte “Öteki” Sorunu: II. Uluslararası Tarih Kongresi, 8-10 Haziran 1995, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.
20. Ferâhidî, Ebû Abdurrahman Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-‘Ayn. 8 Cilt. thk. Mehdî Mahzûmî - İbrahim es-Samirî. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 2002.
21. Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsu’l-Muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
22. Goldziher, Ignaz. İslam Kültürü Araştırmaları. 2 Cilt. çev. Cihad Tunç, İstanbul: Otto Yayınları, 2019.
23. Gökkır, Bilal. “Kur’an’daki Ehl-i Kitap ‘Öteki’ mi? İslâm Araştırmalarında Oryantalizmin Kavramsal Etkisi”. İslâm Araştırmaları Dergisi 14 (2005), 37-54.
24. Gündoğdu, Hakan. “Çok Kültürlü Bir Toplumda Ötekiyle Yaşamak ve Hoşgörü”. Ekev Akademi Dergisi 12/37 (2008), 73-86.
25. Gündüz, Şinasi. “Câhiliye Dönemi Arap Putperestliği”. Cahiliye Araplarının İlahları. ed. M. Mahfuz Söylemez. 11-50. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
26. Gündüz, Şinasi. “Cahiliyenin Kültürel Kodları”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 13/1 (2016), 8-27.
27. Hamîdullah, Muhammed. “Hudeybiye Antlaşması”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/297-299. İstanbul: TDV yayınları, 1998.
28. Hansâ, Ümmü ‘Amr Tümâdır bint ‘Amr b. el-Hâris b. eş-Şerîd. Dîvânü’l-Hansâ. Beyrut: Matba‘atü Dâri’t-Turâs, 1968.
29. Hitti, Philip Khuri. Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi. 4 Cilt. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1989.
30. Hökelekli, Hayati. “Müslüman ve Öteki: Farklı Dini Grupların Birbirini Algılama Biçimi”. Kur’ân-ı Kerim’de Ehl-i Kitap: (Tartışmalı İlmî Toplantı), 403-420. İstanbul, 2007.
31. Humeyd, Ebû’l-Müsennâ Humeyd b. Sevr b. Hazn el-Hilâlî el-Âmirî. Divânu Humeyd b. Sevr. thk. Abdulaziz Meymenî. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1951.
32. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1975. Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Dini ve Ahlakî Kavramlar. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Pınar Yayınları, 5. Basım, 2017.
33. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984.
34. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî. Cemheretü’l-Lüğa. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyin, 1987.
35. İbn Fâris, Ebu’l-Hüseyn Ahmed İbn Fâris b. Zekeriyyâ er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Mu‘cemu Mekâyisi’l-Lüğa. 6 Cilt. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Beyrut: Dâru’l-Cîyl, Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1969-1972.
36. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdilmelik. Sîret-i İbn-i Hişâm Tercemesi. 4 Cilt. çev. Hasan Ege. İstanbul: Kahraman Yayınları, 2006.
37. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ’ ‘İmâduddîn İsmail b. Şihâbiddîn Ömer. Hadislerle Kur’ân-ı Kerim Tefsiri. 16 Cilt. çev. Bekir Karlığa-Bedrettin Çetiner. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1990.
38. İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemaluddin. Lisânu’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1994.
39. İsfehânî, Ebu’l-Kâsım el-Hüseyin b. Muhammed Râğıb. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnan ed-Dâvûdî. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 1991.
40. Kapar, Mehmet Ali. “Ebû Cehil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/117-118. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
41. Kapar, Mehmet Ali. “Eyyâmü’l-Arab”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 12/14-16. İstanbul: TDV yayınları, 1995.
42. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 4. Basım, 2012.
43. Kefevî, Ebu’l-Bekâ. el-Külliyât. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
44. Kerimoğlu, Yusuf. Kelimeler Kavramlar. İstanbul: İnkılab Yayınları, 11. Basım, 1990.
45. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Fahr. el-Câmi‘ li Ahkâmi’l-Kur’ân. 20. Cilt. thk. Ahmed el-Berdûnî- İbrahim Etfiş. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
46. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi- Yeni Yaşam Yayınları, 2. Basım, 2001.
47. Kutub, Muhammed. 20. Asrın Cahiliyesi. çev. Ahmet Ağırakça. İstanbul: Bekâ Yayınları, 2013.
48. Kutub, Seyyid. Yoldaki İşaretler. çev. İsmail Nuri. İstanbul: İhya Yayınları, 4. Basım, 1980.
49. Mevdûdî, Ebu’l-A‘lâ. Tarih Boyunca Tevhid Mücadelesi ve Hz. Peygamberin Hayatı. 2 Cilt. çev. Ahmed Asrar. İstanbul: Pınar Yayınları, 1992.
50. Mustafa, İbrahim vd. el-Mu‘cemu’l-Vasît. 2 Cilt. İstanbul: Dâru’d-Da‘ve, 2. Basım, 2005. Özütoprak, Ahmet Yusuf. Dini Doğru Anlamak. İstanbul: Pınar Yayınları, 1997.
51. Parlatır, İsmail vd., Türkçe Sözlük. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 9. Basım, 1998.
52. Püsküllüoğlu, Ali. Türkçe Sözlük. İstanbul: Doğan Kitap, 5. Basım, 2004.
53. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebû’l-Fazl) Fahruddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtihu’l-Gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arab, 3. Basım, 1999.
54. Sarıçam, İbrahim. “Cahiliyenin Asr-ı Saadet’e Dönüşümünde Kur’ân’ın Rolü”. III. Kur’ân Haftası: Kur’ân Sempozyumu (13-19 Ocak 1997), 19-30. Ankara: Fecr Yayınları, 1998.
55. Sırma, İhsan Süreyya. “İslam Tarihine Giriş” Diyanet İlmi Dergi Diyanet Dergisi 16/5 (1977), 290-299.
56. Stowasser, Barbara Freyer. Die Wurzel j-h-l in Koran. Ankara: Türk Tarih kurumu Basımevi, 1968.
57. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekr Celaluddin. el-Müzhir fî ‘Ulûmi’l-Luga ve Âdâbiha. 2 Cilt. thk. Fuâd ‘Ali Mansûr. Beyrut: Dâru’l- Kutubi’l-‘İlmiyye, 1998.
58. Şenferâ, ‘Amr b. Mâlik el-Hârisî el-Evâsî el-Ezdî. Lâmiyetü’l-‘Arab. thk. Muhammed Matar Sâlim b. Âbid el-Ka‘bî. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 2017.
59. Tülücü, Süleyman. “Cahiliye Kelimesin Mana ve Menşe’i”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1980), 279-281.
60. Yalar, Mehmet. “Cahiliyenin Kavramsal ve Tarihsel Mahiyeti Işığında Şiirin Sosyal Arka Planı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/2 (2005), 75-95.
61. Zebîdî, Muhammed Murteza el-Hüseynî. Tâcu’l-‘Arûs min Cevâhir’l-Kâmûs. 40 Cilt. thk. Komisyon. Kuveyt: Dâru’l-Hidâye, 2. Basım, 1993.
62. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. Esâsü’l-Belâğâ. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1989.