Kur’ân ve Tefsir Bağlamında Hikmet: Filolojik ve Kavramsal Bir İnceleme

Öz

Hikmet, kavramsal olarak kötü düşünmekten kendini arındırma olarak bilinmesiyle beraber, eşyayı yerli yerine koyma veya aklını olayların sebep-sonuç ilişkisini doğru olarak kurarak hüküm verme konusunu, isabetli kullanan insanlara has kılınmış yönlendirici bilgi olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada, hikmet kavramını Kur’an ve Tefsir merkezli bir perspektifle ele alarak hem dilsel kökenini hem de tarihsel süreçte kazandığı anlam katmanlarını incelemeyi hedeflemektedir. Araştırma sürecinde öncelikle h-k-m kökünün filolojik çözümlemesi yapılmış, ardından kavramın Kur’an’daki bağlamsal kullanımları analiz edilmiştir. Yöntem olarak klasik tefsirler, hadis kaynakları ve İslam düşüncesinin temel disiplinleri olan kelam, tasavvuf ve felsefe literatürü karşılaştırmalı bir okuma ile değerlendirilmiştir. Çalışmada hikmetin sözlük ve ıstılah anlamları arasındaki ilişki ortaya konulmuş; nazarî ve amelî boyutları üzerinden kavramın teorik ve pratik yönleri açıklanmıştır. Bunun yanı sıra hüküm, takva, şuur, hayr ve marifet gibi yakın anlam alanına giren kavramlarla bağlantısı ele alınmıştır. Kur’an’da hikmetin Allah, vahiy ve peygamberler aracılığıyla insana ulaştığı vurgulanmış ve ilgili ayetler çerçevesinde tefsirî yorum farklılıkları değerlendirilmiştir. Bu çalışmanın sonucunda hikmetin yalnızca bilgiye indirgenemeyeceği, aksine bilgiyi doğru eyleme dönüştüren bir yönlendirici ilke olduğu anlaşılmıştır. Bu yönüyle hikmet, İslam düşüncesinde ilahi kaynaklı bilgi ile insan tecrübesini buluşturan, teorik derinlik ile pratik uygulamayı bir araya getiren bütüncül bir kavram olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hikmet
• Kur’an
• Tefsir
• Semantik
• Bilgi-Amel İlişkisi.

Wisdom in the Context of the Qur’an and Tafsir: A Philological and Conceptual Analysis

Öz

Wisdom (ḥikmah), as a concept, is understood not only as an individual’s ability to distance oneself from negative thoughts, but also as the capacity to place things in their proper context. In other words, it is defined as a form of knowledge specific to those who are able to use their intellect correctly by establishing sound cause-and-effect relationships and making accurate judgments on a given matter. This study aims to examine the concept of ḥikmah within the framework of the Qur’an and its exegesis (tafsir), addressing both its linguistic origins and the meanings it has acquired throughout the historical process. In the course of this study, the philological analysis of the term ḥikmah is first undertaken, followed by an examination of its usage in the Qur’an. During this analytical process, primary sources such as classical tafsir works, hadith literature, as well as texts from theology (kalām), Sufism, and philosophy are consulted, thereby presenting a comparative reading of the concept of ḥikmah. In addition, the relationship between its lexical and technical meanings is explored; its theoretical (naẓarī) and practical (ʿamalī) dimensions are analyzed, and both aspects are clarified. Furthermore, the study emphasizes that in the Qur’an, wisdom is portrayed as originating from the Divine Creator, transmitted through revelation sent via His Messenger, and conveyed to humanity through the prophets; interpretative differences among exegetes are also evaluated within the framework of relevant verses. The findings of this study indicate that wisdom cannot be understood solely through knowledge and intuition. Rather, it is a sound and guiding principle that transforms knowledge into correct action. In this respect, ḥikmah emerges—both in the Qur’an and in exegetical interpretations—as a holistic concept that integrates divinely sourced knowledge with human experience, and unites theoretical understanding with practical application.

Anahtar Kelimeler

• Hikmah
• Qur’an
• Tafsir
• Semantic
• Knowledge and Action

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-ḫafâ ve müzîlü’l-ilbâs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
2. Buhârî, Muhammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
3. Bursalı İsmail Hakkı. Rûḥu’l-beyân. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
4. Cerîr b. Atıyye. Dîvânu Cerîr. Beyrut: Dâr Sâdır, 1986.
5. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1979.
6. Eşʿarî, Ebü’l-Hasen. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
7. Fârâbî, Ebû Nasr. İḥṣâʾü’l-ʿulûm. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 1996.
8. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, ts.

9. İbn Cerîr et-Taberî. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳur’ân. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 1954.
10. İbn Düreyd. Cemheretü’l-luġa. Thk. Remzî Münîr Baʿlebekkî. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
11. İbn Ebî Hâtim er-Râzî. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm. Thk. Esʿad Muhammed et-Tayyib. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1997.
12. İbn Fâris. Muʿcemu meḳâyîsi’l-luġa. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
13. İbn Kesîr. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1407/1986.
14. İbn Kuteybe. Teʾvîlü müşkili’l-Ḳur’ân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1981.
15. İbn Mâlik (Mâlik b. Enes). el-Muvaṭṭaʾ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
16. İbn Manẓûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
17. İbn Sînâ. eş-Şifâ (el-İlâhiyyât). Kahire: el-Hey’etü’l-Mıṣriyye el-ʿÂmme li’l-Kitâb, 1960.
18. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Teʾvîlâtü’l-Ḳur’ân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
19. Müslim b. Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
20. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâẓı’l-Ḳur’âni’l-kerîm. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2001.
21. Râgıb el-İsfahânî. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳur’ân. Thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Beyrut: Dârü’ş-Şâmiyye, 2009.
22. Râzî, Fahreddin. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dârü İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1420/1999.
23. Süyûtî, Celâleddîn. ed-Dürrü’l-menŝûr fi’t-tefsîri bi’l-meʾsûr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
24. Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi. Çev. Hüseyin Hatemi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2001.