Kur’ân ve Tefsir Bağlamında Hikmet: Filolojik ve Kavramsal Bir İnceleme

Yıl 2026, Cilt: 7 Sayı: 1 , 304 - 318 , 18.04.2026

Zeki Keskin

https://izlik.org/JA74TU42BL

Öz

Hikmet, kavramsal olarak kötü düşünmekten kendini arındırma olarak bilinmesiyle beraber, eşyayı yerli yerine koyma veya aklını olayların sebep-sonuç ilişkisini doğru olarak kurarak hüküm verme konusunu, isabetli kullanan insanlara has kılınmış yönlendirici bilgi olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada, hikmet kavramını Kur’an ve Tefsir merkezli bir perspektifle ele alarak hem dilsel kökenini hem de tarihsel süreçte kazandığı anlam katmanlarını incelemeyi hedeflemektedir. Araştırma sürecinde öncelikle h-k-m kökünün filolojik çözümlemesi yapılmış, ardından kavramın Kur’an’daki bağlamsal kullanımları analiz edilmiştir. Yöntem olarak klasik tefsirler, hadis kaynakları ve İslam düşüncesinin temel disiplinleri olan kelam, tasavvuf ve felsefe literatürü karşılaştırmalı bir okuma ile değerlendirilmiştir. Çalışmada hikmetin sözlük ve ıstılah anlamları arasındaki ilişki ortaya konulmuş; nazarî ve amelî boyutları üzerinden kavramın teorik ve pratik yönleri açıklanmıştır. Bunun yanı sıra hüküm, takva, şuur, hayr ve marifet gibi yakın anlam alanına giren kavramlarla bağlantısı ele alınmıştır. Kur’an’da hikmetin Allah, vahiy ve peygamberler aracılığıyla insana ulaştığı vurgulanmış ve ilgili ayetler çerçevesinde tefsirî yorum farklılıkları değerlendirilmiştir.
Bu çalışmanın sonucunda hikmetin yalnızca bilgiye indirgenemeyeceği, aksine bilgiyi doğru eyleme dönüştüren bir yönlendirici ilke olduğu anlaşılmıştır. Bu yönüyle hikmet, İslam düşüncesinde ilahi kaynaklı bilgi ile insan tecrübesini buluşturan, teorik derinlik ile pratik uygulamayı bir araya getiren bütüncül bir kavram olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hikmet , Kur’an , Tefsir , Semantik , Bilgi-Amel İlişkisi.

Kaynakça

• Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-ḫafâ ve müzîlü’l-ilbâs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Bursalı İsmail Hakkı. Rûḥu’l-beyân. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
• Cerîr b. Atıyye. Dîvânu Cerîr. Beyrut: Dâr Sâdır, 1986.
• Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1979.
• Eşʿarî, Ebü’l-Hasen. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Fârâbî, Ebû Nasr. İḥṣâʾü’l-ʿulûm. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 1996.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, ts.
• İbn Cerîr et-Taberî. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳur’ân. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 1954.
• İbn Düreyd. Cemheretü’l-luġa. Thk. Remzî Münîr Baʿlebekkî. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• İbn Ebî Hâtim er-Râzî. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm. Thk. Esʿad Muhammed et-Tayyib. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1997.
• İbn Fâris. Muʿcemu meḳâyîsi’l-luġa. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
• İbn Kesîr. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1407/1986.
• İbn Kuteybe. Teʾvîlü müşkili’l-Ḳur’ân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1981.
• İbn Mâlik (Mâlik b. Enes). el-Muvaṭṭaʾ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• İbn Manẓûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
• İbn Sînâ. eş-Şifâ (el-İlâhiyyât). Kahire: el-Hey’etü’l-Mıṣriyye el-ʿÂmme li’l-Kitâb, 1960.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Teʾvîlâtü’l-Ḳur’ân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Müslim b. Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Muhammed Fuâd Abdülbâkî. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâẓı’l-Ḳur’âni’l-kerîm. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2001.
• Râgıb el-İsfahânî. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳur’ân. Thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Beyrut: Dârü’ş-Şâmiyye, 2009.
• Râzî, Fahreddin. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dârü İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1420/1999.
• Süyûtî, Celâleddîn. ed-Dürrü’l-menŝûr fi’t-tefsîri bi’l-meʾsûr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
• Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi. Çev. Hüseyin Hatemi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2001.