Rubûbiyet Celâlinin Tezahürü Açısından Kur’ân İ‘câzı: Bûtî’nin Yorumu ve Düşünsel Zemini

Öz

Bu makalenin amacı, Muhammed Saîd Ramazan el-Bûtî’nin (ö. 1434/2013) Kur’ân i’câzına yaklaşımını “rabbânî azamet” kavramı çerçevesinde incelemek ve bu yaklaşımın klasik ve modern i’câz literatürü içindeki yerini ortaya koymaktır. Çalışmanın önemi, Kur’ân’daki ilâhî azamet ve rubûbiyet vurgusunun çoğunlukla dağınık biçimde ele alındığı bir literatürde, bu boyutun Bûtî tarafından müstakil bir i’câz vechi olarak sistemleştirilmesini analiz etmesinden kaynaklanmaktadır. Araştırmada yöntem olarak nitel araştırma tekniklerinden metin analizi kullanılmış ve başta Min Revâʾi’i’l-Kur’ân olmak üzere Bûtî’nin eserleri ve konuşmaları incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Hattâbî (ö.388/998), Cürcânî (ö.471/1078), Bâkıllânî (ö.403/1013), Muhammed Abdullah Dırâz (ö.1377/1958), Bediüzzaman Said Nursî (ö.1379/1960) ve Seyyid Kutub (ö.1386/1966) gibi âlimlerin i’câz yaklaşımlarıyla karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonucunda, Bûtî’nin özgünlüğünün, ilâhî heybet boyutunu keşfetmesinden değil, onu müstakil bir kavramsal çerçeve içinde yeniden yorumlamasından kaynaklandığı anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân
• İ’câzu’l Kur’ân
• Muhammed Said Ramazan el-Bûtî
• i’câz vecihleri
• rabbânî azamet.

Qur’anic Inimitability in Light of the Manifestation of the Divine Lordship’s Majesty: al-Bûtî’s Interpretation and Its Intellectual Foundations

Öz

The aim of this article is to examine Muhammad Sa’îd Ramadân al-Bûtî’s approach to the inimitability (i’jâz) of the Qur’an within the framework of the concept of “divine majesty” (rabbânî ʿazama), and to situate this approach within both classical and modern i’jâz literature. The significance of the study lies in its analysis of how the dimension of divine majesty and lordship—often treated in a fragmented manner in the existing literature—is systematized by al-Bûtî as an independent aspect of i’jâz. As a methodological approach, the study employs qualitative research techniques, specifically textual analysis, and examines al-Bûtî’s works and lectures, foremost among them Min Rawâ’i’ al-Qurʾân. The findings are evaluated comparatively alongside the approaches to i’jâz developed by scholars such as Abû Sulaymân al-Khattâbî, ʿAbd al-Qâhir al-Jurjânî, al-Bâqillânî, Muhammad ʿAbdullâh Dirâz, Said Nursi, and Sayyid Qutb. The study concludes that al-Bûtî’s originality does not stem from discovering the dimension of divine awe itself, but rather from reinterpreting it within an independent conceptual framework.

Anahtar Kelimeler

• Qur’ân
• inimitability of the Qur’an
• Muhammad Saîd Ramadan al-Bûtî
• aspect of i’jâz
• divine majesty

Kaynakça

1. Abbâs, Fadl Hasan. İ’câzü’l-Kur’âni’l-Kerîm. Amman: Dârü’n-Nefâis, 8. Basım, 2015.
2. Akgün, İbrahim - İrven, Nurullah. “Abdulkahir el-Cürcânî Dönemine Kadar Lafızcılık Saikiyle Belagat İlminin Müstakilleşmesi”. Genç Mütefekkirler Dergisi 5/4 (Aralık 2024), 892-911.
3. Bâkıllânî, Ebû Bekir el-. İ‘câzü’l-Kur’ân. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr. Mısır: Dârü’l-Maârif, 5. Basım, 1997.
4. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “Ulûmü’l-Kur’ân / 21. Ders: Mazharu Celâli’r-Rubûbiyye (1)”. Naseem al-Sham. 20 Kasım 2008. Erişim 18 Mayıs 2025. https://www.naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/617 Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 3: Delîlü’t-tecrübe ve’l-müşâhede alâ i‘câz i’l-Kur’âni’l-Kerîm”. Naseem al-Sham. 23 Haziran 2013. Erişim 20 Temmuz 2025.
5. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40649 Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 5: Ce’ale’l-kamera fîhinne nûran ve ce’ale’ş-şemse sirâcen”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 25 Temmuz 2025. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40671
6. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 11: Mazharu celâli’r-rubûbiyye”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 30 Temmuz 2025. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40677
7. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 12: Mâ’l-cedîd fî mazharı celâli’r-rubûbiyye?”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 30 Temmuz 2025. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40678 Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 13: Emsile alâ mazharı celâli’r-rubûbiyye?”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 5 Ağustos 2025. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40679
8. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 14: Emsile alâ mazharı celâli’r-rubûbiyye?”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 7 Ağustos 2025. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40680

9. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 15: Emsile alâ mazharı celâli’r-rubûbiyye?”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 10 Ağustos 2025. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40681
10. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 23: en-Nez’atü’l-insâniyye fi’l-Kur’âni’l-Kerîm”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 15 Ağustos 2025. https://naseemalsham.com/lessons/view/40694
11. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. “el-Cedîd fî i‘câzi’l-Kur’âni’l-Kerîm 24: en-Nez’atü’l-insâniyye fi’l-Kur’âni’l-Kerîm”. Naseem al-Sham. 25 Haziran 2013. Erişim 15 Ağustos 2025. https://naseemalsham.com/persons/muhammad_said_ramadan_al_bouti/lessons/view/40695
12. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. Menhecü’l-hadâreti’l-insâniyye fi’l-Kur’ân. Şam: Dârü’l-Fikr, 2011.
13. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. Min Revâiʿi’l-Kurʾân: Te’emmülât ilmiyye ve edebiyye fî kitâbillâhi azze ve celle. Şam: Dârü’l-Fârâbî, 2007.
14. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân el-. Kübrâ’l-yakîniyyâti’l-kevniyye: Vücûdü’l-Hâlık ve vazîfetü’l-mahlûk. Şam: Dârü’l-Fikr, Matbaatü’l-İlmiyye, 1997.
15. Cürcânî, Abdülkâhir el-. “er-Risâletü’ş-şâfiye”. Selâsü resâil fî i‘câz i’l-Kur’ân li’l-Hattâbî ve’r-Rummânî ve’l-Cürcânî. nşr. Muhammed Halefullah - Muhammed Zağlûl Sellâm. 115-158. Kahire: Dârü’l-Maârif, 2007.
16. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân ed-. es-Sünen. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
17. Dirâz, Muhammed Abdullah. en-Nebe’ü’l-azîm: Nazarâtun cedîde fi’l-Kur’ân. Riyad: Dârü’t-Tayyibe li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 1997.
18. Gazzâlî, Muhammed el-. Nazarât fi’l-Kur’ân. Kahire: Nahdatü Mısr, 6. Basım, 2005.
19. Hattâbî, Ebû Süleymân el-. “Beyânü i‘câz i’l-Kur’ân”. Selâsü resâil fî i‘câz i’l-Kur’ân li’l-Hattâbî ve’r-Rummânî ve’l-Cürcânî. nşr. Muhammed Halefullah - Muhammed Zağlûl Sellâm. 19-72. Kahire: Dârü’l-Maârif, 2007.
20. Humusî, Naîm el-. Fikretü İ’câzi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dârü Taybe, 2. Basım, 1999.
22. Kanik, İsa. “Ulûmü’l-Kur’ân Literatürünün Modern Bir Örneği: Ramazan el-Bûtî ve Min Revâ’i’i’l-Kur’ân”. Uluslararası Akademik Tefsir Araştırmaları - II. ed. İsa Kanik. 215-244. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 1. Basım, 2025.
23. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, ts. Erişim 03 Nisan 2026. https://dijital.diyanet.gov.tr/e-kitap/kuran-yolu-turkce-meal-ve-tefsir-4/prof-dr-hayrettin-karaman/kuran-kitapligi/3791
24. Kaya, Murat. Kur’an’da Allah’a Ait Azametli İfadeler: Bunların Tahlili ve Orijinal Bir İ’câz Vechi Olarak Temellendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tefsir Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2007.
25. Khaleel, Hayder - Sevdi, Ali. “Muhammed Muhemmed Ebî Musa’nın el-İ’câzü’l-belâğî: Dirâsetün tahlîliyye li-türâsi ehli’l-’ilm Adlı Eseri: Analiz ve Örneklendirme Bağlamında”. Genç Mütefekkirler Dergisi 3/2 (Aralık 2022), 496-521.
26. Konaklı, Numan. “İ’câzü’l-Kur’ân Fikri: Mahiyet, Tarihsel Süreç ve Literatür”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2012), 251-290.
27. Kutub, Seyyid. et-Tasvîrü’l-fennî fi’l-Kur’ân. Kahire: Dârü’ş-Şürûk, 17. Basım, 2004.
28. Kutub, Seyyid. Fî Zılâli’l-Kur’ân. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’ş-Şürûk, 32. Basım, 2003.
29. Lang, Jeffrey. Struggling to Surrender: Some Impressions of an American Convert to Islam. Beltsville, MD: Amana Publications, 1995.
30. Miller, Gary. The Amazing Quran. b.y.: IslamHouse, 1992. Erişim 15 Mart 2026. https://d1.islamhouse.com/data/en/ih_books/single/en_The_Amazing_Quran.pdf
31. Nursî, Bediüzzaman Said. İşârâtü’l-İ’câz. çev. Abdülmecid Nursî. İstanbul: Sözler Yayınevi, 1990.
32. Nursî, Bediüzzaman Said. Sözler. İstanbul: Envar Neşriyat, 1995.
33. Râfiî, Mustafa Sâdık er-. İ’câzü’l-Kur’ân ve’l-belâgatü’n-nebeviyye. Windsor: Müessesetü Hindâvî, 2022.
34. Râzî, Fahreddîn er-. Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr). 32 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1999.
35. Rummânî, Ebü’l-Hasen er-. “en-Nüket fî i‘câz i’l-Kur’ân”. Selâsü resâil fî i‘câz i’l-Kur’ân li’l-Hattâbî ve’r-Rummânî ve’l-Cürcânî. nşr. Muhammed Halefullah - Muhammed Zağlûl Sellâm. 73-113. Kahire: Dârü’l-Maârif, 2007.
36. Sayoud, Halim. “Author Discrimination between the Holy Quran and Prophet’s Statements”. Literary and Linguistic Computing 27/4 (2012), 427-444.
37. Sicilmâsî, Ahmed b. el-Mübârek es-. el-İbrîz min kelâmi seyyidî Abdilazîz ed-Debbâğ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2002.
38. Şellâş, Fidâ Cüneyd. “Kitâb Min Revâiʿi’l-Kurʾân li’d-Düktûr Muhammed Saîd Ramazan el-Bûtî: Dirâse vasfiyye tahlîliyye mukârene”. Mecelletü’l-Câmiati’l-Esmariyye li’l-Ulûmi’ş-Şer‘iyye 23 (2014), 13-66.
39. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-. es-Sünen. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
40. Ulutürk, Veli. Kur’ân-ı Kerîm Allah’ı Nasıl Tanıtıyor. İstanbul: Yeni Akademi Yayınları, 2007.
41. Vecdî, Muhammed Ferîd. Dâiretü me’ârifi’l-karni’l-’işrîn. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1971.
42. Yılmazer, Rabia. “Psikolojik İ’câz Bağlamında Tehaddî Âyetleri”. HİKEM 2/2 (30 Eylül 2024), 67-84.