Ayet ve Surelerin Tevkîfîliği Çerçevesinde Kur’ân’ın Eşsiz Yapısı

Öz

Öz Kur’ân-ı Kerîm’in ilahî beyan olarak sahip olduğu eşsiz yapı, ayet ve surelerin tevkîfîliği ilkesiyle yakından ilişkilidir. Bu makalede, ayet ve surelerin mevcut tertibinin insan müdahalesinden bağımsız olarak ilahî bir iradeyle belirlendiğini ifade eden tevkîfîlik anlayışı; Kur’ân, Sünnet ve erken dönem tefsir kaynakları çerçevesinde incelenmektedir. Çalışma, vahyin metinleşme sürecinde ayet ve surelerin yerlerinin Cebrâil vasıtasıyla Hz. Peygamber’e bildirildiği görüşünü esas almakta ve bu ilahî düzenlemenin Kur’ân’ın nazmındaki i‘câzı, anlamsal derinliği ve metinsel bütünlüğü nasıl pekiştirdiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Makale ayrıca, tevkîfîlik anlayışının erken dönem İslâm âlimleri arasındaki yerini, konuya ilişkin farklı yaklaşımları ve özellikle Sünnet’in ayet ve sure tertibindeki rolünü ele almaktadır. Tefsir geleneğinde ayetler arası münasebet ve sure içi uyum arayışlarının tevkîfîlik ilkesiyle ilişkisi de değerlendirilmektedir. Sonuç olarak çalışma, Kur’ân’ın nazmının yalnızca estetik bir düzen değil, aynı zamanda derin bir teolojik ve anlamsal bütünlük taşıdığını; bu yapının onun evrenselliğini ve zamanüstülüğünü yansıtan ilahî bir i‘câz boyutu olduğunu göstermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir,
• Ayetler,
• Sureler,
• Tevkifilik,
• Kur'an'n Yapısı.

The Unique Structure of the Qur'an in the Context of Tawqifiyyah of Verses and Surahs

Öz

Abstract The unique structure of the Qurʾān as a divine revelation is closely related to the principle of the tawqīfī nature of its verses and surahs. This article examines the concept of tawqīfīyyah, which asserts that the present arrangement of verses and surahs is determined solely by divine will, independent of human intervention, within the framework of the Qurʾān, the Sunnah, and early exegetical sources. The study is based on the view that during the process of revelation, the placement of each verse and surah was conveyed to the Prophet Muhammad through Gabriel, and it aims to demonstrate how this divine arrangement reinforces the inimitability (iʿjāz), semantic depth, and textual coherence of the Qurʾān. Furthermore, the article addresses the position of the concept of tawqīfīyyah among early Muslim scholars, explores differing scholarly perspectives, and evaluates the role of the Sunnah in the arrangement of verses and surahs. It also discusses how the exegetical tradition’s concern with inter-verse relationships (munāsabah) and intra-surah coherence aligns with the principle of tawqīfīyyah. In conclusion, the study argues that the structure of the Qurʾān is not merely an aesthetic composition but embodies a profound theological and semantic unity, reflecting its universality and timelessness as a manifestation of divine inimitability.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir,
• Verses,
• Surahs, Tawqifiyyah,
• The Structure of the Qur'an.

Kaynakça

1. Aydın, Şükrü. “Kur’an Ayetleri Arasındaki Bağlam İlişkisi Açısından İhlâs Suresi”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 9/2 (01 Temmuz 2023): 586-609. https://doi.org/10.5281/zenodo.8115129.
2. Azami, Muhammad Mustafa. The History of the Qur'anic Text: From Revelation to Compilation. UK Islamic Academy, 2004. https://islamhouse.com/en/books/325010/?utm_source=chatgpt.com
3. Bayram, Abdullah. “Kur’an İlimlerinin Gelişim ve Etkileşim Süreçlerinin Zaman ve Mekân Faktörleri Bağlamında Değerlendirilmesi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2018/1/40 (01 Haziran 2018): 72-110. https://izlik.org/JA84FS72UR.
4. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullāh b. Ömer b. Muhammed Envâru't-Tenzîl ve esrâru't-Te'vîl. c. 1. Beyrut: Daru İhyâi'l-Kütübi'l-Arabiyye, 1955.
5. Birışık, Abdülhamit. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi “Ulûmü’l-Kur’ân”, md. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayıyınları, 2012.
6. Bozkurt, Dr. Ömer. “Mushaf Tertibi ve Âyetlerin Anlaşılmasına Olan Etkisi”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi. 22 (01 Aralık 2024): 85-118. https://izlik.org/JA45KU42MR.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiʿu’s-Saḥîḥ: Sahîh-i Buhârî. Fedâilü’l-Kur’an, 3. Mısır: Daru Tavki’n-Necât, 2011.
8. Celâlî, Molla Musa. Haşiyetü’l-Vâdihi’l-mesâlik ala Tefsiri’l-Medârik. İstanbul: Ravza Yayınları, 2017.

9. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. 14. Baskı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınlar, 2004.
10. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkāhir b. Abdirrahmân b. Muhammed Kitabü’t-Ta’rifat li’l-Cürcanî. thk: İbrahim el-Ebyarî. 2. Baskı. Beyrut: Darü’l-Kitabü’l-Arabiyye, 1993/1413,
11. Çelik, Adem. Kur’an İlimleri ve Tevkifilik Anlayışı. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2022. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. el-Mukni‘ fî rasm-i Mesâhif-i’l-emsâr. Neşreden: A. G. Fekîh. Riyad:Câmiatü’l-İmâm, 1994.
12. Danacı, Sibel. “Kur’ân-ı Kerim’in Metinleşme Süreci ve Sûrelerin Tertibine Dair Görüşlerin Değerlendirilmesi.” Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2020), 138-166. https://izlik.org/JA77MH34DZ
13. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd.. et-Teysîr fi’l-Kırââti’s-seb‘. (Beyrut:Dâru İbn Hazm, 2002.
14. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünen Ebî Dâvûd. Neşreden: D. B. Yıldız. Riyad:Darü’r-Risaletü’n-Naşirûn, 2009.
15. Ebu Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yusuf b. Hayyân. el-Bahrü’l-muhît. c. 1. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
16. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. Mısır: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
17. Geçit, Rukiye. “Muhtelif Tanımları Bakımından Kırâat ve İlgili Kavramları Üzerinde Detaylı Bir Değerlendirme”. Genç Mütefekkirler Dergisi 5/3 (01 Eylül 2024): 668-683. https://izlik.org/JA24NN99KE.
18. Gezgin, Ali Galip. “Âyetler ve Sûreler Arasındaki Tenâsüb ile Sûrelerin Tertîbinin Tevkîfîliğinin Kur’ân’ın Metin İçi Bağlamı Açısından Önemi”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 30 (2018): 1–47. https://izlik.org/JA48RF56MR
19. Gözeler, Esra. “Mekkī-Medenī Sure Tertipleri: Hz. Âişe, İbn Abbâs-Kurayb, Mücâhid ve Katâde Rivayetleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58/1 (2017), 225–238. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001468
20. Işık, Şemsettin. “Nesh Anlayışına Genel Bir Bakış”. Din ve İnsan Dergisi 1/1 (01 Haziran 2021): 13-36. https://izlik.org/JA73PC88FE
21. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan, çev: Süleyman Ateş. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 2011.
22. İbn Ebî Dâvûd, Abdullah b. Süleyman b. el-Eş‘as. Kitâbu’l-Mesâhif. Neşreden: A. Jeffery. Beyrut: Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye, 2008.
23. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü'l Fazl Şihâbüddîn Ahmed bin Ali bin Muhammed. Fethu’l-Bârî bi-Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. c. 9. Beyrut: Darü’l-Ma’rife, 1986.
24. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm. es-Sîretü’n-nebeviyye. Çeviren: M. S. Kaşgarî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1990.
25. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Dımaşkî. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. c. 1. Beyrut: Darü’l-Ma’rife, 1969.
26. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1990.
27. İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. Müfredatu elfâzi’l-Kur’an, Thk. Safvan Adnan Davudi. Beyrut: ed-Darü’ş-Şamiyye, 2009.
28. Kattân, Mennâ‘ Halîl, Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 2000
29. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahîh-i Müslim. el-Câmiü’s-Sahih (Sahîhu Müslim) Tercümesi, trc: Mehmet Sofuoğlu, İstanbul: İrfan Yayınevi, 2014.
30. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medâriku’t-Tenzîl ve hakâikü’t-Te’vîl. c. 1. Beyrut: Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye, 2009.
31. Öztürk, Mustafa. Tefsir ve Usûl Üzerine. Ankara: Ankara okulu Yayınları, 2011.
32. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. et-Tefsirü’l-kebir Mefâtihü’l-ğayb, Beyrut: Daru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî, 2010.
33. Rızâ, Muhammed Reşîd Ve Muhammed Abduh. Menar tefsiri Tefsirü’l Kur'ani'l hakim, 14 Cilt. c. 1. İstanbul: Ekin Yayınları, 2011,
34. Sönmez, Mahmut. “Ayetler Arası Münasebetin, Kur’ân İlimlerindeki Önemi”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi. 13 (01 Haziran 2020): 69-102. https://izlik.org/JA73SS86KZ.
35. Subhi es-Sâlih Subhî b. İbrâhîm es-Sâlih el-Lübnânî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’an. Mısır:Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2005.
36. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-Süyûtî eş-Şâfiî. el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’an. Neşreden: M. E. İbrahim. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1967.
37. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. et-Tefsîrü’t-Taberî: Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli Âyi’l-Kur’an. c. 1. Beyrut: Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye, 1412/1992.
38. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). Sünen-i Tirmizî. Kitâbu’s-Salât, 197. Çeviren: A. Davudoğlu. İstanbul: Şamil Yayınları, 2012.
39. Yurt, Mehmet Emin. “İ‘câzu’l-Kur’ân İlminin Mahiyeti, Tanımı ve Genel Hatlarıyla Tarihsel Süreci”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 9 (01 Mayıs 2017): 191-226. https://izlik.org/JA44YC74BA.
40. Yurt, Mehmet Emin. “Fahruddîn er-Râzî’ye Göre Mucize (Mefâtihu’l-Gayb Tefsîri Çerçevesinde)”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 10 (01 Ekim 2017): 195-219. https://izlik.org/JA43ZK76GM.
41. Yüksel, Yakup. “Kıraatlerin Mâhiyeti ve Tarihi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi. 5 (01 Mart 2021): 127-168. https://doi.org/10.5281/zenodo.4322646.
42. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Darü’l-Hadis, 2012.
43. Zemâhşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf an Hakâiki’t-Tenzîl ve Uyûni’l-akâvîl fî vücûhi’t-Te’vîl. c. 1. Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y.
44. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî ez-Zerkeşî eş-Şâfiî.. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’an. Neşreden: M. E. İbrahim. c. 1. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957.
45. Zerkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-‘İrfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Thk: Fevvâz Ahmed Zümerlî. Beyrut: Darü’l-Arabiyye, 2002.