AN EVALUATION OF THE QUR’ANIC VERSES INCLUDED IN WAQF DEEDS: THE CASE OF KARESI

Öz

The institution of waqf in Islamic civilization is a deeply rooted system that directs individual wealth toward social benefit, embodying principles of solidarity and justice. Waqfiyya texts serve as sacred commitments defining the religious and legal frameworks of this institution. This study aims to analyze the content and function of Qur’anic verses cited in five historical waqfiyyas from the Karesi (Balıkesir) region belonging to different periods. Using qualitative document analysis, it was found that the selection of verses in the introductory and concluding sections of these documents is directly related to the specific purpose of each waqf. Education-oriented waqfs prioritize verses on knowledge and human dignity, while charitable waqfs emphasize infāq and eternal reward. Additionally, verse 181 of Sūrat al-Baqara functions as a universal legal and spiritual safeguard across all documents. Consequently, the presence of these verses reflects a worldview harmonizing material responsibility with eternal salvation.

Anahtar Kelimeler

• Qur’an Qarim Qiraah and Qiraah Science
• Waqf
• Waqfiyya
• Karesi Waqfiyyas
• Verse
• Infāq

Vakfiyelerde Yer Alan Âyetler Üzerine Bir Değerlendirme: Karesi Örneği

Öz

İslâm medeniyetinde vakıf kurumu, bireysel mülkiyetin toplumsal faydaya dönüştürülmesini sağlayan, dayanışma ve adalet ilkelerini somutlaştıran köklü bir müessesedir. Vakfiye metinleri, bu müessesenin hem dinî hem de hukukî çerçevesini belirleyen kutsal taahhütler niteliğindedir. Bu çalışma, Karesi (Balıkesir) bölgesinde tesis edilmiş beş farklı döneme ait vakfiyede (Mehmed Paşa b. Hızır Danişmend, Zağanos Paşa, Giridîzâde Mehmed Paşa, Ali Şuûrî Efendi ve Ömer Âli Bey) zikredilen ayetlerin içerik ve işlev bakımından tahlilini amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak gerçekleştirilen çalışmada, vakfiyelerin giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinde tercih edilen ayetlerin tesadüfi olmadığı, vakfın amacıyla doğrudan ilintili olduğu saptanmıştır. Analizler sonucunda; eğitim odaklı vakıflarda ilim ve insan onuruna dair ayetlerin, hayrî vakıflarda ise infak ve ebedi mükâfat konulu ayetlerin yoğunlaştığı görülmüştür. Ayrıca tüm vakfiyelerde ortak bir koruma yapısı olarak Bakara sûresinin 181. ayetinin kullanıldığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, vakfiyelerdeki ayet kullanımı, dünyevi sorumluluk ile uhrevi kurtuluşa ulaşma hedefini birleştiren bir dünya görüşünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kur’an-ı Kerim Okuma ve Kıraat İlmi
• Vakıf
• Vakfiye
• Karesi Vakfiyeleri
• Ayet
• İnfak

Teşekkür

Bu çalışmada dil düzenlemesi amacıyla OpenAI tarafından geliştirilen ChatGPT adlı yapay zekâ aracı sınırlı düzeyde kullanılmıştır.

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. “İslam Hukukunun Osmanlı Devletinde Tatbiki: Şer’iye Mahkemeleri ve Şer’iye Sicilleri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 14 (2009), 13-48.
2. Abdelghany, Asem Hamdy Ahmed. “Mevlâ Hızır Danişmend-zâde Hoca Mehmed Paşa Vakfiyesi Dil ve Retoriği İncelemesi”. Medeniyetimizde Vakıf Mirası ve Balıkesir Vakıfları Uluslararası Sempozyumu. ed. Mehmet Bayyiğit vd. 25-26. Bursa: Emin Yayınları, 2025.
3. Arslan, Ramazan. Erzurum Şehir Merkezinde Vakıflar ve Sosyo-Ekonomik Bir Değerlendirme. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
4. https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/2691f6c94052dfd906073ad9db95d7d6.pdf
5. Berki, Ali Himmet. “İslâmda Vakıf Zağanus Paşa ve Zevcesi Nefise Hatun Vakfiyeleri”. Vakıflar Dergisi 4 (1958), 19-37.
6. Emecen, Feridun. “Zağanos Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/72-73. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
7. Günay, Hacı Mehmet. “Vakıf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/475-479. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). çev. Ruşen Sezer. İstanbul: YKY, 2003.
8. Keskin, Mustafa Çağhan. “II. Bayezid Dönemi Amasya Çevresinde Yerel Bir Bani: Hızır Paşa Oğlu Mehmed Paşa”. Art-Sanat 5 (2016), 63-82.

9. Öziş, Adem. “Ali Şuûrî Efendi’nin Hayatı ve İlmî Şahsiyeti”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 4 (2021), 29-44.
10. Özkan, Selim Hilmi. “Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv Kayıtlarına Göre Balıkesir Vakıf Envanteri”. Karesi’den Balıkesir’e (Şehrin Siyasi ve Sosyoekonomik Tarihinden Kesitler). ed. Zeki Çevik - Ahmet Köç, 53-66. Ankara: Nobel Yayınları, 2021.
11. Polat, Mustafa. “Karesi Mutasarrıfı Ömer Âli Bey’in Şehir Mimarisine Katkıları ve Hamidiye Kütüphanesi”. Cumhuriyet’in 100. Yılında Balıkesir’in Kültürel Birikimi Büyük Şahsiyetler ve Eserleri. ed. Mehmet Bayyiğit vd. 95-143. Konya: Palet Yayınları, 2023.
12. Polat, Mustafa. “Arşiv Belgeleriyle Ali Şuûrî Efendi ve Ailesinin Balıkesir’deki Vakıf Faaliyetleri”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 27 (51), 489-518.
13. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA). Defter nr. 581/2/74.
14. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA). Defter nr. 582-1/0251/0176. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA). Defter nr. 00584/8
15. Yağcı, Zübeyde Güneş-Genç, Serdar. “XIX. Yüzyılda Balıkesirli Bir Paşa: Giridîzâde Mehmed Paşa ve Serveti”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/6 (2009), 282-293.
16. Yediyıldız, Bahaeddin. “Vakıf (Tarih)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/479-486. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
17. Yediyıldız, Bahaeddin. “Türk Kültür Sistemi İçinde Vakfın Yeri”. Vakıflar Dergisi 20 (1988), 403-407.
18. Yılmaz, Yusuf. Vakıf Müessesesi ve Adıyaman Vakıf Eserleri. Giresun: Giresun Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
19. https://kuran.diyanet.gov.tr/