Klasik Osmanlı Döneminden Günümüze Cami Takım Yazıları

Öz

Cami mimarisinde hüsn-i hat uygulamaları, İslam sanatının tevhid merkezli anlam dünyasını görünür kılan temel ifade biçimlerinden biridir. Allah, Muhammed, Hulefâ-yi Râşidîn ve Hasaneyn isimlerinden oluşan cami takım yazıları, bu bağlamda hem dinî temsil hem de mimari kimlik açısından önemli bir yazı grubunu meydana getirir. Bu çalışma, cami takım yazılarının Klasik Osmanlı döneminden Geç Osmanlı’ya ve günümüz İslam dünyasındaki örneklere uzanan süreçteki ikonografik sürekliliğini, biçimsel dönüşümünü ve mimari yüzeylerle kurduğu ilişkiyi incelemektedir. Çalışmada karşılaştırmalı görsel içerik analizi ve tipolojik sınıflandırma yöntemleri kullanılmış, yazıların sayısal formu, mimari konumu, malzemesi, yazı türü ve görsel vurgu özellikleri değerlendirilmiştir. Bulgular, sekizli takım formunun Osmanlı cami geleneğinde baskın bir şema hâline geldiğini; ancak çağdaş camilerde bu şemanın coğrafya, tasarım anlayışı ve kurumsal tercihlere bağlı olarak farklılaştığını göstermektedir. Sonuç olarak cami takım yazıları, yalnızca dekoratif bir unsur değil, cami mekânında tevhid, risalet, hilafet ve Ehl-i Beyt vurgularını görünür kılan çok katmanlı bir kültürel miras olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Hat sanatı
• cami takım yazıları
• Allah-Muhammed yazıları
• Hulefâ-yi Râşidîn
• Hasaneyn
• ikonografik süreklilik.

Calligraphic Roundel Sets in Mosques from the Classical Ottoman Period to the Present

Öz

Calligraphic applications in mosque architecture constitute one of the principal forms of expression through which the tawhid-centred semantic world of Islamic art becomes visible. Mosque inscription sets consisting of the names of Allah, Muhammad, the Rightly Guided Caliphs, and Hasanayn form an important group of inscriptions in terms of both religious representation and architectural identity. This study examines the iconographic continuity, formal transformation, and architectural placement of mosque inscription sets from the Classical Ottoman period to the Late Ottoman period and contemporary examples in the Islamic world. The study employs epigraphic inventorying and visual content analysis; the inscriptions are comparatively evaluated according to their numerical form, architectural location, material, script type, and visual emphasis. The findings indicate that the eight-part inscription set became a dominant scheme in the Ottoman mosque tradition, while in contemporary mosques this scheme varies according to geography, design approach, and institutional preference. Consequently, mosque inscription sets should be considered not merely as decorative elements but as multilayered components of cultural heritage that make visible the concepts of tawhid, prophethood, caliphate, and devotion to the Prophet’s family within the mosque space.

Anahtar Kelimeler

• Islamic calligraphy
• mosque inscription sets
• Allah-Muhammad inscriptions
• Rightly Guided Caliphs
• Hasanayn
• iconographic continuity

Kaynakça

1. Acar, M. Şinasi. Türk Hat Sanatı: Araç, Gereç ve Formlar. İstanbul: Antik A.Ş. Kültür Yayınları, 1999.
2. Akram, S. Muslim Factbook: The Most Realistic Book About the Muslim World. Chennai: Notion Press, 2020. ArchNet. “Faisal Mosque”. Erişim 11 Eylül 2025. https://www.archnet.org/sites/649
3. Bacharach, Jere L. “Signs of Sovereignty: The Shahāda, Qurʾanic Verses, and the Coinage of ʿAbd al-Malik”. Muqarnas 27 (2010), 1-30.
4. Bacharach, Jere L. - Anwar, S. “Early Versions of the Shahāda: A Tombstone from Aswan of 71 A.H., the Dome of the Rock, and Contemporary Coinage”. Der Islam 89/1-2 (2012), 60-69.
5. Baktır, Mustafa. “Hutbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/425-428. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. Erişim 15 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/hutbe
6. Berchem, Max van. Matériaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum. Deuxième Partie: Syrie du Sud, Tome 2: Jérusalem “Haram”. Le Caire: Imprimerie de l’Institut français d’archéologie orientale, 1927.
7. Berk, Süleyman. Devlet-i Aliyye’den Günümüze Hat Sanatı. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2013.
8. Berk, Süleyman. “İslâm Medeniyetinde Hüsn-i Hattın Gelişimi ve Mushaf Yazımı (I)”. Yedi Kıta 25 (2013), 64-69. Berk, Süleyman. “Eski Camilerde Kaybolan Güzelliklerden Biri: Hüsn-i Hat Levhaları”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 3/1 (2018), 97-123.

9. Çam, Nusret. İslam’da Sanat Sanatta İslâm. Ankara: Akçağ Yayınları, 1999.
10. Çetintaş, Ö. “Türk-İslam Mimari Süslemelerinde Hat/Yazı Sanatı”. Erişim 1 Eylül 2025. https://www.academia.edu Çevik, S. “Hat Sanatında Tashih”. M. Uğur Derman 65 Yaş Armağanı. ed. İ. C. Schick. 209-219. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2000.
11. Demir, Fatih Sultan. “Mimârî Hafızanın Estetik Dili Olarak Hat Sanatı: Trabzon Çarşı Câmii Yazılarında Biçim, Anlam ve Temsil Sorunu”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (Mart 2026), 327-359. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1803275
12. Demiriz, Yıldız. “Klasik Dönem Osmanlı Yapılarının Gizlediği Süslemeler”. Kültür ve Sanat 1/2 (1989), 30-33.
13. Derman, M. Uğur. “Osmanlı Çağında Hat Sanatı ve Hattatlara Dair Yapılan Araştırmalar”. XIII. Türk Tarih Kongresi (4-8 Ekim 1999, Ankara): Kongreye Sunulan Bildiriler. 2/41-85. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
14. Derman, M. Uğur. “Osmanlı İstanbulu’nda Hat Sanatı”. Osmanlı İstanbulu I: I. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri. ed. Feridun M. Emecen - Emrah Safa Gürkan. 475-494. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları; İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2014.
15. Eser, Betül. İslâm Mîmârisinde Çehâryâr-ı Güzîn ve Diğer Zevât-ı Kirâm İsimleri. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2026.
16. Flood, Finbarr B. “Light in Stone: The Commemoration of the Prophet in Umayyad Architecture”. Bayt al-Maqdis, Part 2: Jerusalem and Early Islam. ed. J. Johns. 311-359. Oxford: Oxford University Press, 1999.
17. Golden Mosque. “Golden Mosque, Globo de Oro Str., Quiapo, Manila”. Pinoy Travel Blog, 2006. Erişim 1 Eylül 2025.
18. http://www.pinoytravelblog.com/travel-destinations/201/golden-mosque-globo-de-oro-str-quiapo-manila Jakarta Islamic Centre. “Masjid”. Erişim 1 Eylül 2025. https://islamic-center.or.id/masjid/
19. Islamic Tourism. Islamic Tourism: Brunei Darussalam. Bandar Seri Begawan: Brunei Tourism Board, 2016. Erişim 9 Eylül 2025. https://www.bruneitourism.com/wp-content/uploads/2019/08/Islamic-Tourism-BruneiDarussalam.pdf
20. Julaini, H. (ed.). Jame’ ‘Asr Hassanil Bolkiah. Cilt 11, Sayı 4. Information Department, Prime Minister’s Office, 2009. Karamağaralı, Beyhan. Türk Mimari Eserlerinde Ahlat Mezartaşları. Ankara: Elila Yayınları, 1993.
21. Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitâbeleriyle Erzurum Tarihi. İstanbul: Fatih Yayınevi, 1960.
22. Kuban, Doğan. Çağlar Boyunca Türkiye Sanatının Anahatları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005.
23. Mercan, S. G. “Kütahya’daki Anadolu Selçuklu Dönemine Ait Yapı Kitâbelerinin Hat Sanatı Bakımından Değerlendirilmesi”. Diyanet İlmi Dergi 59/4 (2023), 1283-1304.
24. Milwright, Marcus. The Dome of the Rock and Its Umayyad Mosaic Inscriptions. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016.
25. newswav. “Ho Chi Minh Şehrinin Hareketli İş Bölgesinde Bulunan Al Rahim Camisi Vietnam'da Ünlü Bir Turistik Cazibe Merkezidir #JomTravel”. newswav.com. Erişim 1 Eylül 2025.
26. Ögel, Semra. “Sinan’ın Eserlerinde Süsleme ve Mimarinin Bütünlüğü”. Türk Vakıf Medeniyeti Çerçevesinde Mimar Sinan ve Dönemi Sempozyumu: 6. Vakıf Haftası (5-8 Aralık 1988). 347-360. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1989.
27. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları: Maden Sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1992.
28. Serin, Muhittin. Hat Sanatımız. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1982.
29. Serin, Muhittin. Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, Genişletilmiş 4. Basım, 2010.
30. Sülün, Murat. “Ayetlerle Bezenen Mimari Yapılar: Osmanlı Örneği”. İslam Dünyasında Hat ve Mimari. ed. İrvin
31. Cemil Schick - Mohammad Gharipour. çev. A. Anadol. 225-246. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2022.
32. Sülün, Murat. Sanat Eserine Vurulan Kur’an Mührü. 1 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020. Taşkıran, H. İ. Yazı ve Mimari. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000.
33. Tjahjono, Gunawan (ed.). Indonesian Heritage: Architecture. Singapore: Archipelago Press, 1998.
34. Tüfekçioğlu, Abdullah. Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Yazının Kullanımı. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van, 1997.
35. Ünal, B. Y. “13. ve 14. Yüzyıl Anadolu Türk Mimarisinde Yıldız Formlu Kûfî Kitabeler”. Kesit Akademi Dergisi 10/38 (2024), 58-84.
36. Yazır, Mahmud Bedreddin. Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. 3 Cilt. haz. Uğur Derman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1989.
37. Yıldırım, S. “Üsküdar Çinili Camii’ndeki Çini Süslemeler”. Üsküdar Sempozyumu II: Bildiriler. ed. Zekeriya Kurşun
38. A. E. Bilgili - K. Kahraman - C. Güngör - S. Ünlü. 2/444-453. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2004.
39. Yıldız, A. V. “Osmanlılar’da Yazı Çeşitleri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/28 (2012), 47-62.
40. Yılmaz, A. “Aşere-i Mübeşşere Algısının Tarihsel Gerçeklik Perspektifinde Değerlendirilmesi”. İSTEM 15/29 (2017), 79-101.
41. Yılmaz, Hasan. Osmanlı Mimarisi ve Hat Sanatının Buluşma Noktaları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
42. Yüceil, I. G. Sultan Ahmed Camii Sütunları ve Sütun Bilezikleri Üzerine Bir İnceleme (Maden Sanatı).
43. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2013. Yücel, Erdem. Hat Sanatı Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2006.
44. Yetkin, Şerare. Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1986.
45. Zemreşidi, H. İslam Mimarisi ve El Sanatlarında Çin Düğümü. Tahran: Üniversite Yayın Merkezi, 2002.
46. Zennûn, Yûsuf - Serin, Muhittin. “Kûfî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26/342-345. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
47. Zilfi, Madeline C. The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age (1600-1800). Minneapolis: University of Minnesota