Hicrî IV. Yüzyılında Ebû Ali el-Fârisî ve Talebesi İbn Cinnî’nin Kıraat İlmine Katkıları

Öz

Bu çalışmada, Hanefî geleneğe mensup önemli dil ve kıraat âlimlerinden Ebû Ali el-Fârisî ile talebesi İbn Cinnî’nin hayatları, ilmî kişilikleri, eserleri ve kıraat ilmine katkıları incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde her iki âlimin biyografileri, ilmî seyahatleri, hocaları ve yetiştirdikleri talebeler ele alınmış; ayrıca yaşadıkları siyasî, kültürel ve ilmî ortamın düşünce dünyalarına etkisi değerlendirilmiştir. Ardından Ebû Ali el-Fârisî’nin nahiv ve kıraat alanındaki ilmî yaklaşımı üzerinde durulmuş; özellikle kıraatleri dilsel ölçütler çerçevesinde değerlendirme yöntemi ve kıraat farklılıklarını nahiv kurallarıyla ilişkilendirme biçimi incelenmiştir. Bunun yanında, ilmî münazaralarda sergilediği tutum ve kıraatlerin dilsel temellendirilmesine verdiği önem ortaya konulmuştur. Çalışmanın devamında İbn Cinnî’nin ilmî gelişimi, Ebû Ali el-Fârisî ile olan hoca-talebe ilişkisi ve dil-kıraat eksenli çalışmaları ele alınmıştır. Özellikle onun şâz kıraatlere yaklaşımı, bu kıraatleri dilin imkânlarını ortaya koyan bir veri olarak değerlendirmesi ve kıraat ilmine sağladığı katkılar üzerinde durulmuştur. Son olarak her iki âlimin başlıca eserleri tanıtılmış ve onların kıraat ilminin gelişimine, kıraatlerin dilsel açıdan değerlendirilmesine ve kıraat-nahiv ilişkisine yaptıkları katkılar genel bir çerçevede ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hicrî IV. Yüzyılı,
• Kur'an,
• Kıraat,
• Ebû Ali el-Farisi,
• İbn Cinni.

Etik Beyan

Makalenin hazırlanma sürecinde; metnin dilbilgisi doğruluğunu denetlemek, akademik üslup bütünlüğünü sağlamak, akıcılığı artırmak ve kaynakça/atıf kontrolünü gerçekleştirmek amacıyla yapay zekâ araçlarından yararlanılmıştır. Söz konusu araçlar, yalnızca dilsel niteliği iyileştirmek ve anlam bütünlüğünü güçlendirmek üzere yardımcı birer unsur olarak kullanılmıştır.

Abū ʿAlī al-Fārisī and His Student Ibn Jinnī’s Contributions to the Science of Qurʾanic Recitation in the Fourth Islamic Century

Öz

This study examines the lives, scholarly personalities, works, and contributions to Qurʾānic recitation (qirāʾāt) of Abū ʿAlī al-Fārisī, one of the prominent linguists and scholars of qirāʾāt associated with the Ḥanafī tradition, and his student Ibn Jinnī. The first part of the study focuses on the biographies, scholarly journeys, teachers, and students of both scholars, while also evaluating the political, cultural, and intellectual environment in which they lived and its influence on their scholarly perspectives. The study then examines Abū ʿAlī al-Fārisī’s methodology in grammar and qirāʾāt, with particular attention to his approach to evaluating variant readings according to linguistic criteria and his method of relating recitational differences to grammatical principles. His approach to scholarly debates and his emphasis on the linguistic justification of Qurʾānic readings are also discussed. The study subsequently explores Ibn Jinnī’s intellectual development, his relationship with his teacher Abū ʿAlī al-Fārisī, and his studies at the intersection of language and qirāʾāt. Particular attention is given to his approach to non-canonical (shādhdh) readings, his treatment of such readings as linguistic evidence, and his contributions to the field of qirāʾāt. Finally, the principal works of both scholars are introduced, and their contributions to the development of qirāʾāt scholarship and to the linguistic analysis of Qurʾānic readings are evaluated within a broader framework.

Anahtar Kelimeler

• Fourth İslamic Century (4th Century AH),
• Qur'an,
• Qiraat,
• Abu Ali al-Farisi,
• İbn jinni.

Kaynakça

1. Akaslan, Yaşar. Kıraat İlminin Temel Kaynakları. İstanbul: İFAV. Yayınları, 2021.
2. Âmilî, Ebû Muhammed el-Bâkır Muhsin b. Abdilkerîm b. Alî el-Hüseynî Muhsin Emin el-Âmilî. Aʿyânü’ş-Şîʿa. thk. Hasan el-Emîn. Beyrut: Dâru’t-Teâruf li’l-Matbûʿa, 1304/1983.
3. Ateş, Süleyman. “Cüneyd-i Bağdâdî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV. Yayınları, 1993.
4. Atîk, Abdulazîz. el-Medḫal ilâ ʿilmi’n-naḥv ve’ṣ-ṣarf. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-Arabiyye, 1974.
5. Baghirov, Elvin. İbn Cinnî en-Nahvî’nin el-Muteseb Adlı Eserinin Tahlili. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
6. Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Baġdâd. thk. Beşşar Avvad Maruf. Beyrut: Dâru'l-Garbi'lİslâm, 2001.
7. Bâharzî, Ali b. Hasan. Dümyetü’l-ḳaṣr ve ʿüsratü ehli’l-ʿasr. thk. Muhammed et-Tünücî. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1993.
8. Bennâ, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Abdilganî ed-Dimyâtî el-Bennâ. İtiḥâfu fuḍelâi’l-beşer bi’l-ḳıraâti’l-erbʿeti’l-ʿaşer. (Müntehe’l-emânî ve’l-meserrat fî ʿulumi’l-ḳıraʾât). thk. Şaban Muham-med İsmâil. Beyrut: Alemu’l-Kütüb; Kahire: Kahire: Mektebetu’l-Küliyyeti’l-Ezheriyye, 1407/1987.

9. Birışık, Abdulhamit. Kırâat İlmi ve Tarihi. Bursa: Emin Yayınları, 2004.
10. Demircigil, Bayram. “İbn Cinnî‘nin el-Muhteseb’inde Şâz Kıraatlere Yaklaşımı”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 19/35 (2017), 77-101. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/172958
11. Durmuş, İsmail. Arap Dili ve Lehçeleri Açısından Kırâatlar: Kur’an ve Tefsir Araştırmaları. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2002.
12. Ebû Ali el-Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Ḥücce li’l-ḳurrâʾi’s-sebʿa (el-Ḥücce fî ʿileli’l-ḳırâʾati’s-sebʿ). thk. Bedreddin Kahvecî & Beşîr Cüveycâtî. Dımaşk: Dârü’n-Neşir, 1404/1984.
13. Ebû Ali el-Fârisî, el-Mesâilu’l-ʿaskeriyyât fi’n-naḥvi’l-ʿarabî. nşr. Ali Câbir el-Mansûrî. Bağdat: Matbbaatü’l-Camia, 2. Baskı 1982.
14. Ebû Ali el-Fârisî, el-Mesâilü’l-ʿAḍudiyât. thk. Ali Câbir el-Mensûrî. Beyrut: Alemü’l-Kütüp, 1406/1986.
15. Güler, İsmail. “İbn Hâleveyh'in Gramer Açısın-dan Tartışmalı Kur’an Kırâatlarına Yaklaşımı”, Bursa Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/9 (2000). https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/144807
16. Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî. Muʿcemü’l-büldân. thk. Muhammed Emin Hâncî. Mısır: Matbaatü’s-Saade, ts.
17. Hamevî, Muʿcemü’l-üdebâʾ (İrşâdü’l-erîb ilâ maʿrifeti’l-edîb). thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
18. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-Bağdâdî, Târîhu Baġdâd. thk. Beşşar Avvad Maruf. Beyrut: Dâru'l-Garbi'l-İslâm, 2001.
19. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. Tefsiru’t-tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’t-Tunusiyye li’n-Neşr, ts.
20. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b.Cinnî el-Mevsilî. el-Muḥteseb fî tebyîni vücûhi şevâẕẕi’l-ḳırâʾât ve’l-îżâḥ ʿanhâ. thk. Muhammed Abdülkadir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
21. İbn Ebî Meryem, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Nasr b. Alî b. Muhammed eş-Şîrâzî el-Fesevî (İbn Ebî Meryem). el-Muḍaḥ fî vücühi’l-ḳıraat ve ʿilelihâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
22. İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah el-Huseyin b. Ahmed b. Hamdan. Îʿrâbu’l-ḳırâʾâti’s-sebʿı ve ʿılelihâ. nşr. Abdurrahman b. Süleyman el-Useymin. Kahire: Mektebetu’l-Hanci, 1992.
23. İbn Makûlâ, Ebû Nasr Sa‘dülmelik Ali b. Hibetüllah b. Ali b. Makûlâ. el-İkmâl fî refʿi’l-irtyâb ʿani’l-müʾtelif ve’l-muḫtelif mine’l-esmâ ve’l-künâ ve’l-ensâb. nşr. Abdurrahmân b. Yahyâ. Kahire: Dâru Kitabi’l-İslâmî, ts.
24. İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayır Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf el-Cezerî ed-Dimaşkî. en-Neşr fi’l-ḳıraʾâti’l-ʿaşr. thk. Ali Muhammed ed-Debba‘. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
25. İbnü’l-Cezerî. Ġāyetü’n-Nihâye fî ṭabaḳāti’l-ḳurrâʾ (Ġāyetü’n-Nihâye fî esmâʾi ricâli’l-ḳırâʾât üli’r-rivâye ve’d-dirâye). thk. Ebû İbrâhim Ömer b. Abdullah. Kahire: Dârû’l-Lü’lüe, 1438/2017.
26. İbnü’l-Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ubeydillâh. Nüzhetü’l-elibbâʾ fî ṭabaḳâti’l-üdebâʾ. thk. İbrahim es-Sâmirâî. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 1405/1985.
27. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî (İbnü’l-Esîr). el-Kâmil fi’t-târîḫ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
28. İbnü’l-Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed (İbnü’l-Hacer) el-Askalânî. Lisânü’l-Mîzân. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dâru’l-Beşâirü’l-İslâmiyye, 14223/2002.
29. İsmâil Paşa, el-Bağdâdî. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âs̱ârü’l-muṣannifîn. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1951.
30. Kalaç, Habip. “Ebû ‘Alî el-Fârisî'nin el-Hücce Eserinde Kıraat Olgusu”. Van İlahiyat Dergisi 11/19 (Aralık 2023), 138-154. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/166886
31. Kastallânî, Ebu Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ebi Bekir el-Kastallân. Leṭâifü’l-işârât li-fünûni’l-ḳıraât. thk. Merkezu’d-Dirâsâti’l-Kur’aniyye. Suudi Arabistan: Vuzaretu’ş-Şuuni’l-İslamiyye, ts.
32. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-Müellifîn. Kahire: Müessesetü’r-Risâle, 1376/1957.
33. Kırcı, Recep. Ebû Alî el-Fârisî’nin Hayatı ve et-Tekmile İsimli Eserinde Metodolojisi/The Life of Abu Ali Al-Farisi And His Methodology In His Work Titled Al-Takmilah. tarr: Turkish Academic Research Review, 6 (1), 335-354. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/250699
34. Mekkî, Ebu Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib el-Kaysî. el-İbâne ʿan meʿani’l-ḳıraʾât. thk. Abdulfettâh İsmâil Şelbî. Mısır: Dâru Nahdati Mısır li’tabi ve’n-Neşr, ts.
35. Nas, Havva Nur. İbn Cinnî’nin el-Muhteseb İsimli Eseri Bağlamında Şâz Kıraatlere Yaklaşımı ve Şâz Kıraatleri Delillendirmesi. Yüksek Lisans Tezi, Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
36. Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “Ebû Ali el-Fârisî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV. Yayınları, 1994.
37. Özdemir, Sevim. “Ebû Alî El-Fârisî ile İbn Hâleveyh Arasında Geçen İlmî Münazaralar”. Şarkiyat Mecmuası 27 (2015-2) 1-15. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/185280
38. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl es-Seâlibî. Yetîmetü’d-dehr fî meḥâsini ehli’l-ʿaṣr. nşr. Müfid Muhammed Kamiha. Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1986.
39. Süyûtî, Buġyetü’l-vuʿât fî ṭabaḳāti’l-luġaviyyîn ve’n-nüḥâ. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhim. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım 1399/1979.
40. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-Süyûtî eş-Şâfiî. el-Muzhir fî ʿulûmi’l-lüġati ve envaʿihâ. thk. Muhammed Ahmed Câd el-Mevlâ Bey vd. Kahire: Dâru’t-Türâs, 3. Basım ts.
41. Şelebî, Abdülfettah İsmâil. Ebû ʿAlî el-Fârisî (Ḥayâtuhu ve mekânetühû beyne eimeti’t-tefsîri’l-ʿArabiyye ve âsâruhu fi’l- ḳırâʾati ve’n-naḥvi). Cidde: Dâru’l-Matbüati’l-Hadise, 3. Basım 1409/1989.
42. Uludağ, Süleyman. “Serî es-Sakatî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV. Yayınları, 2009.
43. Yâfiî, Ebû Muhammed Afîfüddîn Abdullāh b. Es‘ad b. Alî b. Süleymân el-Yâfiî el-Yemenî. Mirʾâtü’l-cenân ve ʿibretü’l-yaḳẓân fî maʿrifeti ḥavâdis̱i’z-zamân. thk. Halil el-Mansûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417/1997.
44. Yakup, Emil Bedi. Fıḳhu’l-luġati’l-ʿarabiyye ve ḫaṣâiṣuhu. Beyrut: Dâru Mektebetü’l-Besâir, 2. Basım 2017.
45. Yavuz, “İbn Cinnî ve Arap Gramerindeki Yeri”. Şarkiyat Mecmuası 8 (1998). 245-265. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/185114
46. Yavuz, Mehmet. “İbn Cinnî”. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
47. Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm. Mısır: el-Matbaatü’l-Arabiyye, 1345/1927.