TÜRKİYE’NİN GIDA GÜVENCESİ KAPSAMINDA UYGULADIĞI DIŞ TİCARET POLİTİKALARI: COVİD-19 DÖNEMİ VE RUSYA FEDERASYONU’NUN UKRAYNA’YI İŞGALİ SONRASI İÇİN BİR ANALİZ

Öz

Küresel gıda fiyatları, son 20 yıldır yaşanan iklim kaynaklı olayların yanı sıra COVID-19 salgını, Rusya Federasyonu'nun 2014’te Kırım’ı ilhak etmesi ve 2022’de Ukrayna’nın bazı şehirlerini işgali gibi jeopolitik faktörler nedeniyle istikrarsız bir seyir izlemektedir. Bu dönemlerde gıda fiyatlarının yükselmesi neredeyse tüm ülkeler için bir gıda güvencesizliği riskini ortaya çıkarmıştır. Birçok üretici ülke kendi gıda güvencelerini sağlamak amacıyla GATT’ın XI. maddesine dayanarak ihracata yönelik kısıtlamalar, hatta yasaklamalara başvurmuştur. Türkiye de aynı amaçla ihracatta çeşitli kısıtlamalara başvurmuş, ithalata ise belirli vergi muafiyetleri ve bazı istisnalar getirmiş ancak, gıda fiyatlarının en çok arttığı ülkelerden birisi olmuştur. Çalışmada Covid-19 Dönemi ve Rusya’nın Ukrayna işgali sonrasında Türkiye’nin uyguladığı dış ticaret politikalarının, gıda güvencesinin sağlanmasına etkili bir katkı sağlayıp sağlamadığı tartışılmaktır. Gıda güvencesi kapsamında uygulanan dış ticaret tedbirine geçici olarak başvurulabileceği ancak, kalıcı gıda güvencesi için tarım sektörüne yönelik genetik araştırmalar ve teknolojik gelişim için AR-GE’ye daha çok kaynak ayırmak suretiyle üretim ve verimliliğin artırılması gerektiği sonuçlarına ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gıda güvencesi
• ihracat kısıtlamaları
• Covid-19
• iklim krizi
• Ukrayna işgali
• Karadeniz tahıl koridoru inisiyatifi

FOREIGN TRADE POLICIES IMPLEMENTATION OF TÜRKİYE WITHIN THE SCOPE OF FOOD SECURITY: AN ANALYSIS FOR THE COVID-19 PANDEMIC PERIOD AND AFTERWARDS THE RUSSIAN FEDERATION'S INVASION OF UKRAINE

Öz

Global food prices have been unstable over the last 20 years due to climate-related factors, along with the COVID-19 pandemic and geopolitical factors, including the Russian Federation’s invasion of Crimea in 2014, the subsequent annexation, and the invasion of some cities in Ukraine in 2022. Consequently, the level of food insecurity has gradually increased in almost all countries due to rising food prices during this period. Based on Article XI of GATT, many producer countries have implemented export restrictions and even bans on certain products to ensure domestic food security. In this context, Türkiye has also implemented various export restrictions and exemptions on customs duties and import certifications for the same purpose. Despite all the measures introduced, it has been one of the countries where food prices have increased the most. This study analyzes data and reviews the literature on changes in world food prices over the specified period and presents an overview of Türkiye's import and export restrictions. Within this framework, this study aims to discuss whether Türkiye's foreign trade policies have effectively contributed to improving food security. It has been concluded that foreign trade measures can only be applied temporarily in the short term, and ensuring permanent food security is possible by increasing production and productivity through the allocation of more resources to R&D for genetic research and technological development in the agricultural sector.

Anahtar Kelimeler

• Food security
• export restrictions
• Covid-19
• climate crisis
• occupation of Ukraine
• Black sea grain corridor initiative

Kaynakça

1. Abay, K.A., Breisinger, C., Glauber, J., Kurdi, S., Laborde, D., Siddig, K. (2023). The Russia Ukraine war: Implications for global and regional food security and potential policy responses. Global Food Security 36, 100675. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2023.100675
2. Amis (2023). http://www.amis-outlook.org/amis-monitoring#. Y2eh3nZBw2w (Accessed: 02 April 2023). Anadolu Ajansı (2023). https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/dokme-zeytinyagi-ihracatindaki-kisitlama-kaldirildi/2633431 (Erişim Tarihi: 09.04. 2023).
3. Anderson, M.D., Cook, J.T. (1999). Community food security: Practice in need of theory? Agriculture and Human Values, 16: 141–150.
4. Anonymous (1996). İhracat Rejim Karar (95/7623). Bakanlar Kurulu. 6 Ocak 1996 tarih ve 22515 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
5. Anonymous (2020). İhracı Yasak ve Ön İzne Bağlı Mallara İlişkin Tebliğ (İhracat 96/31)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (İhracat 2020/6), Ticaret Bakanlığı. 26 Mart 2020 tarih ve 31080 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
6. Anonymous (2021). İthalat Rejimi Kararında Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar (Karar Sayısı: 3687). Tarım ve Orman Bakanlığı. 20 Mart 2021 tarih ve 31429 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
7. Anonymous (2022). Bazı Tarım Ürünlerinin İhracatına İlişkin Tebliğİ. Ticaret Bakanlığı. 27 Ocak 2022 tarih ve 31732 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
8. Anonymous (2022). İhracat 2022/1 sayılı tebliğde değişiklik yapan tebliğ. Ticaret Bakanlığı. 21 Nisan 2022 tarih ve 31816 sayılı Resmî Gazete, Ankara.

9. Anonymous (2022). İhracat 2022/10 sayılı tebliğ. Ticaret Bakanlığı. 28 Aralık 2022 tarih ve 32057 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
10. Anonymous (2022). İhracat 2022/9 sayılı tebliğ. Ticaret Bakanlığı. 22 aralık 2022 tarih ve 32051 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
11. Anonymous (2022). İthalat Rejimi Kararında Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar. Ticaret Bakanlığı. 4 Mart 2022 tarih ve 31768 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
12. Anonymous (2022). Ukrayna’dan Yapılacak Tarım Ürünleri ithalatında Uygulanacak Esaslar Hakkında Karar. Anonymous (2023). İhracı Kayda Bağlı Mallara İlişkin Tebliğ 2023/6. Ticaret Bakanlığı. 25 Mart 2023 tarih ve 32143 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
13. Anonymous (2023). İthalat Rejimi Kararında Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar. Ticaret Bakanlığı. 25 Nisan 2023 tarih ve 32171 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
14. Bayne, N. ve Woolcock, S. (2017). The Future Of Economic Diplomacy. In: The New Economic Diplomacy, Decision-Making and Negotiations in lnternational Economic Relations, Bayne, N. and Woolcock, S. (eds.) Fourth Edition, Routledge Taylor & Francis Group, London and New York, pp. 310-331.
15. Behnassi, M., El Haiba, M. (2022). Implications of the Russia–Ukraine war for global food security. Nat Hum Behav 6: 754-755, doi. org/10.1038/s41562-022-01391-x.
16. Ben Hassen, T., El Bilali, H. (2021). Impacts of the Russia-Ukraine War on Global Food Security: Towards More Sustainable and Resilient Food Systems?. Foods, 11(15):2301, doi.org/10.3390/foods11152301.
17. Blumberg, S.J., Bialostosky, K., Hamilton, W.L., Briefel, R. (1999). The Effectiveness of a Short Form of the Household Food Security Scale. American Journal of Public Health, 89 (8):1231-1235.
18. Can, M. (2008). Dünya Gıda Fiyatlarının Yükselmesinin Piyasa Yapısıyla İlgisi; Artış Nedenleri Sonuçları ve Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkileri. Maliye Dergisi, 55: 89-107.
19. Can, M. (2020). Ticari Diplomasi, Teori, Tarihçe ve Türkiye Uygulaması. Hiperyayın, İstanbul, Türkiye, 430 s. iSBN:9786257845946.
20. Canella, D.S., Araújo, M.L., Jardim, M.Z., Cardoso, L.O., Pessoa, M., C. (2022). Food environments and the COVID-19 pandemic in Brazil: analysis of changes observed in 2020. Published online by Cambridge University Press 25 (1):32-35.
21. Chepeliev, M., Maliszewska, M. (2023). The War in Ukraine, Food Security and the Role for Europe . EuroChoices, 22(1): 4-13, doi. org/10.1111/1746-692X.12389.
22. Constantin, M., Beia, S.I., Dinu, M., Pătărlăgeanu, S. R., Petrariu, R., Deaconu, M.E. (2021). Economic implications of food consumption behavior changes in Romania during the Covid-19 pandemic. Economic Engineering in Agriculture and Rural Development, 21(3), 287-292.
23. Curran, L., Eckhardt, J., Lee, J. (2021). The trade policy response to COVID-19 and its implications for international business. Critical Perspectives on International Business, 17(2), 252-320, doi.org/10.1108/cpoib-05-2020-0041.
24. Çelik, M., Serin, Z.V. (2022). A system dynamics approach to food security: The case of Turkey. International Journal of Advanced and Applied Sciences, 9(2): 22-30.
25. Dikkaya M. ve Üzümcü, A. (2024). Uluslararası Ticaret ve Finans. 3. Baskı, Savaş Yayınevi, Ankara, Türkiye, 408s, ISBN: 978-625-6805-35-4.
26. Eştürk, Ö., Ören, M.N. (2014). Türkiye’de Tarım Politikaları ve Gıda Güvencesi. Yuzuncu Yıl University Journal of Agricultural Sciences, 24(2): 193-200, doi.org/10.29133/yyutbd.235933.
27. FAO (2023). https://www.fao.org/worldfoodsituation/ foodpricesindex/en/ (Accessed: 11 December 2023). FAO (2022). Ukraine: Note on the impact of the war on food security in Ukraine, Rome. IV. https://doi.org/10.4060/cc1025en (Accessed: 21 April 2023).
28. GRFC (2024). FSIN and Global Network Against Food Crises. GRFC 2024. Rome. https://www.fsinplatform.org/grfc2024 (Accessed: 18 March 2025).
29. Gültekin, R., Yeter, T., Görgişen, C. (2024). Effect of Drought Stress on Yield and Some Morphological Characteristics in Wheat. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 39(2): 247-267. https://doi.org/10.7161/omuanajas.1358800.
30. Habtewold, T.M. (2021). Impacts of COVID-19 on food security, employment and education: An empirical assessment during the early phase of the pandemic. Clinical Nutrition Open Science, 38: 59-72.
31. Hartwig P., Damian, D. (2022). Covid-19 and the crisis of food insecurity in the UK. Contemporary Social Science, 17 (5), 434-449, doi: 10.1080/21582041.2022.2044069.
32. Helbling, T., Roache, S. (2011). Rising Prices on the Menu. Finance & Development 48 ( 1), 24-27.
33. IFRI (2023). https://www.ifpri.org/blog/covid-19-trade-restrictions-are-worst-possible-response-safeguard-food-security (Accessed: 20 March 2023).
34. Jagtap, S., Trollman, H., Trollman, F., Garcia-Garcia, G., Parra-López, C., Duong, L., Martindale, W., Munekata, P.E.S., Lorenzo, J.M., Hdaifeh, A., et al. (2022). The Russia-Ukraine Conflict: Its Implications for the Global Food Supply Chains. Foods, 11(14), 2098, doi.org/10.3390/foods11142098.
35. Kılavuz, E., Yücer, E. N. (2023). Üçüncü Gıda Rejimi Çerçevesinde Rusya ve Türkiye’nin Tarımsal Yapısı ve Ticaretinin Analizi. Ekonomi Politika Ve Finans Araştırmaları Dergisi, 8(1): 183-207. https://doi. org/10.30784/epfad.1259095.
36. Kibrom A. A., Clemens B., Joseph, G., Sikandra, K., David, L., Khalid, S. (2023). The Russia-Ukraine war: Implications for global and regional food security and potential policy response. Global Food Security, 36: 100675.
37. Knorr, D., Khoo, C-SH. (2020). COVID-19 and Food: Challenges and Research Needs. Front. Nutr., 7:598913, doi: 10.3389/fnut.2020.598913.
38. Koca, R., Somuncu, M. (2021). Gıda Güvencesi Konusunda Türkiye İçin Bir Değerlendirme. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 8(2): 1-11.
39. Koç, G., Uzmay, A. (2015). Gıda Güvencesi ve Gıda Güvenliği: Kavramsal Çerçeve, Gelişmeler ve Türkiye. Tarım Ekonomisi Dergisi, 21(1 ve 2): 39-48.
40. Lang, T., Barling, D. (2012). Food security and food sustainability: reformulating the debate. The Geographical Journal, 178 (4): 313-326.
41. Leitão, S., Ferreira, J. (2020). Food Diplomacy What is Brazil's appetite in the world scene?, São Paulo: Instituto Escolhas, Coordination.
42. Mahmoud, N., (2021). Trade Restrictions During Covıd-19 Justification Under GATT. Psychology and Education, 58 (1): 5115-5125.
43. Mottaleb, K.A., Govindan, V. (2023). How the ongoing armed conflict between Russia and Ukraine can affect the global wheat food security?, Front. Food. Sci. Technol, 3:107287.
44. Nakamura, T., Lloyd, S., Maruyama, A., Masuda, S, (2024). Impact of the Global Food Crisis on Germany’s Food Aid Measures: In the Context of COVID-19, Russia’s Invasion of Ukraine, and Extreme Weather. Journal of Disaster Research, 19(4): 666-677.
45. Nau, H. R. (1978). The Diplomacy Of World Food: Goals, Capabilities, Issues and Arenas. International Organization, Cambridge University Press, 32 (3): 775-809.
46. IMF (2020). https://www.imf.org/en/News/Articles/2020/04/24/pr20187-wto-and-imf-joint-statement-on-trade-and-the-covid-19-response (Accessed: 2 December 2025).
47. Nchasi, G., Mwasha, C., Shaban, M. M., Rwegasira, R., Mallilah, B., Chesco, J., Volkova, A., Mahmoud, A. (2022). Ukraine's triple emergency: Food crisis amid conflicts and COVID‐19 pandemic. Health Science Reports, 5(6), e862.
48. OİKP (2023). On İkinci Kalkınma Planının (2024-2028) Onaylandığına İlişkin Karar, 31.10.2023 tarihli, 1396 sayılı TMBB Kararı.
49. Rabbi, M. F., Ben Hassen, T., El Bilali, H., Raheem, D., Raposo, A. (2023). Food Security Challenges in Europe in the Context of the Prolonged Russian–Ukrainian Conflict. Sustainability, 15(6), 4745, doi. org/10.3390/su15064745.
50. Rocha, N., Espitita, A. (2023). https://blogs.worldbank.org/trade/one-year-after-ukraine-invasion-food-export-curbs-have-subsided-concerns-remain (Accessed: 3 April 2023).
51. Seyidoğlu, H. (2009). Uluslararası İktisat, Teori, Politika ve Uygulama. Güzem Can, Geliştirilmiş 17. Baskı. İstanbul, Türkiye, 866 s. ISBN:975-7516-10-4.
52. Shevchuk, O., Ilyash, O., Kozlovskyi, S., Roshchyna, N., Hrynkevych, S., Butenko, V., Mazhara, G. (2023). The Impact of the War in Ukraine on the Food Security of Low-Income Countries . Problemy Ekorozwoju, 18(2): 26–41, doi.org/10.35784/preko.3927.
53. Swinnen, J., Vos, R. (2021). COVID-19 and impacts on global food systems and household welfare: Introduction to a special issue. Agricultural Economics, 52(3): 365-374, doi.org/10.1111/agec.12623. Tarım Dünyası (2020). https://www.tarimdunyasi.net/2020/03/31/korona-gunlerinde-tarim-ihracati-yasaklari/ (Erişim Tarihi: 12.09. 2022).
54. Tarımgündemidergisi, (2021). https://tarimgundemdergisi.com/zeytinyagi-ihracat-yasaginda-son-durum/ (Erişim Tarihi: 28.10. 2025). Tarım ve Orman Bakanlığı. 3 Mart 2022 tarih ve 31761 sayılı Resmî Gazete, Ankara.
55. TASAM (2016). Gıda Diplomasisi Çalıştayı Sonuç Raporu, Ankara, Türkiye, Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi, https://tasam. org/Files/Icerik/File/SDK_GID_Rapor_TR_pdf_59087f8f-52fc-4d20-a676-a8175aab2ead.pdf (Erişim Tarihi: 12.05. 2023).
56. TİM (2023). https://tim.org.tr/tr/basin-odasi-basin-yansimasi-gazete-haberleri-09-mart-2023-basin-yansimasi (Erişim Tarihi: 21.03. 2023)
57. UNCTAD (2022a). Global impact of war in Ukraine on food, energy and finance systems, Global Crisis Response Group, Brief No. 1.
58. UNCTAD (2022b). A Trade Hope the Role Of The Black Sea Grain Initiative in Bringing Ukrainian Grain to the World, 20 October 2022, 1. https://unctad.org/publication/trade-hope-role-black-sea-grain-initiative-bringing-ukrainian-grain-world (Accessed: 2 April 2023).
59. Üzümcü, A. (2023). Uluslararası Ticari ve Ekonomik Örgütler, Nobel akademik Yayıncılık eğitim danışmanlık Tic. Ltd. Şti., Ankara. Türkiye, 372 s. ISBN: 978-625-397-697-2
60. van Meijl, H., Bartelings, H., van Berkum, S., Cui, D., Smeets-Kristkova Z., van Zeist, W. J. (2022). Impacts of the conflict in Ukraine on global food security, Wageningen Economic Research Wageningen. https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/599055 (Accessed: 2 June 2023).
61. Worldbank (2013). Food Price Watch: Prices Decline but Remain High as Weather Concerns Increase Food Price Watch, year 4, issue 15. https://www. worldbank.org/en/topic/poverty/publication/food-price-watch-november-2013 (Accessed: 17 March 2023).
62. World Economic Forum (2023). These countries have been the hardest hit by food price inflation, Feb 21, 2023, https://www.weforum.org/agenda/2023/02/countries-hit-by-food-prices-inflation-cost-of-living-crisis/ (Accessed: 25 July 2024).
63. Worldbank (2014). First Quarterly Global Food Price Increase Since August 2012. May 29, 2014). https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/05/29/global-food-price-increase-august-2012 (Accessed: 22 February 2023).
64. Worldbank (2022). https://www.worldbank.org/en/topic/trade/brief/coronavirus-covid-19-trade-policy-database-food-and-medical-products (Accessed: 11 April 2023).
65. WTO (2020). Export Prohibitions and Restrictions, 23 April 2020. https://www.wto.org/english/news_e/news20_e/rese_23apr20_e. htm x (Accessed: 15 April 2023).