Osmanlı Arşiv Kayıtlarına Göre Diplomatik Mûsikî Hediyeleri

Öz

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nun diplomatik ilişkilerinde mûsikînin bir kültürel temsil ve diplomasi aracı olarak nasıl kullanıldığını incelemektedir. Araştırmanın kapsamını, padişahların yabancı hükümdarlara gönderdiği mehter takımları, enstrümanlar ve marşlar, yabancı hükümdarlardan almış oldukları orkestra, enstrümanlar gibi hediyeler ile Osmanlı sarayında görev yapan yabancı mûsikîşinaslara verilen nişanlar, madalyalar, rütbeler oluşturmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi’ndeki belgeler seyahatnameler, mûsikî tarihi literatürü ve dönemin ikincil kaynaklarıyla karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, rivayet düzeyindeki bilgilerin ötesine geçerek arşiv belgelerine dayalı, kaynak temelli bir analiz imkânı sunmuştur. Bulgular, Osmanlı padişahlarının aldıkları ve gönderdikleri mûsikî hediyeleri aracılığıyla Avrupa saraylarıyla diplomatik ilişkilerin nasıl sağlandığını ortaya koymaktadır. I. François’in III. Selim’e hediye ettiği orkestra, Kraliçe I. Elizabeth’in gönderdiği org, Sultan III. Ahmed’in Lehistan’a gönderdiği mehter takımı, Sultan II. Mahmud ve Abdülmecid’e ithaf edilen marşlar, Osmanlı sarayının yabancı mûsikîşinaslara verdiği nişanlar, madalyalar bu bağlamda dikkat çekici örneklerdir. Mûsikî hediyeleri yalnızca estetik armağanlar değil; aynı zamanda siyasal temsil, diplomasi dili ve kültürel propaganda unsurları olarak işlev görmüştür. Osmanlı’nın diplomatik ilişkilerinde mûsikî, kültürel nüfuzunu pekiştiren çok katmanlı bir araç hâline gelmiştir. Bu çalışma, mûsikî ile diplomasi arasındaki kesişim noktalarını arşiv belgelerine dayalı olarak yeniden değerlendirmekte ve hem mûsikî tarihi hem de diplomasi tarihi açısından özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dinî Mûsikî
• Osmanlı İmparatorluğu
• Diplomasi
• Mûsikî Hediyeleri
• Nişan ve Madalyalar

According to Ottoman Archival Records, Diplomatic Musical Gifts

Öz

This study examines how music was employed as a cultural representation and diplomatic tool in the foreign relations of the Ottoman Empire. The scope of the research includes the mehter ensembles, instruments, and marches sent by the sultans to foreign rulers; the orchestras and instruments received as gifts from European monarchs; as well as the orders, medals, and ranks conferred upon foreign musicians serving in the Ottoman court. The study adopts a qualitative research method, analysing original documents from the Ottoman Archives of the Presidential State Archives and comparing them with travelogues, music historiography, and secondary sources of the period. This approach goes beyond anecdotal information and enables a source-based analysis grounded in archival material. The findings reveal how diplomatic relations with European courts were established and reinforced through the exchange of musical gifts. Notable examples include the orchestra presented by Francis I to Sultan Selim III, the organ sent by Queen Elizabeth I, the mehter ensemble dispatched by Sultan Ahmed III to Poland, the marches dedicated to Sultans Mahmud II and Abdülmecid, and the orders and medals awarded by the Ottoman court to foreign musicians. These musical gifts functioned not merely as aesthetic presents but also as instruments of political representation, a language of diplomacy, and a means of cultural propaganda. In this context, music emerged as a multifaceted tool that consolidated the cultural influence of the Ottoman Empire in its diplomatic engagements. By reassessing the intersections between music and diplomacy based on archival documents, this study offers an original contribution to both music history and diplomatic history.

Anahtar Kelimeler

• Religious Music
• Ottoman Empire
• Diplomacy
• Musical Gifts
• Medals and Decorations

Kaynakça

1. Aksoy, Bülent. Avrupalı Gezginlerin Gözüyle Osmanlılarda Mûsikî. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2003.
2. Alimdar, Selçuk. Osmanlı’da Batı Müziği. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
3. Aracı, Emre. “Topkapı Sarayı’nın Yitik İngiliz Orgu”. Andante Dergisi 151 (Mayıs 2019), 36-41.
4. Bardakoğlu, Ali. “Hediye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/151-155. Ankara: TDV Yayınları, 1998. Benlioğlu, Selman. Saray ve Musiki. İstanbul: Dergah Yayınları, 2018.
5. Berry, Mark. “from Angels to Orchestra (PART I): an iconographic history of the triangle through the 19th Century”. Publicación electrónica disponible en [consulta 12-09-2021]. 22 Eylül 2016. Erişim 28 Ağustos 2025.
6. Bibby, Miriam. “Thomas Dallam’s Visit to the Sultan of Turkey”. Historic UK. Erişim 19 Mayıs 2024. https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/Thomas-Dallam/
7. Bourdelot, Pierre - Bonnet, Jacques. Histoire de la musique et de ses effets depuis son origine jusqu’à présent. Amsterdam: Cochart, 1715.
8. Budak, Ogün Atilla. Türk Müziğinin Kökeni-Gelişimi. Ankara: Phoenix, 2006.

9. Couto, Dejanirah (ed.). Harp ve Sulh; Avrupa ve Osmanlılar. çev. Şirin Tekeli. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
10. Davison, Roderic. “Tanzimat Döneminde Osmanlı Diplomasisinin Modernleşmesi”. çev. Hayrettin Pınar. Tanzimat. ed. Halil İnalcık - Mehmet Seyitdanlıoğlu. Ankara: Phoneix Yayınları, 2006.
11. Frazee, Charles A. Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire 1453-1923. Newyork: Cambridge University Press, 2006.
12. Glück, Heinrich. “16-18. Yüzyıllarda Saray Sanatı ve Sanatçılarıyla Osmanlıların Avrupa Sanatları Bakımından Önemi”. Belleten 32/127 (1968), 355-380.
13. İskit, Temel. Diplomasi Tarihi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2018.
14. Karluk, Rıdvan. “Fransa Gibi Düşman Bir Ülkeden Legion D’honneur Nişanı Alanlar Bunları İade Etmelidir”. Anka Enstitüsü. 18 Eylül 2020. Erişim 28 Ağustos 2025. https://ankaenstitusu.com/fransa-gibi-dusman-bir-ulkeden-legion-dhonneur-nisani-alanlar-bunlari-iade-etmelidir/
15. Kosal, Vedat. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Klasik Batı Müziği”. Musiki Mecmuası 52/465 (Haziran 1999), 17-24.
16. Kütahyalı, Önder. “Osmanlı İmparatorluğu ve Avrupa Müziği”. Musiki Mecmuası 52/465 (1999), 30-35.
17. Mutçalı, Serdar. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
18. Ortaylı, İlber. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2012.
19. Öncel, Mehmet. Kazım Uz Müzik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Vakıf Bank Kültür Yayınları, Birinci Baskı., 2023.
20. Özkan, İsmail Hakkı. “Firenkçîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/133. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
21. Primi, Gilberto. “Osmanlı Sarayı’nda İtalyan tiyatrosu.” Yeni İstanbul Gazetesi (04 Mayıs 1955), blm. Tarihten Damlalar. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/18720
22. Shmygol, Maria. “A Gift Fit for a Sultan: Thomas Dallam’s Clockwork Organ”. Medieval and Early Modern Orients. Erişim 18 Mayıs 2024. https://memorients.com/articles/a-gift-fit-for-a-sultan-thomas-dallams-clockwork-organ Tanrıkorur, Cinuçen. Osmanlı Dönemi Türk Musikisi. Dergah Yayınları, 2016.
23. Uğurlu, Emel Doğan. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Avrupa Müziğinin Gelişiminde Fransız Ekolünün Etkisi”. Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS) 7/34 (2023), 1085-1096.
24. Yiğit, İrfan. “Osmanlı Arşiv Vesikalarında Mûsikîşinaslara Verilen Devlet Nişanları ve Madalyalar”. Van İlahiyat Dergisi 12/21 (2024), 36-53.
25. Yiğit, İrfan. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Mûsikî ve Yasaklar. İstanbul: Dört Mevsim Kitap, 2023.
26. Istanbul Elsewhere. “The Organ That Dazzled the Grand Seigneur”. Erişim 19 Eylül 2024. https://www.istanbulelsewhere.com/istanbul-london-connection/the-organ-that-dazzled-the-grand-seigneur
27. Arşiv Belgeleri
28. (CB.DAB.OA.), Osmanlı Arşivi,, İrade.Hariciye, [İ.HR.], No.8015, Gömlek No.151. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
29. (CB.DAB.OA.), Osmanlı Arşivi, İrade Mabeyn-i Hümayun,[İ.MBH.], No.1, Gömlek No.11. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
30. (CB.DAB.OA.), Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi, [DH.MKT.], No.1142, Gömlek No.41. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
31. (CB.DAB.OA.), Osmanlı Arşivi, Yıldız Perakende Evrakı, Teşrifat-ı Umumiye Dairesi, [Y.PRK.TŞF.] No.3, Gömlek No.76.01. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr