The Role of Spiritual Orientation in the Relationship Between Teachers’ Subjective Well-Being and Occupational Burnout

Öz

This study aims to examine the relationships among teacher subjective well-being, occupational burnout, and spiritual orientation, and to evaluate the role of spiritual orientation in the effect of teacher subjective well-being on occupational burnout. The study was conducted using a correlational design within the framework of quantitative research methods. The study group consisted of 406 teachers working in public schools affiliated with the Ministry of National Education in the province of Isparta who voluntarily participated in the research. Data were collected using the Teacher Subjective Well-Being Scale, the Occupational Burnout Scale, and the Spiritual Orientation Scale. In the data analysis process, descriptive statistics were employed, relationships among variables were examined through Pearson correlation analysis, and predictive relationships were tested using regression analyses. The mediating role of spiritual orientation was evaluated using Hayes’ PROCESS Macro Model 4. The correlation analysis revealed a negative and moderate statistically significant relationship between teacher subjective well-being and occupational burnout. A positive and statistically significant relationship was found between teacher subjective well-being and spiritual orientation. In contrast, no statistically significant relationship was found between spiritual orientation and occupational burnout. Regression analyses demonstrated that teacher subjective well-being significantly and negatively predicted occupational burnout. It also significantly and positively predicted spiritual orientation. However, when teacher subjective well-being was controlled, spiritual orientation did not significantly predict occupational burnout. The mediation analyses revealed that spiritual orientation did not assume a exhibit role in the relationship between teacher subjective well-being and occupational burnout. This finding indicates that there may be a direct effect in the relationship between teacher subjective well-being and occupational burnout. Accordingly, occupational burnout appears to be more adequately explained as a phenomenon shaped by organizational conditions such as workload, role conflict, time pressure, and institutional support. Although spiritual orientation is significantly associated with teacher subjective well-being, it does not function as an independent determinant of occupational burnout. Rather, it may be understood as a dimension related to individuals’ meaning-making processes and subjective evaluations of their professional experiences, yet it is not sufficient on its own to explain burnout rooted in organizational conditions.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Spiritual Orientation
• Teacher
• Teacher Subjective Well-Being
• Occupational Burnout

Öğretmen Öznel İyi Oluşu ve Mesleki Tükenmişlik İlişkisinde Manevi Yönelimin Rolü

Öz

Bu araştırma öğretmen öznel iyi oluşu, mesleki tükenmişlik ve manevi yönelim arasındaki ilişkileri incelemeyi ve öğretmen öznel iyi oluşunun mesleki tükenmişlik üzerindeki etkisinde manevi yönelimin rolünü değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel tarama modeli kapsamında yürütülmüştür. Çalışma grubunu, Isparta ilinde Millî Eğitim Bakanlığına bağlı resmî okullarda görev yapan ve araştırmaya gönüllü olarak katılan 406 öğretmen oluşturmaktadır. Veriler Öğretmen Öznel İyi Oluş Ölçeği, Mesleki Tükenmişlik Ölçeği ve Manevi Yönelim Ölçeği aracılığıyla toplanmıştır. Verilerin analizinde betimleyici istatistikler kullanılmış, değişkenler arasındaki ilişkiler Pearson korelasyon analizi ile incelenmiş ve yordayıcı ilişkiler regresyon analizleriyle test edilmiştir. Manevi yönelimin aracılık rolü Hayes’in PROCESS Macro Model 4 yaklaşımıyla değerlendirilmiştir. Korelasyon analizi sonuçları, öğretmen öznel iyi oluşu ile mesleki tükenmişlik arasında negatif yönlü ve orta düzeyde anlamlı bir ilişki bulunduğunu göstermektedir. Öğretmen öznel iyi oluşu ile manevi yönelim arasında pozitif yönlü ve anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Buna karşılık manevi yönelim ile mesleki tükenmişlik arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Regresyon analizleri, öğretmen öznel iyi oluşunun mesleki tükenmişliği negatif yönde ve anlamlı biçimde yordadığını göstermiştir. Öğretmen öznel iyi oluşu aynı zamanda manevi yönelimin anlamlı bir yordayıcısıdır. Ancak öğretmen öznel iyi oluşu kontrol edildiğinde manevi yönelimin mesleki tükenmişliği anlamlı biçimde yordamadığı belirlenmiştir. Aracılık analizleri sonucunda, manevi yönelimin öğretmen öznel iyi oluşu ile mesleki tükenmişlik arasındaki ilişkide aracı bir rol üstlenmediği tespit edilmiştir. Bu bulgu, öğretmen öznel iyi oluşu ile mesleki tükenmişlik arasındaki ilişkide doğrudan bir etkileşim olabileceğine işaret etmektedir. Dolayısıyla mesleki tükenmişliğin öncelikle örgütsel bağlam içinde şekillenen iş yükü, rol çatışması, zaman baskısı ve kurumsal destek düzeyi gibi yapısal değişkenlerle yakından ilişkili bir olgu olarak değerlendirilmesinin daha açıklayıcı olduğunu göstermektedir. Manevi yönelim ise öğretmen öznel iyi oluşu ile anlamlı biçimde ilişkili olmakla birlikte, mesleki tükenmişliğin doğrudan açıklanmasında bağımsız bir belirleyici olarak görünmemektedir. Bu durum, manevi yönelimin daha çok bireyin mesleki yaşantılarını anlamlandırma, değerler çerçevesinde konumlandırma ve öznel değerlendirme süreçleriyle ilişkili bir boyut olarak ele alınabileceğini fakat örgütsel temelli tükenmişlik süreçlerini tek başına açıklamada yeterli olmadığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din psikolojisi
• Manevi Yönelim
• Öğretmen
• Öğretmen Öznel İyi Oluş
• Mesleki Tükenmişlik

Kaynakça

1. Akman, Tülay. Öğretmenlerin Mesleki Tükenmişlik Düzeyleri ve Mesleki Doyumlarının İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
2. Ano, Gene G. - Vasconcelles, Erin B. “Religious Coping and Psychological Adjustment to Stress: A Meta-Analysis”. Journal of Clinical Psychology 61/4 (2005), 461-480. https://doi.org/10.1002/jclp.20049
3. Arıcı Özcan, Neslihan - Arslan, Reyhan. “Travma Sonrası Stres ile Travma Sonrası Büyüme Arasındaki İlişkide Sosyal Desteğin ve Maneviyatın Aracı Rolü”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 19/73 (Ocak 2020), 299-314. https://doi.org/10.17755/esosder.548142
4. Avşaroğlu, Selahattin vd. “Teknik Öğretmenlerde Yaşam Doyumu İş Doyumu ve Mesleki Tükenmişlik Düzeylerinin İncelenmesi”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14 (Ağustos 2005), 115-129.
5. Aydın, Cüneyd - Kaya, Mevlüt. “Maneviyat ve Öznel İyi Oluş Değişkenlerinin Hayatın Anlamını Yordaması”. Amasya İlahiyat Dergisi 17 (30 Aralık 2021), 41-77. https://doi.org/10.18498/amailad.961401
6. Aydoğan, Didem vd. “Özgünlük Ölçeği’nin Uyarlanması ve Özgünlük ile Mutluluk Arasındaki İlişkide Maneviyatın Aracı Rolü”. The Journal of Happiness & Well-Being 5/1 (2017), 38-59.
7. Ayten, Ali - Yıldız, Refik. “Dindarlık, Hayat Memnuniyeti İlişkisinde Dinî Başa Çıkmanın Rolü Nedir? Emekliler Üzerine Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 16/1 (2016), 281-308.
8. Bożek, Agnieszka vd. “The Relationship Between Spirituality, Health-Related Behavior, and Psychological Well-Being”. Frontiers in Psychology 11/1997 (Ağustos 2020), 1-13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01997

9. Büyüköztürk, Şener vd. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi, 14. Basım, 2013.
10. Cemaloğlu, Necati - Erdemoğlu Şahin, Dilek. “Öğretmenlerin Mesleki Tükenmişlik Düzeylerinin Farklı Değişkenlere Göre İncelenmesi”. Kastamonu Education Journal 15/2 (Ekim 2007), 463-484.
11. Culliford, Larry. “Spiritual Care and Psychiatric Treatment: An Introduction”. Advances in Psychiatric Treatment 8/4 (Temmuz 2002), 249-258. https://doi.org/10.1192/apt.8.4.249
12. Demir, Doğan. Bilişim Öğretmenlerinin Sanal Yalnızlık, Mesleki Tükenmişlik ve Psikolojik İyi Oluşları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
13. Diener, Ed. “Subjective Well-Being.” Psychological Bulletin 95/3 (1984), 542-575. https://doi.org/10.1037/0033-2909.95.3.542
14. Diener, Ed - Ryan, Katherine. “Öznel İyi Oluş: Genel Bir Bakış”. çev. Nevzat Gencer. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11/3 (Aralık 2018), 2621-2638. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.457382
15. Dinç, Gülhan. Özel Eğitim Kurumlarında Çalışan Özel Eğitim Öğretmenlerinin Mesleki Tükenmişlik Düzeyleri ile Öznel İyi Oluş Düzeylerinin İncelenmesi. İstanbul: Biruni Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
16. Doolittle, Benjamin R. vd. “Burnout, Coping, and Spirituality Among Internal Medicine Resident Physicians”. Journal of Graduate Medical Education 5/2 (Haziran 2013), 257-261. https://doi.org/10.4300/JGME-D-12-00136.1
17. Duran, Songül - Barlas, Gül. “Zihinsel Engelli Bireylerin Ebeveynlerinin Öznel İyi Oluş, Öz Duyarlık ve Tükenmişlik Düzeylerinin Belirlenmesi”. Mersin Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 7/3 (Ekim 2015), 69-79.
18. Ercan, Soner. “Öğretmenlerde Manevi Duyarlık ve Kişisel Sorumluluk”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/28 (Temmuz 2025), 545-574. https://doi.org/10.53683/gifad.1634507
19. Ergün, Elif - Sezgin Nartgün, Şenay. “Öğretmen Öznel İyi Oluş Ölçeğinin Türkçeye Uyarlanması: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Sakarya University Journal of Education, 385-397. https://doi.org/10.19126/suje.296824
20. Gencer, Nevzat. “Dindarlık Öznel İyi Oluşu Etkiler Mi? Hemodiyaliz (HD) Hastaları Üzerinde Kesitsel Bir Çalışma”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/3 (2019), 1419-1444.
21. George, Darren - Mallery, Paul. IBM SPSS Statistics 25 Step by Step: A Simple Guide and Reference. New York: Routledge, 15. Basım, 2019.
22. Gorsuch, Richard L. “Religion and Prejudice: Lessons Not Learned From the Past”. The International Journal for the Psychology of Religion 3/1 (Ocak 1993), 29-31. https://doi.org/10.1207/s15327582ijpr0301_4
23. Güllüce, Ali Çağlar - İşcan, Ömer Faruk. “Mesleki Tükenmişlik ve Duygusal Zekâ Arasındaki İlişki”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi 5/2 (Ekim 2010), 7-29.
24. Gürbüz, Sait - Bayık, Mehmet Emin. “Aracılık Modellerinin Analizinde Yeni Yaklaşım: Baron ve Kenny’nin Yöntemi Hâlâ Geçerli mi?” Türk Psikoloji Dergisi 36/88 (Aralık 2021), 1-14. https://doi.org/10.31828/tpd1300443320191125m000031
25. Hayes, Andrew F. Introduction to Mediation, Moderation, and Conditional Process Analysis: A Regression-Based Approach. New York: The Guilford Press, 2. Basım, 2018.
26. Jastrzębski, Andrzej. “The Contemplative Psychology of Gerald Gordon May (1940–2005)”. Roczniki Teologiczne 69/5 (Haziran 2022), 57-72. https://doi.org/10.18290/rt22695.4
27. Karakuş, Hazal. Öğretmenlerin Mesleki ve Eş Tükenmişliği Arasındaki İlişkide Psikolojik İyi Oluş Halinin Aracı Rolü. Mersin: Mersin Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
28. Kasapoğlu, Figen. “Development of Spiritual Orientation Scale: The Study Of Validity and Reliability”. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 16/3 (2015), 51-68. https://doi.org/10.17679/iuefd.16360640
29. Koenig, Harold G. “Religion, Spirituality, and Health: The Research and Clinical Implications”. ISRN Psychiatry 2012/1 (Aralık 2012), 1-33. https://doi.org/10.5402/2012/278730
30. Koenig, Harold G. “Research on Religion, Spirituality, and Mental Health: A Review”. The Canadian Journal of Psychiatry 54/5 (Mayıs 2009), 283-291. https://doi.org/10.1177/070674370905400502
31. Maslach, C. - Leiter, M.P. “Burnout”. Encyclopedia of Stress. ed. George Fink. 368-371. New York: Academic Press, 2. Basım, 2007. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123739476000623
32. Maslach, Christina vd. “Job Burnout”. Annual Review of Psychology 52 (2001), 397-422. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397
33. Maslach, Christina - Leiter, Michael P. “Teacher Burnout: A Research Agenda”. Understanding and Preventing Teacher Burnout. ed. Roland Vandenberghe - A. Michael Huberman. 295-303. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1999.
34. May, Gerald G. Will and Spirit: A Contemplative Psychology. New York: HarperCollins Publishers, 1987. Minaz, Muhammet Baki. “Mesleki Tükenmişlik Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Social Sciences 14/5 (2019), 2355-2371.
35. Myers, David G. - Diener, Ed. “Who Is Happy?” Psychological Science 6/1 (Ocak 1995), 10-19. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.1995.tb00298.x
36. O’Brien, Robert M. “A Caution Regarding Rules of Thumb for Variance Inflation Factors”. Quality & Quantity 41/5 (2007), 673-690. https://doi.org/10.1007/s11135-006-9018-6
37. Oglesby, Leslie W. vd. “The Relationship Between Spiritual Well-Being and Burnout in Collegiate Athletic Trainers”. Journal of Athletic Training 56/5 (Mayıs 2021), 518-528. https://doi.org/10.4085/1062-6050-0105-20
38. Özsoy, Esra. Stresli Yaşam Olayları ve Depresyon İlişkisinde Şükür ve Maneviyatın Rolü. İbn Haldun Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
39. Öztürk, Yusuf. Ergenlerde Dindarlık ile Öznel İyi Oluş Arasındaki İlişkinin İncelenmesi-Çarşamba Örneği. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
40. Pargament, Kenneth I. vd. “Patterns of Positive and Negative Religious Coping with Major Life Stressors”. Journal for the Scientific Study of Religion 37/4 (Aralık 1998), 710-724. https://doi.org/10.2307/1388152
41. Peker, Reşat. “İlköğretim Okullarında Görev Yapan Öğretmenlerin Mesleki Tükenmişliklerine Etki Eden Bazı Faktörler”. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 15/1 (2002), 305-318.
42. Polat, Hatice vd. “Determination of the Relationship of the Spiritual Orientation of Nurses with Compassion Fatigue, Burnout, and Compassion Satisfaction”. Perspectives in Psychiatric Care, 1-6. https://doi.org/10.1111/ppc.12513
43. Pür, İlyas. “Hemşirelerde Tükenmişlik ile Maneviyat Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Nevşehir İli Örneği”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (Haziran 2023), 266-293. https://doi.org/10.17859/pauifd.1260410
44. Renshaw, Tyler L. vd. “Assessing Teachers’ Positive Psychological Functioning at Work: Development and Validation of the Teacher Subjective Wellbeing Questionnaire”. School Psychology Quarterly: The Official Journal of the Division of School Psychology, American Psychological Association 30/2 (Haziran 2015), 289-306. https://doi.org/10.1037/spq0000112
45. Ryan, Richard M. - Deci, Edward L. “On Happiness and Human Potentials: A Review of Research on Hedonic and Eudaimonic Well-Being”. Annual Review of Psychology 52/1 (Şubat 2001), 141-166. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.141
46. Schwab, Richard L. vd. “Educator Burnout: Sources and Consequences”. Educational Research Quarterly 10/3 (1986), 14-30.
47. Soner, Osman - Yılmaz, Olcay. “Özel Eğitim Sınıflarında Görev Yapan Öğretmenlerin Psikolojik İyi Oluşları ve Tükenmişlik Düzeyleri”. Trakya Eğitim Dergisi 10/3 (24 Eylül 2020), 668-682. https://doi.org/10.24315/tred.599742
48. Tosyalıoğlu, Mustafa Burak - Albayrak, Ahmet. “Maneviyat ve Ruh Sağlığı: Maneviyat ve Psikolojik İyi Oluş Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma”. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi 8 (Aralık 2023), 9-50. https://doi.org/10.56432/tmdrd.1369342
49. Wachholtz, Amy - Rogoff, MaiLan. “The Relationship Between Spirituality and Burnout Among Medical Students”. Journal of Contemporary Medical Education 1/2 (2013), 83. https://doi.org/10.5455/jcme.20130104060612
50. Whitehead, Ishbel Orla vd. “Systematic Review of the Relationship Between Burn-Out and Spiritual Health in Doctors”. BMJ Open 13/8 (Ağustos 2023), e068402. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2022-068402
51. Yavuz, Selahattin. “Hataları Ardışık Bağlamlı (Otokorelasyonlu) Olan Regresyon Modellerinin Tahmin Edilmesi”. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 23/3 (2009), 123-140.
52. Zinnbauer, Brian J. - Pargament, Kenneth I. “Religiousness and Spirituality”. Handbook of the Psychology of Religion and Spirituality. ed. Raymond F. Paloutzian - Crystal L. Park. 21-42. New York, NY, US: The Guilford Press, 2005.
53. Zorlu, Esra. Ölüm Farkındalığı ile Psikolojik Sağlamlık Arasındaki İlişkide Maneviyatın Aracı Rolü. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.