Yön Dergisinde Kırsalın Manzarası ve Doğan Avcıoğlu’nun Kalkınma Stratejisinde Köylü ve Toprak Sorunu

Öz

Dünyada toprak meselesini ekonomi politik açıdan merkeze taşıyan sorunlar, 1960’lar Türkiye’sinde toprak reformunun ele alındığı kuramsal ve siyasal bağlamı şekillendirmektedir. Bu kuramsal mirastan hareketle tarımsal reform gerekleri, farklı kalkınma modelleri içerisinde stratejik birer politik program öğesi olarak yer bulmuştur. Söz konusu program arayışı; Osmanlı mülkiyet mirası ve erken Cumhuriyet dönemindeki reform girişimlerinin başarısızlığıyla derinleşen kırsal kutuplaşmaya karşı, teknik bir düzenleme olmanın ötesine geçen devrimci bir manivela olarak da tartışmalarda yerini almıştır. 1961 yılının sonlarında yayın hayatına başlayıp 1967’ye kadar yayın serüvenini sürdüren Yön dergisi, Türkiye’nin makro-toplumsal sorunları ekseninde yürütülen derin entelektüel tartışmalara paralel olarak, ülkenin özgül koşullarına uygun tarımsal kalkınma modellerini de gündemine taşımıştır. Bu çalışma, Yön dergisi ve Doğan Avcıoğlu’nun “kapitalist olmayan kalkınma yolu” stratejisi bağlamında, toprak reformunu ve kolektif veya kooperatif odaklı üretim sürecine geçişin gereklerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, dergi sayfalarına yansıyan somut sömürü manzaraları ve köylü direnişleri üzerinden Türkiye’de reformu zorunlu kılan toplumsal gerçeklik tasvir edilmekte; ardından Avcıoğlu’nun bu nesnel zeminden hareketle kurguladığı stratejik yöneliminde, toprak reformunun toplumsal formasyonu kökten dönüştürecek ve kurumsal devletçiliği inşa edecek kurucu rolü çözümlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yön Dergisi
• Doğan Avcıoğlu
• “Kapitalist Olmayan Kalkınma Yolu”
• Toprak Reformu
• Kooperatifçilik.

The Rural Landscape in Yön Magazine and the Peasant and Land Question in Doğan Avcıoğlu’s Development Strategy

Öz

Global issues that place the land question at the heart of political economy shaped the theoretical and political context in which land reform was addressed in 1960s Turkey. Drawing on this theoretical heritage, the requirements for agricultural reform have found a place as strategic political program elements within various development models. The programmatic search in question functions as a revolutionary lever that goes beyond a mere technical regulation against the rural polarization deepened by the Ottoman property legacy and the failure of reform initiatives in the early Republican era. Launching its publication in late 1961 and continuing its trajectory until 1967, the journal Yön, in tandem with the profound intellectual debates surrounding Turkey's macro-social problems, brought agricultural development models suited to the country's specific conditions to its agenda. This study aims to analyze land reform and the necessities of transitioning to a collective or cooperative-oriented production process within the framework of Yön magazine and Doğan Avcıoğlu’s strategy of the “non-capitalist path of development”. Accordingly, the social reality rendering reform imperative in Turkey is depicted through the concrete landscapes of exploitation and peasant resistance reflected on the pages of the journal; subsequently, the foundational role of land reform in radically transforming the social formation and constructing institutional statism within Avcıoğlu’s strategic orientation, formulated on this objective ground, is analyzed.

Anahtar Kelimeler

• Yön Magazine
• Doğan Avcıoğlu
• “Non-Capitalist Path of Development”
• Land Reform
• Cooperativism.

Kaynakça

1. Akkurt, H. (2020). Türkiye Solunda Osmanlı Toplum Yapısı Tartışmaları 1960-1980. İmge Kitabevi.
2. Aksoy, S. (1971). Türkiye’de Toprak Meselesi, 2. Baskı. Gerçek Yayınevi.
3. Akşit, B. (Haziran 1987). Kırsal Dönüşüm ve Köy Araştırmaları: 1960-1980. 11. Tez. S.7 (11-30). Onbirinci Tez Kitap Dizisi Yayınları.
4. Akyüz, Y. (2013). Türk Eğitim Tarihi. Pegem Akademi.
5. Arslan, H. (2019). Türkiye’de Kır Sosyolojisi Araştırmaları. Siyasal Kitabevi.
6. Atılgan, G. (2007). Yön Devrim Hareketi (Ed.) T. Bora ve M. Gültekingil Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce-Sol. Cilt 8. (597-646). İletişim Yayınları.
7. Atılgan, G. (2008). Yön Devrim Hareketi Kemalizm ile Marksizm Arasında Geleneksel Aydınlar. Yordam Kitap.
8. Atılgan, G. (2015). Doğan Avcıoğlu: Geleneksel Aydınların Son Çığlığı. (Ed.) E. Ali Türkmen, Ü. Özger. Türkiye Solundan Portreler. (425-473). Dipnot Yayınları.

9. Avcıoğlu, D. (1971). Devrim Üzerine. Bilgi Yayınevi.
10. Avcıoğlu, D. (1976). Türkiye’nin Düzeni Dün-Bugün-Yarın. Birinci Kitap. 10. Baskı. Tekin Yayınevi.
11. Avcıoğlu, D. (1978). Türkiye’nin Düzeni Dün-Bugün-Yarın. İkinci Kitap, 11. Baskı. Tekin Yayınevi.
12. Bakırcı, M. (2007). Türkiye’de Kırsal Kalkınma Kavramlar, Politikalar, Uygulamalar. Nobel Yayın Dağıtım.
13. Baykurt, B. (2020). Unutulmaz Köy Enstitüleri. 6. Baskı. Literatür Yayınları.
14. Berkes, N. (1969). 100 Soruda Türkiye İktisat Tarihi. I. Cilt. Gerçek Yayınevi.
15. Bernstein, H. (2025). Marxism(s) and The Politics of Land (Ed.) S. M. Borras Jr., J. C. Franco. The Oxford Handbook of Land Politics. İçinde (43-65). Oxford University Press.
16. Borras Jr. S. M., Franco J. C. (2025). Land and Social Life. (Ed.) S. M. Borras Jr., J. C. Franco. The Oxford Handbook of Land Politics. İçinde (1-43). Oxford University Press.
17. Cin, H. (1978). Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması. Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Copeaux, E. (1998). Türk Tarih Tezinden Türk-İslam Sentezine. 2. Baskı. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
19. Dosdoğru, H. (1974). Kemal Tahir Yaşamı ve Yapıtları. Tel Yayınları.
20. Çağlar, Y. (1986). Köy, Köylülük ve Türkiye’de Kırsal Kalkınması Sorunu. TZD Yayınları.
21. Çelebican, G. (1968). İktisadi Açıdan Toprak Reformu. Türkiye’de Toprak Reformu Semineri (6- 8 Haziran 1968). (7-50). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
22. Çınar, S. (2014). Öteki “Proletarya” De-proletarizasyon ve Mevsimlik Tarım İşçileri. NotaBene Yayınları.
23. Ercan, F. (2011). Kırsal Yapıda Toplumsal Değişme. Sosyal Araştırmalar Vakfı.
24. Gelekçi, C. (2015). 1960 Sonrası Türkiye’de Nüfus Yapısı ve Bazı Temel Özellikleri Üzerine Tespitler. Sosyoloji Konferansları. No: 52 (587-607). https://doi.org/10.18368/IU/sk.63274.
25. Geray, C. (2011). Dünden Bugüne Kırsal Gelişme Politikaları. Phoenix.
26. Güriz, A. (1968). Modern Mülkiyet Kavramı ve Toprak Reformu. Türkiye’de Toprak Reformu Semineri (6- 8 Haziran 1968). (69-120). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
27. Hobsbawm. (2015). E. Kısa 20. Yüzyıl 1914-1991 Aşırılıklar Çağı. Çev. Yavuz Alogan. 9. Bs. Everest Yayınları.
28. İnalcık, H. (1996). Köy, Köylü ve İmparatorluk. Osmanlı Toplum Yapısı Üzerine Derleme. ( 83-100). Sebat Ofset Matbaa.
29. İnalcık, H. (2018). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
30. Kayalı, K. (2010). Türk Düşünce Dünyasının Bunalımı. 3. Baskı. İletişim Yayınları.
31. Kayalı, K. (2019). Bizim Kuşağın Kemal Tahir Okuma Serüveni. (Ed.) Kurtuluş Kayalı. Bir Kemal Tahir Kitabı: Türkiye’nin Ruhunu Aramak (41-56). İthaki Yayınları.
32. Kaynak, M. (2011). Kalkınma İktisadı. 4. Bs. Gazi Kitabevi.
33. Keskin, N. E. (2009). Türkiye’de Devletin Toprak Üzerinde Örgütlenmesi. Tan Kitabevi Yayınları.
34. Kıray, K. (2000). Ereğli Ağır Sanayiden Önce Bir Sahil Kasabası. 3. Baskı, Bağlam Yayımları.
35. Küçük, Y. (1988). Aydın Üzerine Tezler 5 (1830-1980). Tekin Yayınevi.
36. Küçükömer, İ. (1969). Düzenin Yabancılaşması Batılılaşma. Ant Yayınları, 1969.
37. Macar, E. (2009). Doğan Avcıoğlu. (Ed.) T. Bora, M. Gültekingil. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Kemalizm. 2. Cilt. (162-180). İletişim Yayınları, 2009.
38. Makal, M. (1970). Kalkınma Masalı. 2. Baskı Bizimköy Yayınları.
39. Özdemir, H. (1986). Kalkınmada Bir Strateji Arayışı Yön Hareketi. Bilgi Yayınevi.
40. Özkan, S. (2013). Türk Eğitim Tarihi. Nobel Yayın.
41. Sağlam, M. A. (2022). Türkiye’de Kırsalın Koşullarını Yön Dergisi Üzerinden Okumak. Karadeniz Araştırmaları. IXI/75, (645-672). https://doi.org/10.56694/karadearas.1172192.
42. Şener, M. (2015). Türkiye Solunda Üç Tarz-ı Siyaset Yön, MDD ve TİP. 2. Baskı. Yordam Kitap.
43. Tahir, K. (1992). Notlar/Osmanlılık-Bizans. (Yay. Haz.) Cengiz Yazoğlu. Bağlam Yayınları.
44. Tai, H. C. (1974). Land Reform and Politics: A Comparative Analysis. University of California Press.
45. Tekben, Ş. (1962). Neden Köy Enstitüleri. Türkiye Milli Gençlik Teşkilatı Yayınları.
46. Tökin, İ. H. (1990). Türkiye Köy İktisadiyatı. İletişim Yayınları.
47. Uyguner, M. (1993). Yaşar Kemal Yaşamı Sanatı Yapıtlarından Seçmeler. Bilgi Yayınevi.
48. Süreli Yayınlar
49. Ağalar. (1961, 20 Aralık). Yön. (1), 4-5.
50. Ağaların Ağası Tevfik Coşkun. (1962, 25 Nisan). Yön. (19), 11.
51. Ağalar ve Masallar. (1962, 18 Temmuz). Yön. (31), 13.
52. Apaydın, T. (1965, 23 Nisan). Toprağın Kökü. Yön. (108), 12.
53. Avcıoğlu, D. (1962a, 28 Şubat). İnanç Buhranı. Yön. (11), 3.
54. Avcıoğlu, D. (1962b, 31 Ocak). Niçin Sosyalizm. Yön. (7), 3.
55. Avcıoğlu, D. (1962c, 27 Haziran). Toprak Reformunun Temel Şartı. Yön. (28), 7.
56. Avcıoğlu, D. (1962d, 21 Mart). Kalkınma Programı III-Ortak Çalışma. Yön. (14), 8.
57. Avcıoğlu, D. (1962e, 22 Ağustos). Sosyalizm Anlayışımız. Yön. (36), 3.
58. Avcıoğlu, D. (1965a, 15 Ocak). Reform Tasarısını Destekliyoruz. Yön. (94), 3.
59. Avcıoğlu, D. (1965b, 1 Ocak). Yabancı Sermaye Saltanatı. Yön. (92), 16.
60. Avcıoğlu, D. (1965c, 14 Mayıs). Halkçı, Devletçi, Devrimci ve Milliyetçi Kalkınma Yolu. Yön. (111), 8-9.
61. Batılılar Bizi Nasıl Görüyor? Cumhuriyetin Kırkıncı Yılında Türkiye. (1963, 5 Haziran). Yön. (77), 8-11.
62. Bildiri. (1961, 20 Aralık). Yön. (1), 12-13.
63. Çalıkoğlu, A. (1962, 31 Ocak). Köyde Sosyalizm Kooperatifçilik. Yön. (7), 18.
64. Deriş, N. (1962, 5 Eylül). Köyü Devlet Eliyle kalkındıracak Pratik Çare: Köy Kalkınma Merkezleri. Yön. (38), 14.
65. Erdem, A. (1965, 28 Mayıs). Müesseseleşen Tefecilik Bölgemiz Çiftçisini Soymaktadır. Yön. (113), 2.
66. Martin, K. (1962, 31 Ocak). İsrail’de Tarım Sosyalizm. Yön. (7), 18.
67. Sosyal İhtilâl Yürüyor. (1963, 9 Mayıs). Yön. (73), 4-5.
68. Soysal, M. (1962a, 7 Şubat). Özel Teşebbüs”. Yön. (8), 14.
69. Soysal, M. (1962b, 24 Ocak). Toprak Kavgası. Yön. (6), 11.
70. Soysal, M. (1962c, 5 Eylül). Köyde Sosyalizm. Yön. (38), 20.
71. Siyasi Notlar. (1962a, 14 Şubat). Yön. (9), 8.
72. Siyasi Notlar. (1962b, 23 Mayıs). Yön, (23), 4.
73. Siyasi Notlar. (1962b, 25 Nisan). Yön. (19), 4.
74. Tanyol, C. (1962, 31 Ekim). Türkiye’de Mülkiyet Meselesi. Yön. (46), 7-8.