Kamusal sağlıkta maliyetleme ve siyaset: SDFTM’nin yönetsel ve siyasal işlevleri

Öz

Bu çalışma, Sürece Dayalı Faaliyet Tabanlı Maliyetleme (SDFTM) yönteminin sağlık sektöründeki uygulanışını, özellikle kapasite kullanımı ve âtıl kapasitenin tespiti üzerinden incelemekle birlikte, elde edilen teknik çıktıları kamu politikası ve siyasal karar süreçleriyle ilişkisi bağlamında değerlendirmektedir. Sağlık hizmetlerinde maliyetlendirme, hizmet başına maliyet hesaplamalarıyla sınırlı olmayan, insan kaynağı yönetimi, kaynak tahsisi, hizmet sürekliliği ve kamusal hesap verebilirlik gibi yönetsel ve siyasal boyutları da içeren çok katmanlı bir alandır. Bir kamu hastanesinin ortopedi bölümünde gerçekleştirilen uygulama kapsamında, zaman temelli analizlerle faaliyet bazlı maliyetler ve kapasite kullanım düzeyleri hesaplanmıştır. Elde edilen bulgular, sağlık hizmeti sunumunun yalnızca maliyet açısından değil, insan kaynağı yönetimi ve kaynak tahsisi gibi stratejik alanlarda da yeniden yapılandırılabileceğini göstermektedir. Özellikle âtıl kapasitenin belirginleşmesi, görev dağılımlarının yeniden düzenlenmesi için somut veriler sunmaktadır. SDFTM yöntemiyle ulaşılan veriler, siyasal karar vericilerin hizmet önceliklerini belirlemesinde teknik bir dayanak oluşturabilmektedir. Ancak bu verilerin etkisi, ne kadar doğru hesaplandığından çok, hangi bağlamda nasıl kullanıldığıyla ilişkilidir. Bu yönüyle SDFTM, teknik bir maliyetleme aracı olmaktan çıkıp siyasal karar süreçlerini besleyen bir yönetişim aracına dönüşmektedir. Çalışma, sağlık sektöründe uygulanan bu yöntemin farklı kamu hizmet alanlarına da uyarlanabileceğine işaret etmektedir. Eğitim, sosyal yardımlar ya da yerel hizmetler gibi alanlarda yapılacak benzer analizler, kamu politikalarının daha ölçülebilir ve şeffaf bir zemin üzerinde kurulmasına katkı sağlayabilir.

Anahtar Kelimeler

• SDFTM
• sağlık hizmetlerinde maliyetlendirme
• kamu politikası
• siyasal karar verme.

Costing and politics in public healthcare: The administrative and political functions of TDABC

Öz

This study examines the application of Time-Driven Activity-Based Costing (TDABC) in the healthcare sector, with a particular focus on capacity utilization and the identification of idle capacity, while also evaluating the resulting technical outputs in relation to public policy and political decision-making processes. Costing in healthcare services constitutes a multi-dimensional field that extends beyond service-level cost calculations and encompasses managerial and political dimensions such as human resource management, resource allocation, service continuity, and public accountability. Within the scope of a case study conducted in the orthopedics department of a public hospital, activity-based costs and capacity utilization levels were calculated using time-based analyses. The findings indicate that healthcare delivery can be restructured not only in terms of cost, but also in strategic areas such as human resource management and resource allocation. In particular, the identification of idle capacity provides concrete data for reorganizing task distributions. The data obtained through the TDABC method can serve as a technical basis for political decision-makers in setting service priorities. However, the impact of such data depends less on its accuracy than on the context and manner in which it is used. In this sense, TDABC transforms from a mere costing tool into a governance instrument that supports political decision-making processes. The study suggests that this method, currently applied in the healthcare sector, can be adapted to other public service domains. Similar analyses in areas such as education, social assistance, or local services could contribute to the development of more measurable and transparent foundations for public policymaking.

Anahtar Kelimeler

• TDABC
• Healthcare Services
• Public Policy
• Political Decision-Making

Kaynakça

1. Akdoğan, N. (2015). Maliyet muhasebesi uygulamaları. Ankara: Gazi Kitabevi.
2. Akgün M., Göleç N. ve Kıvraklar M. (2018). Hizmet işletmelerinde maliyetleme sisteminin tasarımı. İşletme Araştırmaları Dergisi, 10(2), 454-474. https://isarder.org/index.php/isarder/article/view/592 (Erişim Tarihi: 25.05.2025)
3. Atmaca, M., ve Terzi, S. (2007). Zaman etkenli faaliyet tabanlı maliyetleme. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2007(2), 367-384.
4. Bozdemir, E. (2018). Bir kamu hastanesi radyoloji ünitesinin zaman esaslı faaliyete dayalı maliyetleme yöntemine göre maliyet ve kârlılık analizi. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 5(1), 13–24.
5. Büyükmirza, K. (2016). Maliyet ve yönetim muhasebesi. Ankara: Gazi Kitabevi.
6. Cardinaels, E. ve Labro, E. (2008). On the determinants of measurement error in time-driven costing. The Accounting Review, 83(3), 735–756.
7. Cooper, R. ve R. S. Kaplan (1988). Measure cost right: Make the right decisions. Harvard Business Review, 66, 96-103.
8. Christensen, T. ve Lægreid, P. (2007). Transcending new public management: The transformation of public sector reforms. London: Routledge. Doi: https://doi.org/10.4324/9781315235790

9. Çam, M. (2009). Konaklama işletmelerinde yiyecek-içecek maliyet kontrolünün önemi ve Akdeniz bölgesindeki konaklama işletmelerinde bir anket çalışması. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(11), 503-524.
10. Demeere, N., Stouthuysen, K. ve Roodhooft, F. (2009). Time-driven activity-based costing in an outpatient clinic. Health Policy, 92 (2–3), 296–304. Doi: https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2009.05.003
11. Dereköy, F. ve Kalmış, H. (2013). Hastanelerde performans ölçümünün muhasebe bilgi sistemiyle ilişkilendirilmesi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (58), 139-160.
12. Fischer, F. (2003). Reframing public policy: Discursive politics and deliberative practices. Oxford: Oxford University Press. Doi: https://doi.org/10.1093/019924264X.001.0001
13. Greer, S. L. (2016). Intergovernmental governance for health: Federalism, decentralization and communicable diseases. Greer, S. L., Wismar, M. ve Figueras, J. (Eds.). Strengthening Health System Governance: Better Policies, Stronger Performance içinde (ss. 187-205). London: Open University Press.
14. Güngör, B, K. ve Keskin, D. A. (2020). Sürece Dayalı Faaliyet Tabanlı Maliyetleme yönteminin sağlık sektöründe uygulanabilirliği ve ağız diş sağlığı polikliniğinde bir uygulama. Mali Çözüm Dergisi, 30, 47–79.
15. Hood, C. (1991). A public management for all seasons?. Public Administration, 69(1), 3–19. Doi: https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00779.x
16. Howlett, M. (2009). Governance modes, policy regimes and operational plans: A multi-level nested model of policy ınstrument choice and policy design. Policy Sciences, 42(1), 73-89. https://doi.org/10.1080/17516234.2017.1412284
17. Kaplan, R. S. ve Anderson S. R. (2003). Time-driven activity-based costing. Harvard Business School Working Paper. Doi: http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.485443
18. Keel, G., Savage, C., Rafiq, M., & Mazzocato, P. (2017). Time-driven activity-based costing in health care: A systematic review of the literature. Health Policy, 121(7), 755–763. Doi: https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2017.04.013
19. Kırlıoğlu, H. ve Atalay, B. (2014). Hastane işletmelerinde sürece dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme modellemesi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (41), 141-162.
20. Kısakürek, M.M. (2010). Hastane işletmelerinde bölüm maliyet analizi: Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesinde bir uygulama. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi., 24(3), s. 229-256.
21. Kingdon, J. W. (2014). Agendas, alternatives, and public policies. London: Pearson.
22. Kumar, S. ve Meade, D. (2007). Financial models and tools for managing lean Manufacturing. New York: Auerbach Publications. Doi: https://doi.org/10.1201/9781420013771
23. Kurt, P., Saban, M., Cankaya, F., ve Annac, M. C. (2019). Time-Driven activity-based costing in the ophthalmology department of state Hospital: a case study. Fresenius Environmental Bulletin, 28(4), 2754-2770.
24. Lawson, R. A. (2005). The use of actıvıty based costıng ın the healthcare ındustry: 1994 vs. 2004. Research In Healthcare Fınancıal Management, 10(1), 77 94.
25. Önder, B. (2022). Yeni maliyet sistemlerinden sürece dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme sisteminin bir hastanenin kbb bölümü’nde uygulaması (sürece dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme). Premium a Journal of Social Sciences, 6(22), 387-39. Doi: http://dx.doi.org/10.37242/pejoss.4238
26. Önder, B. (2025). X sağlık işletmesinin kadın doğum bölümünde SDFTM yöntemi uygulanması. Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, 11(24), 102–113.
27. Peters, B. G. (2015). Advanced introduction to public policy. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
28. Pollitt, C. (2001). Clarifying convergence. Striking similarities and durable differences in public management reform. Public Management Review, 3(4), 471-492. Doi: https://doi.org/10.1080/14616670110071847
29. Pollitt, C. ve Bouckaert, G. (2004). Public management reform: A comparative analysis – Into the age of austerity. Oxford: Oxford University Press.
30. Porter, M. E. ve Kaplan, R. S. (2016). How to pay for health care. Harvard Business Review, 94(7/8), 88–98.
31. Saltman, R. B., Durán, A. ve Dubois, H. F. W. (2011). Governing public hospitals: Reform strategies and the movement towards ınstitutional autonomy. Copenhagen: WHO Europe.
32. Stone, D. (2002). Policy paradox: the art of political decison making. London: W. W. Norton & Company.
33. Streeck, S. ve Mertens, D. (2011). Fiscal austerity and public investment. MPlfG Discussion Paper 11/12. Tatar M, Mollahaliloğlu S, Şahin B, Aydın S, Maresso A. ve Hernández- Quevedo C. (2011). Turkey: Health system review. Health Systems in Transition, 13(6), 1–186.
34. Tosun, J. ve Workman, S. (2018). Struggle and triumph in fusing policy process and comparative research. Sabatier, P. A., ve Weible, C. M. (Eds.). Theories of the Policy Process içinde (ss. 329-357). Westview Press.
35. Tse, M.S.C. ve Gong, M. Z., (2009). Recognition of ıdle resources in time driven activity- based costing and resource consumption accounting models. The Journal Of Applied Management Accounting Research, 7(2), 41-54.
36. Utku, B. D. ve Ersoy, A.(2008). Kısıtlar teorisi ve süreç katkı muhasebesinin geleneksel ve çağdaş yönetim/maliyet muhasebesi yöntemleri ile karşılaştırılması. Journal of Yasar University, 3(11) 1627-1661. https://doi.org/10.19168/jyu.38340
37. Wildavsky, A. (1986). Budgeting: A comparative theory of budgetary processes. London: Routledge.
38. Wöhe, G. (1978). Einfüfrung In Die Allgemeine Betriebswirtschaftslehre. München: 17. Aufl.
39. Yaman, Ö. (2009). Hastanelerde maliyet yönetim sistemi ve bir uygulama (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
40. Yun, B. J., Prabhakar, A. M., Warsh, J., Kaplan, R., Brennan, J., Dempsey, K. E., ve Raja, A. S. (2016). Time-driven activity-based costing in emergency medicine. Annals of Emergency Medicine, 67(6), 765–772.
41. Yüksel, İ. (2025). Hastane işletmelerinde performansa dayalı faaliyet tabanlı maliyetleme uygulaması: Bir kamu hastanesi örneği. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(1), 83-107. Doi: https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1441281