Çevresel, sosyal ve yönetişim performansı ile operasyonel etkinlik arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi: Borsa İstanbul’daki üretim firmaları örneği

Öz

Bu çalışmanın amacı 2022 ve 2023 yıllarında Borsa İstanbul’da işlem gören, üretim sektöründe faaliyet gösteren yirmi sekiz firmanın Çevresel, Sosyal ve Yönetişim (ESG) puanları ile etkinlik düzeyleri arasında ilişki olup olmadığının tespit edilmesidir. Etkinlik ölçümünde literatürde sıklıkla kullanılan ölçeğe göre sabit getirili girdi odaklı veri zarflama analizi kullanılmıştır. Modelde aktif kârlılığı ve sermaye kârlılığı çıktı değişkenleri; cari oran, likidite oranı ve stok devir hızı girdi değişkenleri olarak belirlenmiştir. Firmalar için hesaplanan etkinlik puanları ile ESG ve alt bileşen puanları arasındaki ilişki, Pearson ve Spearman sıra korelasyon katsayıları aracılığı ile istatistiksel olarak test edilmiştir. Çalışma bulgularına göre, 2022 yılına ait verilerde firmaların Çevresel (E) puanları ile etkinlik puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı ve negatif yönlü bir ilişki tespit edilmiştir. Başka bir ifadeyle firmaların çevresel sürdürülebilirlik alanında yaptıkları yatırımlar arttıkça operasyonel etkinlik puanlarında anlamlı düşüşler gözlemlenmiştir. Ancak 2023 yılı bulguları, ESG puanları ile etkinlik arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olmadığını ortaya koymuştur. Genel olarak çalışma ESG bileşenlerinin seçili firmaların etkinliği üzerinde homojen bir etkisinin olmadığını ve ESG uygulamalarının etkinlik üzerindeki etkisinin yıllara göre değişebileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• etkinlik
• ESG
• veri zarflama analizi

Assessing the link between Environmental, Social, and Governance (ESG) performance and operational efficiency: Evidence from manufacturing firms listed on Borsa Istanbul

Öz

The primary aim of this study is to investigate the relationship between Environmental, Social, and Governance (ESG) scores and efficiency levels of twenty-eight manufacturing firms listed on Borsa Istanbul for the years 2022 and 2023. An input-oriented Data Envelopment Analysis under constant-returns-to-scale is utilized to measure efficiency levels of the firms. While return on assets and return on equity are used as output variables; current ratio, liquidity ratio, and inventory turnover are used as input variables. The efficiency scores derived are statistically tested against firms’ ESG and pillar scores by using Pearson and Spearman correlation coefficients. The evidence reveals a statistically significant and negative correlation between environmental scores of the firms and their efficiency levels for the year 2022. In other words, as firms increased their investments in environmentally sustainable activities, a decline in their operational efficiency scores was observed. However, no statistically significant association was detected between ESG scores and efficiency levels. Overall, the study indicates that the influence of ESG components on firm efficiency is not homogeneous and may vary across years.

Anahtar Kelimeler

• efficiency
• ESG
• data envelopment analysis

Kaynakça

1. Akın, N. G. (2018). Dokuma sektöründe veri zarflama analizi ve Malmquist toplam faktör verimliliği endeksi. Uluslararası Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi, 2(2), 241-260. Doi: https://doi.org/10.29216/ueip.464950
2. Akyüz, K., Yıldırım, İ., ve Balaban, Y. (2015). Kâğıt sektöründe yer alan firmaların veri zarflama analizi yardımıyla etkinliklerinin ölçümü. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (14).
3. Alataş, A. (2025). Enflasyon muhasebesinin firma etkinliği üzerine etkisi: BIST100 imalat sektörü üzerine bir uygulama. Verimlilik Dergisi, 59(2), 395-414. https://doi.org/10.51551/verimlilik.1608736
4. Ayanoğlu, Y., Atan, M., ve Beylik, U. (2010). Hastanelerde veri zarflama analizi (VZA) yöntemiyle finansal performans ölçümü ve değerlendirilmesi. Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi, 2(2), 40-62.
5. Bal, V. ve Bilge, H. (2013). Eğitim ve araştırma hastanelerinde veri zarflama analizi ile etkinlik ölçümü. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(2), 1-14.
6. Bardi, Ş. (2023). Covid-19 salgınının işletmelere olan etkisinin maliyet girdi odaklı veri zarflama analiz modeli ile ölçümü: BİST gıda ve içecek endeksinde bir uygulama. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(1), 136-162. Doi: https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1105648
7. Bardi, Ş. (2024). İmalat alt sektörlerinin finansal performans ile etkinlikleri arasındaki ilişki: maliyet girdi odaklı yaklaşım. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(2), 459-490. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1341716
8. Ben Lahouel, B., Ben Zaied, Y., Song, Y., and Yang, G. (2020). Corporate social performance and financial performance relationship: A data envelopment analysis approach without explicit input. Finance Research Letters, 35, 101440. Doi: https://doi.org/10.1016/j.frl.2020.101440

9. Benli, Y. K. (2012). Veri zarflama analizi (VZA) ve Malmquist toplam faktör verimliliği (TFV): konaklama işletmelerinde bir uygulama. Ege Academic Review, 12(3).
10. Benli, Y. K. ve Karaca, S. S. (2008). 2008 kriz öncesi ve sonrası İSO 500 sanayi işletmelerinin etkinliklerinin ölçümü: Veri zarflama analizi yaklaşımı. Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, 3(1), 19-34.
11. Charnes, A., Cooper, W.W. and Rhodes, E. (1978). Measuring the efficiency of decision-making units. European Journal of Operational Research, 2(6), 429–444.
12. Cihan, Y. (2025). İSO 500’de yer alan demir-çelik işletmelerinin etkinliklerinin veri zarflama analizi yöntemiyle incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 7(1), 82-97.
13. Coelli, T. (1996), A guide to DEAP version 2.1: A data envelopment analysis (computer) program centre for efficiency and productivity analysis. CEPA Working Paper, 08/1996. University of New England, Armidale.
14. Çelik, İ. ve Ayan, S. (2017). Veri zarflama analizi ile imalat sanayi sektörünün finansal performans etkinliğinin ölçülmesi: Borsa İstanbul’da bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 8(18), 56-74.
15. Dizkırıcı, A. S. (2014). Borsa İstanbul gıda, ı̇çecek endeksine kote ı̇şletmelerin finansal performanslarının veri zarflama analizi ile ölçümü ve Malmquist endeksine göre karşılaştırılması. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (63), 151-170. Doi: https://doi.org/10.25095/mufad.396482
16. Doğan, M. A. ve Kalaycı, C. (2024). Gıda işletmelerinin üretim ve piyasa ağ etkinliklerinin enflasyonla ilişkisi: BİST gıda imalat endüstrisi işletmeleri örneği. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(2), 166-183. Doi: https://doi.org/10.33707/akuiibfd.1392593
17. Farrell, M.J. (1957), The measurement of productive efficiency. Journal of the Royal Statistical Society: Series A (General), 120, 253-281.
18. Freeman, R. E. (2010). Strategic management: A stakeholder approach. Cambridge University Press.
19. Janicka, M., and Sajnóg, A. (2025). Environmental efficiency and market value: Using the Data Envelopment Analysis method to evaluate public companies from the European Union. Corporate Social Responsibility and Environmental Management. Advance online publication. Doi: https://doi.org/10.1002/csr.3001
20. Kılıç, İ. (2025). Finansal tablolar yardımı ile etkinlik analizi: BİST ana metal sanayi sektörü üzerine bir uygulama. Muhasebe ve Denetime Bakış, 24(74), 209-232.
21. Kocmanová, A., Pavláková Dočekalová, M., Meluzín, T., and Škapa, S. (2020). Sustainable investing model for decision makers (Based on research of manufacturing industry in the Czech Republic). Sustainability, 12(20), 8342. Doi: https://doi.org/10.3390/su12208342
22. Kula V. ve Özdemir L. (2007). Çimento sektöründe göreceli etkinsizlik alanlarının veri zarflama analizi yöntemi ile tespiti. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(1), 55-70.
23. Lopez-de-Silanes, F., McCahery, J. A., and Pudschedl, P. C. (2024). Institutional investors and ESG preferences. Corporate Governance: An International Review. Doi: https://doi.org/10.1111/corg.12581
24. Ngo, T., Le, T., Ullah, S., and Trinh, H. H. (2023). Climate risk disclosures and global sustainability initiatives: A conceptual analysis and agenda for future research. Business Strategy and the Environment, 32(6), 3705-3720. Doi: https://doi.org/10.1002/bse.3323
25. Özçelik, H. ve Kandemir, B. (2017). Veri zarflama analizi ve imalat sektöründe bir uygulama. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(1), 43-53.
26. Özdemir, L. ve Göktaş, A. (2019). Borsa İstanbul'da yer alan petrol işletmelerinin etkinliklerinin ölçülmesi: veri zarflama analizi. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(2), 140-147. Doi: https://doi.org/10.33707/akuiibfd.571034
27. Tatlı, H. ve Bayrak, R. (2016). Borsa İstanbul’da kayıtlı otomotiv sektöründe faaliyet gösteren firmaların etkinliklerinin statik ve dinamik veri zarflama analizi yöntemiyle değerlendirilmesi. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 119-145.
28. Tetik, S. (2003). İşletme performansını belirlemede veri zarflama analizi. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 10(2), 221-230.
29. Tosunoğlu, B. ve Uysal, M. (2012). İSO 500’de yer alan imalat sektöründeki yabancı sermaye payına sahip şirketlerin etkinliklerinin veri zarflama analizi İle ölçülmesi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 26(3-4), 333-344.
30. Yakut, E. (2024). BIST tekstil, giyim eşyası ve deri sektörü işletmelerinin finansal etkinliklerinin VZA ile incelenmesi. Yönetim, Ekonomi ve Finans Araştırmaları Dergisi, 1(1), 29-42.
31. Yalama, A. ve Sayım, M. (2008). Veri zarflama analizi ile imalat sektörünün performans değerlendirmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(1), 89-107.
32. Yaşar, F. ve Yavuz, S. (2024). BIST 100 imalat işletmelerinin Malmquist toplam faktör verimlilik endeksi ile analizi. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (18), 112-127. Doi: https://doi.org/10.29157/etusbed.1290902
33. Yayar, R. ve Çoban, M. N. (2012). ISO 500 firmalarının etkinliklerinin ölçülmesinde veri zarflama analizi yaklaşımı: Dokuma ve giyim eşya sanayi. Niğde Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 165-180.
34. Yeye, O., and Egbunike, C. F. (2023). Environmental, Social and Governance (ESG) disclosure and firm value of manufacturing firms: The moderating role of profitability. International Journal of Financial, Accounting, and Management, 5(3), 311-322.
35. Zengin, B. (2025). Does size matter? Exploring the moderating role of firm size in the ESG-profitability relationship. Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, 11(3), 268-283. Doi: https://doi.org/10.30855/gjeb.2025.11.3.005