Dağılan Yugoslavya Karşısında Türkiye’nin Kuzey Makedonya Cumhuriyeti’ni Tanıma Sürecine Bir Bakış

Öz

1945’den 1980 yılına kadar kesintisiz 35 yıl Yugoslavya’yı yöneten Josip Broz Tito’nun vefatının ardından dağılma sürecine giren Yugoslavya’nın altı federal cumhuriyetinden biri de Kuzey Makedonya idi. 17 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan eden bu Cumhuriyetin uluslararası alanda tanınırlığını elde etmek adına desteğini sağlamaya çalıştığı başlıca ülkelerden biri de tarihi, sosyal ve kültürel bağları bulunan Türkiye olmuştur. Türkiye ise Yugoslavya’nın dağılmasının ivme kazandığı 1991 yılı itibariyle geleneksel ihtiyatlı dış politikası ve uluslararası kamuoyunun da konuya olan yaklaşımı çerçevesinde ilk olarak Yugoslavya’nın toprak bütünlüğünden ve Cumhuriyetlerin kendi aralarındaki sorunları diyalog yoluyla çözmelerinden yana bir tavır ortaya koymuştur. Ancak dağılmanın kaçınılmaz bir hal aldığı görülünce bu kez de bağımsızlıklarını ilan eden Cumhuriyetlerin tanınması gündeme gelmiştir. Bu yeni söylem 20 Kasım 1991’de Süleyman Demirel’in Başbakanlığında kurulan 49. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti döneminde daha fazla dillendirilmeye başlanmış, muhalefet partileri özellikle Bosna-Hersek ile Kuzey Makedonya Cumhuriyeti’nin tanınması konusunda Hükümet üzerinde yoğun bir baskı kurmaya başlamışlardır. Bu konuda Hükümet’in elini rahatlatan başlıca gelişme yine uluslararası platformlarda kendisini göstermiş, Avrupa Ekonomik Topluluğu’nun 15 Ocak 1992’de Slovenya ile Hırvatistan’ı tanıması Türkiye’nin de bu Cumhuriyetleri tanıyabilmesinin önünü açmıştır. Nitekim Bakanlar Kurulu’nun 6 Şubat 1992 tarihli kararıyla Türkiye Kuzey Makedonya ile birlikte Bosna-Hersek, Slovenya ve Hırvatistan Cumhuriyetlerini ayrım yapmaksızın resmen tanımıştır. Böylece Bulgaristan’dan sonra Kuzey Makedonya Cumhuriyeti’ni tanıyan ikinci ülke olarak tarihe geçen Türkiye’nin tanıma sürecini ele almak üzere hazırlanan bu çalışmada; dönemin Türk basınından, Türkiye Cumhuriyeti Arşivi belgelerinden, Dışişleri Bakanlığı Tarihçeleri ve TBMM tutanakları gibi yayınlanmış resmî belgelerden sıklıkla yararlanılmış, konu; ilgili telif eserler, makaleler ve sempozyum bildirileriyle desteklenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kiro Gligorov
• Ankara
• Dış Politika
• Türkiye Büyük Millet Meclisi
• Hikmet Çetin

An Overview of Türkiye’s Recognition of the Republic of North Macedonia Amid the Disintegration of Yugoslavia

Öz

North Macedonia was one of the six federal republics of Yugoslavia that began disintegration after the death of Josip Broz Tito, who ruled Yugoslavia for 35 years from 1945 to 1980. One of the key countries from which this republic, which declared its independence on September 17, 1991, sought support for international recognition was Türkiye, with which it shares historical, social, and cultural ties. By 1991, as the disintegration of Yugoslavia intensified, Türkiye, guided by its traditionally cautious foreign policy and the international community's perspective on the issue, maintained a position in favor of Yugoslavia's territorial integrity, urging the republics to resolve their disputes through dialogue. However, once it became clear that dissolution was unavoidable, the recognition of the republics declaring their independence gained prominence. This shift in discourse was increasingly articulated during the 49th Government of the Republic of Türkiye, established under Prime Minister Süleyman Demirel on November 20, 1991, as opposition parties exerted significant pressure on the government, particularly regarding the recognition of Bosnia-Herzegovina and the Republic of North Macedonia. A critical development that bolstered the government's stance on this issue arose on international platforms as the European Economic Community recognized Slovenia and Croatia on January 15, 1992, creating an opportunity for Türkiye to extend recognition to these republics. Indeed, with the Council of Ministers' decision dated February 6, 1992, Türkiye officially recognized the republics of Bosnia-Herzegovina, Slovenia, Croatia, and North Macedonia without discrimination. Thus, this study aims to discuss the recognition process of Türkiye, which made history as the second country to recognize the Republic of North Macedonia after Bulgaria. The Turkish press of the period, documents from the Republic of Türkiye Archives, and published official documents such as the Histories of the Ministry of Foreign Affairs and the minutes of the Grand National Assembly of Türkiye were extensively used, alongside relevant copyrighted works, articles, and symposium proceedings that supported the topic.

Anahtar Kelimeler

• Kiro Gligorov
• Ankara
• Foreign Policy
• Grand National Assembly of Türkiye
• Hikmet Çetin

Kaynakça

1. Akgün, S. (2011). “Dayton Anlaşması Sonrası Türk Dış Politikasında Süreklilik ve İstikrar: Bosna Hersek”, Stratejik Araştırma ve Etüt Merkezi (SAREM) Stratejik Araştırmalar Dergisi, 9:16, 117-150.
2. Aliu, M. M. (2013). “Makedonya’nın Bağımsızlığı Sonrası Türkiye İle İlişkileri”, Balkan Araştırmaları Dergisi, 4:2, 41-60.
3. Alp, İ. (2017). “Soğuk Savaş Sonrasında Sancak’taki Gelişmelere Dair Bir Değerlendirme”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi/Journal of Balkan Research Institute, 5:2, 227-260.
4. Arıboğan, Ü.; & Ayman, G.; & Dedeoğlu, B. (2010). Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, (der.) Faruk Sönmezoğlu, İstanbul: Der Yayınları.
5. Asma, B. (2011). “Rus-Türk Edebiyatı ve Tarihi Araştırmalarına Göre II. Abdülhamit Döneminde Osmanlı-Rus İlişkileriyle Birlikte Panslavizm ve Panislamizm Faaliyetleri”, CIEPO Uluslararası Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Tarihi Araştırmaları 6. Ara Dönem Bildirileri Kitabı, (Uşak / 14-16 Nisan 2011), İzmir: Meta Basım Yayınları.
6. Azarkan, E. (2016). “Slovenya, Hırvatistan ve Bosna-Hersek Devletlerinin Tanınmasında Siyaset ve Hukukun Etkisi”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 21:35, 39-78.
7. Babalı, T. (2012). “Türkiye-Makedonya İlişkileri: Süreklilik ve Değişim Unsurları ve Gelecek Perspektifi”, Türkiye-Makedonya İlişkileri, (ed.) Yeliz Oktay ve Tuncay Babalı, İstanbul: Doğu Kitabevi Yayınları, 21-40.
8. Başak, A. S. (2013). “Psikoaktif Maddelerin Analiz ve Bilirkişilik Boyutu”, Yeni Nesil Psiko-Aktif Maddeler Sempozyumu, İstanbul: 5-6.

9. Bilgin, Ö. (2019). “Türkiye-Makedonya İlişkileri ve Makedonya Türklerinin Durumu (1991-2018)”, Yüksek Lisans Tezi, Edirne.
10. Bora, T. (2018). Milliyetçiliğin Provokasyonu Yugoslavya, İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Çağ, G. (2012). “Dağılan Yugoslavya’nın Ardından Makedonya ve Türkiye”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi, 1:1, 197-216.
12. Duyar, F. M. (2017). “1990 Sonrası Türkiye-Balkan İlişkileri: Makedonya Örneğiyle”, Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
13. Ekinci, B. (1993). “Yugoslavya’nın Dağılması ve Türkiye”, Balkanlar, İstanbul: Ortadoğu ve Balkan İncelemeleri Vafkı (OBİV) Yayınları, 251-257.
14. Fine, J.V.A. (1983). The Early Medieval Balkans, A Critical Survey From The Sixth To The Late Twelfth Century, Michigan: Michigan University Press.
15. Güner, O. (2020). “Anayasal İsim Değişikliği Bağlamında Kuzey Makedonya’nın Avrupa Birliği’ne Üyelik Süreci”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi/Journal of Balkan Research Institute, 9:1, 1-37.
16. Hadzi-Janev, M. (2016). “1991’den Günümüze Uzanan Süreçte Savunma Alanındaki İş Birliği Başta Olmak Üzere Türkiye İle Makedonya Arasındaki İlişkilere Bakış”, Tarih Boyunca Türk-Makedon İlişkileri Sempozyumu, II, Ankara: Genelkurmay Başkanlığı ATASE Yayınları, 151-158.
17. https://www.ab.gov.tr/avrupa-birliginin-tarihcesi_105.html (04.04.2024)
18. https://www.slvesnik.com.mk/content/pdf/USTAV-eng.pdf (31.03.2024)
19. Kır, A. (2008). “Türkiye’nin Makedonya Politikasının Balkan Politikası İçerisindeki Yeri”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Kjorbayram, S. (2018). “Bağımsızlığından Günümüze Makedonya (1991-2014)”, Yüksek Lisans Tezi, Edirne.
20. Kodal, T. (2014). “Makedonya’nın Bağımsızlığını Kazanması ve Türkiye”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi/Journal Of Modern Turkish History Studies, 14:29, 377-396.
21. Kodal, T. (2018). “Bosna-Hersek’in Bağımsızlığını Kazanması ve Türkiye (1990-1992)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 34:98, 411-444.
22. Kohen, S. (1993). “Makedonya’ya Tam Destek”, Milliyet, 19 Şubat, Sayı:16260, 14.
23. Kut, Ş. (2001). “Yugoslavya Bunalımı ve Türkiye’nin Bosna-Hersek ve Makedonya Politikası: 1990-1993”, Türk Dış Politikasının Analizi, (der.) Faruk Sönmezoğlu, İstanbul: Der Yayınları, 321-343.
24. Mandacı, N.; & Erdoğan, B. (2001). Balkanlarda Azınlık Sorunu: Yunanistan, Arnavutluk, Makedonya ve Bulgaristan’daki Azınlıklara Bir Bakış, Ankara: Stratejik Araştırma ve Etüdler Millî Komitesi (SAEMK) Yayınları.
25. Nuredini, A. (2006). “Makedonya’nın İç ve Dış Politika Sorunları (1990-2005)”, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.
26. Öymen, A. (1991). “Makedonya’nın Kararı”, Milliyet, 11 Eylül, Sayı:15744, 1.
27. Sancaktar, C. (2010). “Balkanlar Türkiye İçin Neden Önemli?”, https://tasam.org/tr-tr/Icerik/71/balkanlar_turkiye_icin_neden_onemli (26.03.2025)
28. Sarı, F. (2007). “Türkiye’nin Makedonya ve Bosna-Hersek Siyaseti (1990-2000)”, Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
29. Seignobos, C. (1960). Avrupa Milletlerinin Mukayeseli Tarihi, (çev.) Samih Tiryakioğlu, İstanbul: Varlık Yayınları.
30. Smith, W. “Flag of North Macedonia”, https://www.britannica.com/topic/flag-of-North-Macedonia (27.03.2024)
31. Soysal, İ.; & Kut, Ş. (1997). Dağılan Yugoslavya ve Bosna-Hersek Sorunu: Olaylar-Belgeler 1990-1996, İstanbul: Ortadoğu ve Balkan İncelemeleri Vakfı (OBİV) Yayınları.
32. Tangör, B. (2008). Avrupa Güvenlik Yönetişimi Bosna, Kosova ve Makedonya Krizleri, Ankara: Seçkin Yayınları.
33. Uzgel, İ. (2012). “Balkanlarla İlişkiler”, Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşı’ndan Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, II (1980-2001), İstanbul: İletişim Yayınları, 167-181.
34. Ülger, İ. K. (2003). Yugoslavya Neden Parçalandı? Balkan Dramının Perde Arkası, Ankara: Seçkin Yayınları.
35. Wilson, D. (2022). “The Remembered Future: Macedonian Pop Icon Toše Proeski and Musical Life After Death”, Popular Music, 41:1, 56-82.
36. Yetişgin, M. (2006). “Rusların Türk Toprakları Üzerinde Yayılmasının Sebepleri Üzerine Bazı Düşünceler”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16, 671-702.
37. Yürür, P. (2016). “Yakın Geçmiş Perspektifinden Türkiye’nin Komşu Siyasetine Kısa Bir Bakış”, Soğuk Savaş Sonrası Türkiye’nin Komşu Siyaseti Balkanlar-Kafkasya-Ortadoğu, (ed.) Pınar Yürür ve Arda Özkan, Ankara: Detay Yayınları, 3-23.