A Copied Idiom from Persian in Turkish Literature: Kemer Bağlamak

Yıl 2025, Cilt: 20 Sayı: 1, 256 - 278, 30.06.2025

Filiz Kaynak

https://doi.org/10.48145/gopsbad.1620765

Öz

Language is not only a means of communication for a society, but also the carrier of that society’s culture and lifestyle. Structures such as words, phrases, idioms, reduplications and proverbs used in a language reflect the lifestyle, way of thinking and interaction with other cultures of that society. Among these, idioms are one of the important elements that reflect the cultural values and philosophy of life of a nation, and can also be transmitted from one society to another through copying. In the field of historical Turkish language, it is seen that some idioms are copied from languages that have no relation to Turkish. This situation also occurred between Persian and Turkish, and the idiom “belt girdling” was reproduced from Persian to Turkish. In Turkish literature, this idiom was first encountered in Karakhanid Turkish, and later similar or different versions were identified in the periods of Khwarezm, Chagatai and Old Anatolian Turkish. In this study, first the usage forms of the concept of belt in the field of historical Turkish language will be examined, and then the usages and different derivatives of the idiom “kemer bağlamak” in the mentioned periods will be examined, followed bysome findings and evaluations will be made on the subject.

Anahtar Kelimeler

Idiom , Kemer bağlamak , Idiom copy

Türk Edebiyatında Farsçadan Geçen Bir Kopya Deyim: Kemer Bağlamak

Öz

Dil, bir toplumun yalnızca iletişim aracı değil, aynı zamanda o toplumun kültür ve yaşam biçiminin taşıyıcısıdır. Bir dilde kullanılan kelimeler, kelime grupları, deyimler, ikilemeler ve atasözleri gibi yapılar, o toplumun yaşam tarzını, düşünce biçimini ve diğer kültürlerle olan etkileşimini yansıtır. Bunlar arasında yer alan deyimler, bir milletin kültürel değerlerini ve yaşam felsefesini yansıtan önemli unsurlardan biri olmasının yanı sıra kopyalama yoluyla bir toplumdan diğerine geçebilir. Tarihî Türk dili alanında, bazı deyimlerin Türkçe ile herhangi bir akrabalığı bulunmayan dillerden kopyalandığı görülmektedir. Bu durum, Farsça ile Türkçe arasında da yaşanmış olup kemer bağlamak deyimi Farsçadan Türkçeye kopyalanmıştır. Türk edebiyatında bu deyime ilk olarak Karahanlı Türkçesinde rastlanmış, sonrasında ise Harezm, Çağatay ve Eski Anadolu Türkçesi dönemlerinde benzer veya farklı versiyonları tespit edilmiştir. Bu çalışmada öncelikle kemer kavramının tarihî Türk dili alanındaki kullanım şekillerine, devamında ise kemer bağlamak deyiminin ismi zikredilen dönemlerdeki kullanımları ve farklı türevleri incelenecek olup konuyla ilgili tespit ve değerlendirmelerde bulunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Deyim , Kemer Bağlamak , Deyim Kopyaları

Kaynakça

• Abik, A. D. (2024). Nevâyî’nin Üç Eserinde Deyimlerin Farsça ile Karşılaştırılması. Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(1), 211-222.
• Akalın, M. (1986). Baytaratü’l-Vâzıh (İnceleme-Metin-İndeks). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Aksoy, Ö. A. (1984). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Alyılmaz, C. (2003). Bugut Yazıtı ve Anıt Mezar Külliyesi Üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 11-21.
• Arat, R. R. (2008). Kutadgu Bilig - Yusuf Has Hacib. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Argunşah, M., & Güner, G. (2022). Codex Cumanicus. Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları.
• Arslan Erol, H. (2008). Eski Türçeden Eski Anadolu Türkçesine Anlam Değişmeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ata, A. (2019). Rabġūzī Ḳıṣaṣü’l-Enbiyā (Peygamber Kıssaları) - Giriş - Metin - Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Balcı, M. (2014). Türkçe Farsça İlişkileri. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
• Banguoğlu, T. (2015). Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Burhan-ı Kati Tercemesi, Cildi Evvel Matbaa-i Amire 1387 (19 Recep); Cild-i Sani Matbaa-i Amire 1387 (15 Şaban).
• Câferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Enderun Kitabevi.
• Cin, A. (2011). Türk Edebiyatının İlk Yûsuf u Züleyhâ Hikâyesi - Ali’nin Kıssa-yı Yûsuf’u. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çatıkkaş, M. A. (2009). Firdevsî-i Rûmî - Süleymannâme-i Kebîr. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çelik Şavk, Ü. (2011). Ali Şīr Nevayi - Leylī vü Mecnūn. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çetin, E. (2017). Çinceden Uygurcaya Çevrilen Metinlerde Agız, Köz ve Yüz Sözleri ile Kurulmuş Deyimler. Intenational Journal of Language Academy, 5(9), 433-440.
• Dağıstanlıoğlu, B. E. (2018). Hüseyn-i Hârezmî - Keşfü’l-Hüdâ - Doğu Türkçesiyle Yazılmış bir Kaside-i Bürde Şerhi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Dankoff, R. (1983). Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig), A Turko-Islamic Mirror for Princes. Chicago-London: The University of Chicago Press.
• Derleme Sözlüğü VI, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Eker, S. (2009). Türk-İran Dil İlişkilerinde Divanü Lugâti’t-Türk Tanıklığı. Akademik Araştırmalar Dergisi, 39/70-85.
• Eker, S. (2009). Divanü Lugâti’t-Türk ve İran Dillerinden Kopyalar Üzerine I.. Intenational Journal of Central Asian Studies, 13, 233-283.
• Eker, S. (2010). Türkçe-Farsça Dil İlişkilerinde Anlam Kopyaları Üzerine. Prof. Dr. M. Cihat Özönder’in Anısına Sosyoloji Yazıları 1. Ed. : Nevin Güngör Ergan-Esra Bucu-Birsen Şahin. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
• Eker, S. (2012). .Orta Asya’nın Gizemli Halkı: Soğdlular Soğd ve Soğdca. Türkbilig, 24, 77-92.
• Eker, S. (2013). Türk-İran Dil Temasları - I Türk-İran Dilbilimsel Coğraftasına Genel Bir Bakış, (Ahmet Bican Ercilasun Armağanı, Ed. Bülent Gül). Ankara: Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü. s. 491-500.
• Elmalı, M. (2009). Daśakarmapathaavadānamālā (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin-Tıpkıbasım). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi.
• Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation. A Functional Approach to the Lexicon. Volume: 1-2. Wiesbaden.
• Erdal, M. (2004). A Grammar of Old Turkic, Handbook of Oriental Studies Brill. Leiden-Boston, XII+575.
• Erdem Uçar, F. M. (2015), Gedâyî Dîvânı İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Eren, H. (1999). Türk Dilinin Eitmolojik Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ergene, O. (2017). Sadî - Gülistan Tercümesi (Çev. Sibîcâbî). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ersoylu, H. (2001). Lokmanî Dede - Menâkıb-ı Mevlâna, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gömeç, S. Y. (1997). Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Hacıeminoğlu, N. (2000). Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Hasan Amid (1372). Ferheng-i Amid (Dü cild). Tahran.
• Hatiboğlu, V. (1982). Türkçenin Sözdizimi. Ankara: DTCF Yayınları.
• Johanson, L. (2002). Structural foctors in Turkic Language Contacts. Richmond: Curzon Press.
• Karaağaç, G. (1997). Lutfî Divanı Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Karahan, L. (1994). Erzurumlu Darîr - Kıssa-i Yusuf. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Karasoy, Y. (1998). Şiban Han Dîvânı (İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kaya, Ö. (1996). Alī Şīr Nevāyī - Fevāyidü’l-Kiber. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kaya, C. (2014). Uygur Harfli Rızvan Şah ile Ruh-Afza Hikâyesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Khabbazı, L. (2017). Türkçe Soğdça Bir Belgenin Işığında Türkçe ve Soğdçanın Karşılıklı Etkileşiminin İncelenmesi (Çev. Umut Başar). Gazi Türkiyat, 20, 211-223.
• Kılıç, F. (2020). Mevlânâ Sekkâkî Divanı’nda Geçen Deyimler Üzerine Kavramsal Bir Sınıflandırma Denemesi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 16, 83-108.
• Korkmaz, Z. (2019). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Köktekin, K. (2013). Yûsuf Emirî Dehnâme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Köktekin, K. (2023). Yûsuf-ı Meddâh Varka ve Gülşah (İnceleme-Metin-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kuzakçı, B. (2022). Soğd-Türk İlişkileri (V-VIII Yüzyıllar). Yeditepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi.
• Le Coq, A. von. (1922). Türkische Manichaica aus Chotscho III.. Berlin.
• Olgun İ. (1972). Farsça ve Türkçe Atasözleri ve Deyimler Üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 20, 153-172.
• Özçamkan Ayaz, G. (2023). Zemahşerî Mukaddimetü’l-Edeb Paris ve Yozgat Nüshaları (Giriş-Metin-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özçelik, S. (2016). Dede Korkut -Diresden Nüshası - Giriş, Notlar I. Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özçelik, S. (2016). Dede Korkut -Diresden Nüshası- Metin, Dizin II. Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Sims-Williams, N., & Hamilton, J. (1990). Corpus Inscriptionum Iranicarım. Part II, Vol III.
• Steingass, F. (1963). A Coperehensive Persian-English Dictionary, Fifth impression. London.
• Şen, S. (2017). Eski Türkçenin Deyim Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Şimşek, Y. (2016). Karahanlı Türkçesi Dönemi Kur’an Tercümelerinde Rylands Nüshasında Farsça Tercüme Etkisi Üzerine Mülahazalar. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 55, 11-27
• Şimşek, Y. (2019). Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi (Meşhed Nüshası [293 No.], Giriş – Metin - Dizin), (2 Cilt). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Şimşek, Y. (2020). Arapça-Türkçe Deyim Kopyaları Üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 60, 101-114.
• Şimşek, Y., & Kaynak, F. (2023). Hâmidî Yûsuf u Zelîhâ (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Şükûn, Z. (1977). Farsça-Türkçe Lûgat - Gencine-i Güftar Ferhengi Ziya. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Tarama Sözlüğü (1995). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tekin, T. (1997). Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı. Ankara: Simurg Yayınları.
• Tietze, A. (2023). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. Türkiye bilimler Akademisi.
• Topaloğlu, A. (1989). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Toparlı, R. (1992). İrşâdü’l-Mülûk Ve’s-selâtîn. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Toparlı R., Çögenli, M. S., & Yanık, N. H. (2000). Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Toparlı, R.; Vural, H. & Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Toparlı, R., & Argunşah M. (2014). İslâm - Mu’înü’l-Mürîd (İnceleme-Metin-Çeviri-Dizin-Tıpkıbasım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk, V. (2015). Ali Şir Nevâyî Vakfiye (İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Ankara: Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
• Türk, V., & Doğan, Ş. (2015). Ali Şir Nevâyî Hayretü’l-Ebrâr. Ankara: Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
• Türkay, K. (1988). Ali Şir Nevâyî Bedâyi’ü’l-Vasaṭ [İnceleme-Metin-Dizin]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Uğurlu, M. (1984). Munyetü’l-Guzât - Metin – İndeks. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Uzuntaş, H. (2019). Uygur Harfleriyle Yazılmış Çağatayca Seyfü’l-Mülûk Hikâyesi’nin Transkripsiyonu, Çevirisi ve Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Ünlü, S. (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (Tiem 235v/3-450r7) (Giriş-Metin-İnceleme-Analitik Dizin). Hacettepe Ünüversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen. Altuigurisch - Deutsch - Türkisch/Eski Uygurcanın El Sözlüğü. Eski Uygurca - Almanca - Türkçe. Universitatsverläg Göttingen.
• Yılmaz, O. (2019). Lisânu’l-Acem Ferheng-i Şuʿûrî I-IV. Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Yüce, N. (2014). Mukaddimetü’l-Edeb Hvārizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.