Türk Vergi Sisteminde Engelli Bireylere Sağlanan Vergisel Ayrıcalıklar ve Değerlendirilmesi

Öz

Engellilik kavramı günümüz koşullarında sadece bir sağlık sorunu olmanın yanında, iktisadi, mali ve sosyal etkileri olan bir olgudur. Bu sebeple özellikle modern toplumlarda engelli bireylerin günlük yaşamda karşılaşması muhtemel güçlüklerin ortadan kaldırılması ve hayat standartlarının iyileştirilerek toplumsal yaşama katılımlarına imkân sağlanması, devletin hukuki, sosyal ve ekonomik görevleri arasında kabul edilmektedir. Türkiye’de de 1982 Anayasasının 61’inci Maddesinde engellilerin korunmaları ve toplumsal yaşama uyumlarının sağlanmasına yönelik tedbirlerin alınması, devletin anayasal görevleri arasında sayılmıştır. Bu bağlamda engellilerin korunması ve toplumsal yaşama intibakının sağlanması amacıyla tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de kamu sosyal harcamaları ve vergi politikaları bir araç olarak kullanılmaktadır. Özellikle engelli bireylerin toplumdaki diğer bireyler karşısındaki rekabet eşitsizliğinin giderilmesinde vergi kanunlarında yer alan indirim, istisna ve muafiyetler söz konusu maliye politikaları araçlarına örnek olarak gösterilebilir. Bu çalışmada; Türkiye’de Gelir Vergisi Kanunu, Özel Tüketim Vergisi Kanunu, Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanunu, Katma Değer Vergisi Kanunu, Emlak Vergisi Kanunu ve Gümrük Kanunu’nda engelli bireylere yönelik uygulamalar ve sağlanan vergisel avantajlar inceleme konusu yapılmaktadır. İncelenen bu vergi kanunlarında engellilere yönelik avantajlar yer almakla birlikte katma değer vergisinde engellilere yönelik doğrudan bir düzenleme yer almamaktadır. Ayrıca diğer vergilerde de gelir vergisinde olduğu gibi engellilik derecesiyle orantılı bir indirim mekanizması oluşturulması vergi adaleti açısından önerilmektedir. Ayrıca OECD ve Türkiye’de engellilere yönelik yapılan sosyal koruma harcamaları karşılaştırıldığında; Türkiye’nin, OECD ortalamasının gerisinde olduğu görülmektedir. Bu durum, Türkiye’de engellilere yönelik sosyal koruma harcamalarının artırılması gerektiği sonucunu doğurmaktadır. Özellikle dünya nüfusunun yaklaşık %16’sının, Türkiye nüfusunun ise %7’sinin engelli olduğu ve bu oranın artarak devam ettiği düşünüldüğünde, kamu kesimi tarafından engellilere yönelik yapılan/yapılacak olan düzenlemelerin önemi de ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Engelli
• Sosyal Harcamalar
• Vergi Politikaları
• Muafiyet ve İstisna

Evaluation of Tax Advantages for Disabled Individuals in the Turkish Tax System

Öz

The concept of disability is not only a health problem in today's conditions, but also a phenomenon with economic, financial and social effects. For this reason, especially in modern societies, eliminating the difficulties that disabled individuals are likely to encounter in daily life and improving their living standards and enabling them to participate in social life are recognized among the legal, social and economic duties of the state. In Türkiye, in Article 61 of the 1982 Constitution, taking measures for the protection of persons with disabilities and ensuring their adaptation to social life is listed among the constitutional duties of the state. In this context, public social expenditures and tax policies are used as a tool to protect the disabled and to ensure their adaptation to social life in Türkiye as in the whole world. In particular, discounts, exemptions and exemptions in tax laws can be shown as examples of such fiscal policy instruments in eliminating the competitive inequality of disabled individuals against other individuals in the society. This study examines the practices and tax advantages provided for disabled individuals in Income Tax Law, Special Consumption Tax Law, Motor Vehicles Tax Law, Value Added Tax Law, Real Estate Tax Law and Customs Law in Türkiye. Although there are advantages for the disabled in these tax laws, there is no direct regulation for the disabled in the value-added tax. In addition, it is recommended to establish a discount mechanism proportional to the degree of disability in other taxes as income tax, in terms of tax justice. In addition, when social protection expenditures for the disabled in OECD and Türkiye are compared, it is seen that Türkiye is behind the OECD average. This situation leads to the conclusion that social protection expenditures for the disabled in Türkiye should be increased. Especially when it is considered that approximately 16% of the world population and 7% of Türkiye's population is disabled and this rate continues to increase, the importance of the arrangements made/to be made by the public sector for the disabled becomes evident.

Anahtar Kelimeler

• Disability
• Social Expenditures
• Tax Policies
• Exemption and Exception

Kaynakça

1. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2011). Dünya Engellilik Raporu.
2. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2023). Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, https://aile.gov.tr/media/135432/eyhgm_istatistik_bulteni_nisan_23.pdf (ET: 17.11.2024),
3. Alemdar, E. (2021). Sakat, özürlü ve engelli kavramları: Tarifleri ve farkları. Zemin Dergisi, (2), 28-49.
4. Arıkan, Z., İnneci, A., & Gürbüz, S. (2018). Engellilere yönelik vergisel düzenlemelerin sosyal devlet olma anlayışı bakımından değerlendirilmesi. Maliye Araştırmaları Dergisi, 4(3), 131-139.
5. Aydoğan, E. (2023). Engelli bireylerin araç alımı ve bina vergisi ödemelerinde özellik arz eden durumlar. Mali Çözüm Dergisi, (32), 209-214.
6. Baykan, Z. (2000). Özürlülük, engellilik, sakatlık nedenleri ve korunma. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 9(9), 15-22.
7. Berrigan, P., Scott, C. W., & Zwicker, J. D. (2023). Employment, education, and income for canadians with developmental disability: Analysis from the 2017 Canadian survey on disability. Journal of Autism and Developmental Disorders, 53(2), 580-592.
8. Binici, M. E., & Varıcı, İ. (2018). Engellilik oranı %90'ın altında bulunan özür durumlarında taşıt alımlarının vergisel analizi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7), 67-82.

9. Eren, M., & Aksu, E. (2012). Taşıt alımında engelli kişilere sağlanan ÖTV ve KDV istisnaları. Vergi Raporu, (153), 34-40.
10. Ertekin, Ş., & Hayat, E. (2022). Kamu sosyal harcamalarının yoksulluk riski üzerindeki etkisinin ekonometrik analizi. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 17(1), 79-91.
11. Eurostat. (2022). Engellilik İstatistikleri 2022. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Disability_statistics_-_poverty_and_income_inequalities (ET: 11.06.2024).
12. EyDer. (Engelsiz Yaşam Derneği 2023). Türkiye ve Dünya’da Engelliler. https://ey-der.com/ana-sayfa/turkiye-ve-dunyada-engelliler/ (ET: 15.06.2024).
13. GİB. Gelir İdaresi Başkanlığı Engelliler İçin Vergi Rehberi. (2024). https://www.gib.gov.tr/engelliler-icin-vergi-rehberi-yayinlandi-2 (ET: 05.11.2024). GİB. Gelir İdaresi Başkanlığı. Engellilik İndirimine İlişkin Vergi İstatistikleri. https://gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/user_upload/VI/SIIVI.htm (ET: 04.11.2024).
14. GİB. Gelir İdaresi Başkanlığı. (2024). Faaliyet Raporu 2023. Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı, Yayın No: 515, Ankara.
15. Gelir Vergisi Kanunu (GVK) (1961). Resmî Gazete (Sayı: 10700). Erişim adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat metin/1.4.193.pdf (ET: 08.01.2025).
16. Hoynes, H., & Joyce, R.; Waters, T. (2024). Benefits and tax credits. Oxford Open Economics, 3(Supplement_1), i1142-i1181.
17. Işık, H. (2013). Engellilerin Vergisel Avantajları. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, 2(4), 0-2.
18. Keskin, E., & Terzioğlu, N. K. (2023). Türk vergi sisteminde engellilere tanınan vergisel kolaylıklar. Vergi Raporu, (288), 121-134.
19. Kabakçı Karadeniz, H. (2017). Bir vergi harcaması olarak araç alımında engellilere tanınan özel tüketim vergisi istisnasının değerlendirilmesi. Maliye Araştırmaları-1, Gerçek, A.; Çetinkaya, Ö. (Ed.), 137-146.
20. Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Yer Alan Engelli Bireylere Yönelik İbarelerin Değiştirilmesi Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. Resmi Gazete (Sayı: 28636), Erişim Adresi: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/05/20130503-1.htm (ET: 13.11.2024)
21. Motorlu Taşıtlar Vergisi 40 No’lu Genel Tebliği, https://www.gib.gov.tr/gibmevzuat (ET: 23.10.2024)
22. OECD. Public spending on incapacity (Engellilik konusunda kamu harcamaları). https://www.oecd.org/en/data/indicators/public-spending-on-incapacity.html (ET: 22.04.2025)
23. Okur, F. (2014), ÖTV ve MTV Kanunu'nda engellilere sağlanan vergisel avantajlar ve son düzenlemeler. Vergi Raporu(178), 85-94.
24. Oral, A., Akyüz, G., Sindel, D., & Aydin, R. (2012). Dünya engellilik raporu: Harekete çağrı. Türkiye Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Dergisi, 58(3), 255-258.
25. Özel Tüketim Vergisi Genel Tebliği. (2015). https://www.gib.gov.tr/gibmevzuat (ET: 12.10.2024).
26. Özel Tüketim Vergisi Kanunu. (2002, 06 Ocak). Resmî Gazete (Sayı: 24783), https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4760.pdf. (ET: 08.01.2025).
27. Sarılı, M. A. (2021). Türk vergi sistemi. Ankara: Hermes Yayıncılık.
28. TÜİK. 2023. Türkiye Sağlık Araştırması 2022. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Saglik-Arastirmasi-2022-49747. (ET: 12.11.2024),
29. TÜİK. 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Sosyal-Koruma-Istatistikleri-2000-2022-53834 (ET: 21.04.2024).
30. TÜİK. 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Sosyal-Koruma-Istatistikleri-2023-53560 (ET: 18.10.2024).
31. WHO. (1980). International classification of impairments, disabilities and handicaps, geneva. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/41003/9241541261_eng.pdf (ET: 11.11.2024).
32. WHO (2011). World report on disability, world health organization, Malta. Erişim Adresi: https://www.who.int/publications/i/item/9789241564182 (ET: 15.11.2024).
33. WHO. (2023). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health (ET: 07.11.2024).
34. Yayman, D., & Çımat, A. (2012). Türk vergi hukukunda yer alan sakat ve özürlülere yönelik vergisel ayrıcalıklar. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(3), 297-322.
35. Yılmaz, V., & Yentürk, N. (2017). Türkiye’de engellilere yönelik kamu harcamalarının on yıllık seyri. Çalışma ve Toplum Dergisi, 1(52), 59-74.