Onion and Garlic in Anatolian Folk Culture: Taboo-Ritual-Mystical Meaning

Öz

Anatolian folk culture offers a rich reflection of spiritual beliefs and a social structure woven with rituals. This study reveals the special place of onion and garlic in this cultural fabric, emphasizing the meanings of these plants at individual and social levels and their importance among mystical folklore elements. Onion and garlic have a multidimensional place in folk beliefs, especially with their spiritual protection and purification properties. These plants were used in various practices such as rituals of transition periods, removal of evil spirits and protection from the evil eye; they were placed in rooms to protect the mother and baby in puerperium rituals. In these practices, onions and garlic, with their pungent odor and bitter taste, were used as spiritual shields and healing tools. The people's attribution of sanctity to the peels of these plants as “the money of the three letters” caused onion and garlic to be tabooed in the mystical belief systems of folk culture, while random throwing or burning of the peels was perceived as a situation that could lead to bad consequences in folk beliefs. This world of meaning magnified through rituals has made onion and garlic a very important element of folklore literature. This study has revealed the roles of onion and garlic in the spiritual world of Anatolia in detail, focusing on analyzing a cultural memory enriched with rituals that respond to the spiritual protection, healing and purification needs of individuals. The impact of these plants on folk beliefs, both individual and social, reveals that they are an indispensable part of mystical folklore.

Anahtar Kelimeler

• Mystical Folklore
• Onion and Garlic
• Rituals
• Taboo
• Spiritual Protection

Anadolu Halk Kültüründe Soğan ve Sarımsak: Tabu-Ritüel-Mistik Anlam

Öz

Anadolu halk kültürü, manevi inançların ve ritüellerle örgülü bir toplumsal yapının zengin bir yansımasını sunar. Çalışmada soğan ve sarımsağın bu kültürel dokudaki özel yerini ortaya koyarak, bu bitkilerin bireysel ve toplumsal düzeydeki anlamlarını ve mistik folklor öğeleri arasındaki önemini vurgulamıştır. Soğan ve sarımsak, özellikle manevi koruma ve arındırma özellikleriyle halk inançlarında çok boyutlu bir yere sahiptir. Geçiş dönemleri ritüellerinde, kötü ruhların uzaklaştırılması ve nazardan korunma gibi çeşitli pratiklerde bu bitkiler çok yönlü kullanılmış; lohusalık ritüellerinde annenin ve bebeğin korunması amacıyla odalara yerleştirilmiştir. Bu uygulamalarda soğan ve sarımsak keskin kokuları, acı tatlarıyla manevi birer kalkan ve şifa aracı olarak değerlendirilmiştir. Halkın bu bitkilerin kabuklarına "üç harflilerin parası" olarak kutsiyet yüklemesi, soğanla sarımsağın halk kültürünün mistik inanç sistemlerinde tabulaştırılmasına neden olurken; kabuklarının gelişigüzel atılması veya yakılması, halk inançlarında kötü sonuçlara yol açabilecek bir durum olarak algılanmıştır. Ritüellerle büyütülen bu anlam dünyası, soğan ve sarımsağın halk bilimi literatürünün çok önemli öğeleri arasına girmesini sağlamıştır. Bu çalışma soğan ve sarımsağın Anadolu'nun manevi dünyasındaki rollerini detaylı bir biçimde ortaya koymuş; bireylerin manevi koruma, şifa ve arındırma ihtiyaçlarına cevap veren ritüellerle zenginleştirilmiş kültürel bir hafızayı çözümlemeye odaklanmıştır. Bu bitkilerin hem bireysel hem de toplumsal boyutta halk inançlarına olan etkisi, mistik folklorun vazgeçilmez bir parçası olduğunu gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mistik Folklor,
• Soğan ve Sarımsak
• Ritüeller
• Tabu
• Manevi Koruma

Kaynakça

1. Acıpayamlı O. (1974). Türkiye’de Doğumla İlgili Adet ve İnanmaların Etnolojik Etüdü, Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
2. Aça, M. (2005). Balıkesir Yöresi Doğum Sonrası İnanış ve Uygulamaları (Karşılaştırmalı Bir Bakış). İstanbul: Kum Saati Yayınları.
3. Aça, M. (2007). “Doğum Sonrasında Hediyeleşme: Balıkesir örneği”, Hediye Kitabı, Ed. Emine Gürsoy Naskali, Aylin Koç, 391-395, İstanbul: Kitabevi.
4. Aça, M. (2020). Denizin Çocukları: Giresun ve Trabzon Yöresi Balıkçılarının Meslek Folkloru, İstanbul: HiperYayın. Alpaslan, İ. (2010). Ağrı Efsaneleri. İzmir: Birleşik Matbaacılık.
5. Alptekin, A. B. (1993). Fırat Havzası Efsaneleri: Metinler. Antakya: Kültür Ofset Basımevi.
6. Ateş, F. (2019). “Adana’da Bulunan Sağaltma Ocaklarında Tedavi Yöntemleri ve Bu Ocaklarda Tedavi Sırasında Kullanılan Malzemeler”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 12(25), 71-90. https://doi.org/10.12981/mahder.487101
7. Balaban, T. (2013). Amasya Efsane, Menkabe ve Memoratları (Derleme-İnceleme-Metin), Doktora Tezi, Erzurum.
8. Balkır, A. O. (1935). Balıkesir ve Köylerinde Özel Görenek ve İnanmalar. Balıkesir: Balıkesir Halkevi Neşriyatı.

9. Başar, Z. (1972). Erzurum’da Tıbbi ve Mistik Folklor Araştırmaları, Ankara: Sevinç Matbaası
10. Bedir, M. M. (2023). Erzurum Pehlivanlı Köyü Folkloru, Yüksek Lisans Tezi, Erzurum.
11. Begiç, H. N.; Öz, Ceren (Yaz 2018). “Çankırı Özel Gün Ritüellerindeki Elmas Taç Geleneği”, Milli Folklor, 30: 118, 114-129.
12. Boratav, P. N. (1973). 100 Soruda Türk Folkloru, Ankara: Gerçek Yayınevi.
13. Çetinkaya T.-Hüsamettin Karataş. (2021). “Elâzığ İli Uluova Yöresindeki Doğumla İlgili Halk İnanışlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi”. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 30:101-126.
14. Çıblak, N. (2004). “Halk Kültüründe Nazar ve Nazarlık İnancı ve Bunlara Bağlı Uygulamalar”, Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 15: 103-125.
15. Çobanoğlu, Ö. (2003). Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları. (1. Baskı). Ankara: Akçağ Yayınları.
16. Çobanoğlu, Ö. (2009). “Türk Halkbilimi Çalışmaları Kadrosuna Göre Atatürk Dönemi’nde Araştırma Eğilimleri ve Sonuçları Üzerine Genel Bir Değerlendirme”, Cumhuriyet Dönemi Türk Kültürü: Atatürk (1920-1938), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
17. Çolak, F. (2015). Yazılı ve Sözlü Belgeler Işığında Niğde Halk Hekimliği, Konya: Kömen Yayınları.
18. Doğan, Ümüs (2010). Develi İlçesi, Zile Kasabası Halk İnanışlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Kayseri.
19. Doğan, E. (2023). Mârifetnâme Erzurumlu İbrahim Hakkı, İstanbul: Kapı Yay. (Alfa Yay Gr).
20. Erol, S. (2021). Iğdır Halk Kültüründe Sünnet Geleneği, Yüksek Lisans Tezi, Iğdır.
21. Frazer, S. J. G. (2004). Altın Dal Dinin ve Folklorun Kökleri, Çev.: Mehmet H. Doğan, 2. Baskı. İstanbul: Payel Yayınevi.
22. Gökalp, Z. (2015). Türk Medeniyeti Tarihi, İstanbul: Ötüken Yayınları.
23. Helimoğlu Y., M. (1993). Diyarbakır Efsaneleri. Ankara: Doruk Yayınları.
24. Işık, N. (1998). Doğu Karadeniz efsanelerini derleme ve araştırma (Trabzon, Rize ve Artvin Efsaneleri). Yüksek Lisans Tezi, Trabzon.
25. Kalafat Y. (2010). Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri, İstanbul: Berikan Yayınları.
26. Kalafat Y. (2001). “Türkmen Halk İnançlarında Sarımsak ve Soğanla İlgili Hususiyetler” Türk Mutfak Kültürü Üzerine Araştırmalar, Ankara: Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı.
27. Kırgi, S.F. (2018). Osmanlı Vampirleri: Söylenceler, Etkiler, Tepkiler, İstanbul: İletişim Yayınları.
28. Kolot, B. (2021). “Halk Anlatılarından Örneklerle ‘Cin Çarpması’ Vakaları” .The Journal of Academic Social Science Studies. Yıl: 14 Number : 86, 141-157.
29. Köylü, B. (2020). Karaisalı Yöresi Halk Veteriner Hekimliği Üzerine Bir İnceleme, Yüksek Lisans Tezi, Mersin.
30. Küçük, A. (2011). “Doğu Karadeniz Yöresi Doğum Sonrası İnanış ve Uygulamalarında Cadı /Obur”, Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, S. 12, 2011, s. 133-134.
31. Küçükyıldız G. D. (2022). Türkiye Sahası Efsane ve Memoratlarında Cin Tasavvuru. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 30: 719-757. https://doi.org/10.56597/kausbed.1165458
32. Mazıcı, B. (2012). Safranbolu İlçesi Halk Edebiyatı ve Halkbilimi Ürünleri Üzerinde Bir Araştırma, Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir.
33. Mungan, H. S. (2023). Mardin’de Farklı Toplumların Ortak İnancında Büyüsel Nazar Uygulamaları ve İşlevleri, Sosyal Bilimler Dergisi, 10: 67, 568-581.
34. Örnek, S. V. (1977). Türk Halk Bilimi. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları.
35. Örnek, S. V. (1979) Geleneksel Kültürümüzde Çocuk, Ankara: İş Bankası Yayınları.
36. Özer, Kemal. (1957). “Balıkesir ve Civar Köylerinde Derlenmis ve Söylenen Doğum ve Çocuğa Ait İnanmalar, Türk Dili, s. 2.
37. Özgen, M. (2023). “Anadolu’da Uğurlu-Uğursuz Sayılan Hayvan Sesleri”, Ses Kitabı, Ed. Emine Gürsoy Naskali, 65-97. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınevi.
38. Özgen, M. (2019a). “Türk Halk Kültürü Uygulamalarında Çöplük, Çöp, Atık” Gübre-Tezek-Çöp Kitabı, Ed. Emine Gürsoy Naskali .435-467, İstanbul: Kitabevi.
39. Özgen M. (2019b). Anşa Bacılı Folkloru: Acısu, İstanbul: Libra.
40. Öztapan, C. (2023). Aksaray İli Ortaköy İlçesi Kümbet Köyü Halk İnanışlarının Dinler Tarihi Açısından İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale.
41. Polat, İ. (2019). Türkiye Sahası Masal ve Efsanelerinde Korku Kültü. Doktora Tezi, Erzurum.
42. Polat, İ. (2020). Kurşun Dökme Geleneği ve Ateş Kültü ile İlişkisi. Akademik Matbuat, 4(1): 11-26.
43. Sancak, N. (2008). Mardin Efsaneleri, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.
44. Seyidoğlu, B. (1985). Erzurum Efsaneleri (Erzurum’da Belli Yerlere Bağlı Olarak Derlenmiş Efsaneler Üzerine Bir İnceleme). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Başkanlığı Yayınları.
45. Şişman, B. (1994). Samsun Yöresinde Yaşayan Halk İnançları Üzerine Bir İnceleme, Yüksek Lisan Tezi, Samsun.
46. Tekel, F. (2021). Kırıkkale Halk Hekimliğinde Ocaklar ve Türbeler, Doktora Tezi, Erzurum.
47. Türkdoğan O. (1974). “Bir Kasabada Geleneksel Tıp ve Modern Tıp Sürekliliği”, I. Uluslararası Türk Folkloru Semineri Bildirileri, Ankara: Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları, 9: 40-46.
48. Ünver, A. S. (1938). Tıbbi Folklor ve İyi Telkinler, İstanbul: Burhaneddin Basımevi.
49. Yaltırık. M. B. (2013). Türk Kültüründe Hortlak-Cadı İnanışları. Tarih Okulu Dergisi, Sayı:16 : 187-232.
50. Yaşar, H. (2008). Balıkesir ve Yöresinde Çocuk Folkloru Ürünleri Üzerine Derlemeler ve İncelemeler, Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir
51. Zeyrek H. (2023). Şırnak İlinde Halk İnançları ve Uygulamaları, Yüksek Lisans Tezi, Mardin.
52. URL-1: https://yeditepehastaneleri.com/saglik-rehberi/anne-bebek-sagligi/lohusalik%20-donemi? (Erişim Tarihi: 30.12. 2024)
53. URL-2: https://www.memurlar.net/album/10050/nazardan-koruduguna-inanilan-10-esya.html (Erişim Tarihi: 30.12.2024)
54. URL-3: http://americanfolklore.net/folklore/2010/10/garlic_superstitions_folklore.html (Erişim Tarihi: 30.12.2024)