Türkiye’nin Afrika’daki İnsani ve Kalkınma Yardımları: Yumuşak Güç Perspektifinden Sudan’daki TİKA Faaliyetleri (2000-2022)

Öz

Bu çalışma, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) aracılığıyla Türkiye’nin Sudan’da gerçekleştirdiği insani yardım ve kalkınma projelerini Joseph Nye’ın yumuşak güç teorisi çerçevesinde analiz etmektedir. Yumuşak güç kavramı, bir ülkenin kültür, siyasi değerler ve dış politika aracılığıyla, zorlama veya ödüllendirme mekanizmalarına başvurmadan diğer aktörlerin tercihlerini ve davranışlarını şekillendirme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. TİKA, 2000-2022 yılları arasında Sudan’da eğitim, sağlık, tarım, altyapı ve sosyal hizmetler gibi pek çok farklı alanda 297 proje yürüterek Türkiye’nin Afrika kıtasındaki yumuşak güç projeksiyonunun temel kurumsal enstrümanı haline gelmiştir. Bu çalışma, TİKA’nın faaliyetlerinin Türkiye-Sudan ilişkilerini nasıl derinleştirdiğini, yerel topluluklar üzerindeki sosyoekonomik etkilerini ve Türkiye’nin bölgedeki stratejik konumunu nasıl pekiştirdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, projelerin sahada uygulanması sürecinde karşılaşılan yapısal meydan okumalar da çalışmada göz önünde bulundurulmuştur. Bölgedeki kronik siyasi istikrarsızlıklar, güvenlik riskleri ve yerel yönetimlerle yaşanan koordinasyon eksiklikleri, TİKA projelerinin etkililik derecesini sınırlandıran temel faktörler arasında yer almaktadır. Sonuç olarak Türkiye’nin insani yardım ve kalkınma odaklı politikaları, TİKA aracılığıyla Sudan’da somut ve olumlu neticeler doğurarak Türkiye-Sudan ilişkilerinin gelişiminde kritik bir rol oynamış, bu durum Türkiye’nin Afrika’daki stratejik konumunu tahkim ederek uluslararası iş birliği bağlamında özgün bir model teşkil etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Yumuşak güç
• TİKA
• kalkınma yardımı
• insani yardım
• Türkiye-Sudan ilişkileri
• dış politika

Türkiye’s Humanitarian and Developmental Aid in Africa: TIKA Activities in Sudan from the Soft Power Perspective (2000-2022)

Öz

This study examines Türkiye’s humanitarian aid and development initiatives in Sudan, implemented through the Turkish Cooperation and Coordination Agency (TİKA), using Joseph Nye’s concept of soft power as an analytical framework. Soft power is defined as a state’s ability to influence the preferences and behaviors of other international actors through culture, political values, and foreign policy, rather than through coercion or economic incentives. By executing 297 projects across various sectors- including education, healthcare, agriculture, infrastructure, and social services- between 2000 and 2022, TİKA has become the primary institutional vehicle for Türkiye’s soft power projection in Africa. This paper demonstrates how TİKA’s activities have deepened bilateral relations, evaluates their socioeconomic impacts on local communities, and analyzes how Türkiye’s strategic positioning in the region has been strengthened. Furthermore, it critically addresses structural challenges encountered during field implementation, identifying chronic political instability, security risks, and bureaucratic coordination deficiencies with local administrations as the main constraints on project effectiveness. The study concludes that Türkiye’s humanitarian and development-oriented policies in Sudan have produced tangible, positive outcomes, thereby playing a pivotal role in strengthening bilateral ties, reinforcing Türkiye’s strategic presence in Africa, and offering an alternative, non-asymmetric model for international cooperation.

Anahtar Kelimeler

• Soft power
• TIKA
• development aid
• humanitarian aid
• Türkiye-Sudan relations
• foreign policy

Kaynakça

1. Alyoum8. (2020, April 13). “Under the cover of associations... ‘TİKA’ is Ankara’s weapon to reposition itself in Sudan”, https://alyoum8.net/posts/67837.
2. Anadolu Ajansı. (2014, 28 Şubat). “Sudan-Türkiye Eğitim ve Araştırma Hastanesi açıldı”, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/sudan-turkiye-egitim-ve-arastirma-hastanesi-acildi/178560.
3. Beşgül, Birce. (2024). “The Evolution of TİKA: A Case Study in Turkish Soft Power Projection”, Liberal Düşünce Dergisi, 29(115), 57-82.
4. Dar-alnajah. (2020, September 21). “Turkish TİKA improves live stock in Sudan”, https://www.dar-alnajah.com/dar-alnajah/viewtopic.php?t=965.
5. Demirkaya, Yüksel ve Çelik, Ferhat. (2021). “Uluslararası İlişkilerde Kamu Ve Sivil Toplum Kuruluşlarının Stratejik İşbirliği: TİKA Faaliyetleri Analizi”, Oğuzhan Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 125-149.
6. Development Assistance Report of Türkiye 2021. (2022). Turkish Cooperation and Coordination Agency, Ankara, https://tika.gov.tr/wp-content/uploads/2024/10/Development-Assistance-Report-of-Turkiye.pdf, 3 -183.
7. Erdağ, R. (2008). Türk Dış Politikasında TİKA Kuruluşu, Faaliyetleri ve Kuramsal Çerçevesi, (yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
8. Federal Ministry of Health (FMOH), & World Health Organization (WHO). (2008). “Sudan reproductive health profile 2008. WHO Regional Office for the Eastern Mediterranean”, https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/c0b5463c-7e8c-410b-85f4-a50819eca852/content.

9. Haberler. (2011, 20 Eylül). “TİKA, Afrika’nın İlk Gen Merkezini Sudan’da Kurdu”, https://www.haberler.com/tika-afrika-nin-ilk-gen-merkezini-sudan-da-3003612-haberi
10. Haberler. (2017a, 9 Ağustos). “TİKA, Sudan’da Yılda Bin Kişiye Meslek Tecrübesi Kazandırıyor”, https://www.haberler.com/tika-sudan-da-yilda-bin-kisiye-meslek-tecrubesi-9913978-haberi/.
11. Haberler. (2017b, 7 Ağustos). “TİKA, Sudan’da Osmanlı Eserlerini Restore Ediyor”, https://www.haberler.com/tika-sudan-da-osmanli-eserlerini-restore-ediyor-9907231-haberi/.
12. Hamad Mustafa Jameh, Sudanlı araştırmacı-yazar ile e-posta üzerinden gerçekleştirilen yazılı görüşme, 8 Haziran 2017.
13. Kamal Eldeen, Mayada. (2018, 20 Haziran). “Türkiye’den Afrika’ya Uzanan Beyaz Eller: Türk İş birliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA)”, Afrika Araştırmacıları Derneği (AFAM), https://afam.org.tr/turkiyeden-afrikaya-uzanan-beyaz-eller-turk-isbirligi-ve-koordinasyon-ajansi-baskanligi-tika.
14. Kamal Eldeen, Mayada. (2019). AK Parti dönemi Türkiye-Afrika ilişkileri: Sudan örneği (2002-2015) (Yayımlanmış doktora tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
15. Kulaklıkaya, M. ve Aybey, A. (2008). An Emerging Donor in the Mediterranean Basin: Türkiye, İemed,, http://www.iemed.org/anuari/2008/aarticles/EN263.pdf.
16. Les Clés du Moyen-Orient. (2025). “Türkiye, the new regional power in Africa (1/3). ‘African solutions for African problems’”, https://www.lesclesdumoyenorient.com/Turkiye-the-new-regional-power-in-Africa-1-3-African-solutions-for-African.html.
17. Milliyet. (2014, 28 Mart). Sudan-Türk Suni Tohumlama ve Gen Kaynakları Merkezi Faaliyetlerine Başlıyor”, https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/ankara/sudan-turk-suni-tohumlama-ve-gen-kaynaklari-merkezi-faaliyetlerine-basliyor-10114548.
18. Morgenthau, H. J. (1962). “A Political Theory of Foreign Aid”, The American Political Science Review, 56(2), 301-309.
19. Nye, J. S. (1990). Soft power. Foreign Policy, (80), 153–171. https://doi.org/10.2307/1148580
20. Nye, J. S. (2004). Soft power: The means to success in world politics. New York, NY: PublicAffairs.
21. Nye, J. S. (2008). “Public Diplomacy and Soft Power”, The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science,616(1), 94-109. https://doi.org/10.1177/0002716207311699
22. T.C. Resmî Gazete. (2006, 18 Aralık). Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Sudan Cumhuriyeti Hükümeti arasında Hartum’da Türk İşbirliği Kalkınma İdaresi (TİKA) Program Koordinasyon Ofisinin kurulması ve faaliyetlerine ilişkin mutabakat muhtırası. Sayı: 26380. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2006.12.20061218-2.htm.
23. SETA. (2015). 2014’te Türkiye. İstanbul: Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı, Turkuvaz Matbaacılık Yayıncılık A.Ş.
24. TİKA 2007 Activity Report. (2008). Turkish Cooperation and Development Agency TİKA, Ankara, https://www.tika.gov.tr/wp-content/uploads/2017/YAYINLAR/Faaliyet%20Raporlar%C4%B1/2007/rapor2007.pdf.
25. TİKA 2008 Activity Report. (2009). Turkish Cooperation and Development Agency TİKA, Ankara, https://www.tika.gov.tr/wp-content/uploads/2017/YAYINLAR/Faaliyet%20Raporlar%C4%B1/2008/2008FAALIYETRAPORU.pdf.
26. TİKA (2011a). “Uluslararası Polis Eğitimi İş Birliği Projesi 2011 Yılı Değerlendirmesi”, http://www.tika.gov.tr/tr/haber/uluslararasi_polis_egitimi_isbirligi_projesi_2011_yili_degerlendirmesi-1796.
27. TİKA (2011b, December 26). “Sudan’da Temiz Suya Doğrudan Erişim için 41 Adet Su Kuyusu”, http://www.tika.gov.tr/haber/sudanda-temiz-suya-dogrudan-erisim-icin-41-adet-su-kuyusu/144.
28. TİKA. (2012a, 17 Şubat). “Bilişim Teknolojileri Eğitim Programı”, Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, http://www.tika.gov.tr/haber/uluslararasi-teknik-egitimprogrami-Katılımcıları-sertifika töreni/194.
29. TİKA. (2012b, 17 Ocak). “TİKA’dan İyi Uygulama Örneği”, Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, https://www.tika.gov.tr/tr/haber/tika_dan_iyi_uygulama_ornegi-1355 .
30. TİKA. (2012c, 31 Ocak). “7. Uluslararası Türk-Afrika Kongresi Sudan’da Yapıldı”, Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, http://www.tika.gov.tr/haber/7-uluslararasiturk-afrika-kongresi-sudanda-yapildi/177.
31. TİKA. (2012d, 10 Ağustos). “Sudan’da Kurulan Gen Merkezi”, Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı. http://www.tika.gov.tr/haber/tika-tarafindan-sudanda-kurulan-genmerkezi-afrika-kitasi-icin-umut-vaat-ediyor/350.
32. TİKA. (2013, 3 Ocak). “TİKA’dan Sudan’a anne sağlığını koruyacak proje”. Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, http://www.tika.gov.tr/haber/tikadansudana-anne-sagligini-koruyacak-proje/461
33. TİKA 2014 Activity Report. (2015). Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, Ankara,https://tika.gov.tr/wp-content/uploads/2023/01/Faaliyet-Raporu-2014.pdf.
34. TİKA. (2016a). TİKA 2015 Faaliyet Raporu, Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı https://tika.gov.tr/wp-content/uploads/2023/01/2015-Faaliyet-Raporu.pdf.
35. TİKA. (2016b). Türkiye Afrika El Ele.: TİKA’nın Afrika’daki çalışmaları özel raporu. Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı. Ankara,https://www.tika.gov.tr/upload/2016/Prestij%20Eserler/Afrika_Turkce.pdf
36. TİKA. (2018). TİKA Sudan 2017 report. Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı.
37. TİKA 2020 Faaliyet Raporu. (2021). Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, https://tika.gov.tr/wp-content/uploads/2023/01/TIKAFaaliyet2020Web.pdf.
38. TİKA 2021 İdari Faaliyet Raporu. (2022). Ankara: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, https://tika.gov.tr/wp-content/uploads/2023/01/TI%CC%87KA-2021-I%CC%87dare-Faaliyet-Raporu.pdf.
39. Turkish Development Assistance 2020 Report. (2021). Turkish Cooperation and Development Agency TIKA, Ankara, https://www.tika.gov.tr/wp-content/uploads/old/2022/TurkiyeKalkinma2020ENG_Web.pdf.
40. Turkish Ministry of Foreign Affairs. (2023). “Relations between Türkiye and Sudan”, https://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkiye-and-sudan.en.mfa.
41. Yeni Şafak. (2016, 4 Mayıs). “TİKA’dan Sudan’a destek”, https://www.yenisafak.com/dunya/tikadan-sudana-destek-2461555.