Kaçar Hanedanlığı Döneminde Meşrutiyet Öncesi Kadın Protestoları: 1861 Ekmek Kıtlığı Örneği

Öz

Her toplumda olduğu gibi İran’da da kadınlar tarih boyunca erkeklerle birlikte çeşitli alanlarda varlık göstermişlerdir. Ancak kadınların toplumsal hayattaki rolleri, çoğunlukla erkeklere kıyasla ikinci planda kalmış; kamusal alandaki etkileri sınırlı düzeyde olmuştur. Kadınlar, özellikle ev içindeki özel alanlarda yaşamlarını sürdürdükleri için, kamuya açık sosyal alanlardan, kimi zaman erkeklerin isteği üzerine bilinçli bir şekilde, kimi zaman da aile yaşamının sorumlulukları nedeniyle istemeden uzak kalmışlardır. Kaçar Hanedanlığı döneminde, İran’ın Avrupa ülkeleriyle artan diplomatik ve kültürel etkileşimi ile birlikte, özellikle İngiltere ve Rusya’nın İran üzerindeki sömürgeci baskıları, toplumsal yapıda çeşitli dönüşümlere yol açmıştır. Bu süreçten İranlı kadınlar da doğrudan etkilenmiş; kadın kimliğinde sosyal, kültürel ve zihinsel düzeyde bazı değişimler meydana gelmiştir. Avrupa ile kurulan temaslar, kadınların geleneksel rollerine yönelik sorgulamaları tetikleyerek, toplumsal cinsiyet normlarının tartışılmasına zemin hazırlamıştır. Bu süreçte, farklı kadın grupları kolektif eylemlere yönelmişlerdir. Bu çalışmada, öncelikle İran’da kadınların toplumsal statüleri ve sosyal yaşamları ele alınmış, ardından Meşrutiyet Hareketi öncesi toplumsal hareketlerden biri olan ekmek kıtlığı sırasında kadınların üstlendikleri roller detaylı bir şekilde incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Kaçar Hanedanı
• Kadın Protestoları
• Ekmek Kıtlığı

Women’s Protests Before Constitutionalism in the Qajar Dynasty Period: The Example Of The 1861 Bread Shortage

Öz

As in every society women in Iran have existed in various fields together with men throughout history. However, women’s roles in social life have mostly remained secondary compared to men, and their influence in the public sphere has been limited. Since women have lived their lives in the private spheres of the home, they have been kept away from public social spaces, sometimes consciously at the request of men, and sometimes involuntarily due to the responsibilities of family life. During the period when the Qajar dynasty came to power, Iran’s increasing diplomatic and cultural interaction with European countries, as well as the colonialist pressures of Britain and Russia on Iran, led to various transformations in the social structure. Iranian women were also directly affected by this process, and some social, cultural and intellectual changes occurred in women’s identity. The contacts established with Europe triggered the questioning of women’s traditional roles and paved the way for the discussion of gender norms. In this process, different women’s groups turned to collective actions. In this study, firstly, the social status and social life of women in Iran are discussed, and then the roles of women during the bread shortage, one of the social movements before the Constitutional Monarchy Movement, are analysed in detail.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Qajar Dynasty
• Women’s Protests
• Bread Shortage

Kaynakça

1. Ademiyet, F. (1392). Endîşe-i Terakkî ve Hukûmet-i Kanun Asr-i Sipehsâlâr. Tahran: Harezmî.
2. Amid, H. (1393). Ferheng-i Farsî-i Amid. C. II. Tahran: Emir Kebir.
3. Brugsch, H. K. (1367). Sefer be Derbar-ı Sahibkıran. C. II. terc. Muhammed Hüseyin Kerdbeçe. Tahran: İttilâât.
4. Eastwick, E. B. (1864). Journal of a Diplomates Three Years Residence in Persia. London: Smith, Elder And Co., 65, Cornhil.
5. Ferrehî, F. (2024). Zendegî ve Mubâreze-i Zenân berâyi Âzâdî der Ahd-i Kaçar. Kanada: Toronto
6. Hasampur, M. D. & Hamanî, K. (1392). Baznemayi-i Faaliyetha-yı İçtimai ve Siyasi-i Zenân-ı İranî ez Evâyil-i Devre-i Kaçar ta İnkılab-ı Meşrute ba Tekid ber Sefernâmeha-yi Avrupaiyan (Fransa, İngiliz, Alman). Parsa, 20, 63-87.
7. Hicazî, B. (1388). Tarih-i Hanımha: Berresi-i Câygâh-ı Zen-i İranî der Asr-ı Kaçar. Tahran: Kaside Saray.
8. Kanar, M. (2010). Farsça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları.

9. Kesrî, N. (1389). Zenân der Tarih-i Muasır-ı İran. Tahran: Cavidan.
10. Kirmanî, M. A. (2000). Se Mektûb. tash. Behram Çûbîne. Essen: Nima Verlag.
11. Kiyayî, M. M. (1394). Nan ve Siyaset. Tahran.
12. Lerzicânî, M. H. (1386). Nakş-ı Zenân der İnkılab-ı Meşrute. Reşt: Ferheng-i İlya.
13. Martin, V. (2005). The Qajar Pact: Bargaining, Protest and the State in Mineteenth Century Persia. London-New York: I.B. Tauris.
14. Mengene, N. (1344). Sergozeşt-i Yek Zen-i İranî ya Şemme’î ez Hatırat-ı Men.
15. Mogharab, N. (2016). I saw myself released: The Impact of Modernization on Women’s Literature in Pre-Revolution Iran, 1941-1979. Kanada: Ottawa.
16. Necimî, N. (1364). Tahran Ahd-ı Nasrî, Tahran: Ettâr.
17. Purşalcı, M. (1376). Meyveha-yi Dâr, C. 1. Tahran: Zerin.
18. Rûznâme-i Devlet-i Aliyye-i İran, 475, 2 Rebiülsani 1277 (16 Aralık 1860).
19. Rûznâme-i Kanun, 7, 3 (Tarih Yok).
20. Rûznâme-i Temeddün, Sal-ı Evvel, 12, 7 Rebîülevvel 1325 (20 Nisan 1907).
21. Sanasariân, E. (1384). Conbiş-i Hukûk-i Zenân der İran, terc. Nûşîn Ahmedî Horasanî. Tahran: Ahterân.
22. Sedghi, H. (2007). Women and Politics in Iran: Veiling, Unveiling, and Reveiling. New York: Cambridge University Press.
23. Seyf, A. (1373). İktisad-i İran der Karn-ı Nûzdehom. Tahran: Çeşme.
24. Teferruşî, M. S. F. (1362). Nezm ve Nezmiyye der Devre-i Kaçariyye. Tahran: Ferheng Saray.
25. Uzundal, E. (2026). Prusya’nın Doğu Politikalarının Bir Yansıması: Heinrich Karl Brugsch’un İstanbul’dan Trabzon’a Seyahati. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 76, 220-235.
26. Yetiş, İ. (2017). İran’da Genel Kıtlık (1871-1872). Tarih Okulu Dergisi, 32, 221-245.