Geç Dönem Osmanlı Kamu Yapılarına Bir Örnek: Pazar Eski Hükümet Konağı

Yıl 2025, Cilt: 20 Sayı: 2, 612 - 637, 27.12.2025

Yavuz Sarı

https://doi.org/10.48145/gopsbad.1750595

Öz

Tanzimat’la birlikte gerçekleştirilen kapsamlı reformlar neticesinde Osmanlı Devleti’nin sahip olduğu topraklar vilayet, sancak, kaza, nahiye ve köy adı verilen yönetim birimlerine ayrılarak idare edilmiştir. Yapılan bu değişiklik bahsi geçen yönetim birimlerinde daha önce hiç görülmeyen mimari yapıları beraberinde getirmiştir. Hükümet konakları söz konusu yapıların kuşkusuz en önemlilerinden biridir. Günümüzde Tokat’ın ilçesi olan Pazar, 30 Ekim 1900 tarihinde Tokat’a bağlı nahiye statüsüne alınınca burada da hükümet konağı inşa edilmiştir. Kaleme almış olduğumuz bu çalışmanın konusunu da söz konusu hükümet konağı oluşturmaktadır. Hazırlamış olduğumuz çalışma, yapının plan-tasvir, malzeme-teknik, süsleme, restorasyon süreçleri ve inşaat işlerine dair bazı bilgileri ortaya koyarak yakın veya uzak coğrafyalarda bulunan çağdaşları ile arasındaki benzer ve farklı yönlerini tespit etmeyi amaç edinmiştir. Ayrıca gerek dönemin sanat anlayışını gerekse yerel mimari unsurları ne ölçüde yansıttığı saptanmaya çalışılmıştır. Çalışmada ayrıntılı katalog bilgisine dayanan, karşılaştırmalı değerlendirmelere yer verilen bir metodoloji tercih edilmiştir. Zemin artı bir üst kattan meydana gelen hükümet konağı orta sofa/hol düzenine göre inşa edilen hükümet konakları grubuna girmektedir. Vilayet merkezlerindeki konaklara oranla daha mütevazı sayılabilecek boyutları olan yapı, Neo-Klasik üslupta inşa edilmiştir. Sahip olduğu cephe kurgusu, üslup yalınlığı gibi özellikleri açısından diğer hükümet konaklarıyla üslup birliği oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tokat , Pazar , Hükümet konağı , Neo-Klasik üslup , Kagir

An Example of Late Ottoman Public Buildings: Pazar Old Government Office

Öz

As a result of the comprehensive reforms implemented with the Tanzimat reforms, the Ottoman Empire's lands were divided into administrative units known as provinces, sanjaks, districts, sub-districts, and villages. This change brought about architectural structures never before seen in these administrative units. Government offices are undoubtedly one of the most important of these structures. When Pazar, now a district of Tokat, was granted sub-district status on October 30, 1900, a government office was constructed there. This government office is the subject of this study. This study aims to identify similarities and differences between the building and its contemporaries in both nearby and distant geographies by presenting information on its plan and design, materials and techniques, ornamentation, restoration processes, and construction. Furthermore, we attempt to determine the extent to which it reflects both the artistic sensitivities of the period and local architectural elements. The study utilizes a methodology based on detailed catalog information and comparative assessments. The government office, consisting of a ground floor and an upper floor, falls into the category of government buildings built according to a central hall/hall layout. Its dimensions are relatively modest compared to those in provincial capitals, and it was constructed in the Neoclassical style. Its façade layout and simplicity of style make it a stylistic parallel to other government offices.

Anahtar Kelimeler

Tokat , Pazar , Goverment Office , Neo-Classical style , Masonry

Kaynakça

• Avcı, Y. (2016). Osmanlı hükümet konakları: Tanzimat döneminde kent mekânında devletin erki ve temsili. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Aydın, Ö. (2022). Sultan II. Abdülhamid dönemi hükümet konakları üzerine bir tipoloji denemesi: Türkiye’deki örneklerin plan-mekân özelliklerinin analizi. GRID - Architecture Planning and Design Journal, 5(1), 97–128.
• Bozan, O., Ertekin, A., & Baytak, İ. (Ed.). (2023). Cumhuriyetin 100. yılında Çayönü’nden Osmanlı’ya Ergani. Diyarbakır: Ekin Kitabevi Yayınları.
• Çetin, Y. (2021). II. Abdülhamid dönemi (1876–1909) imar faaliyetleri ışığında Kocaeli/Akhisar-ı Geyve Pamukova Hükûmet Konağı üzerine bir değerlendirme. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (25), 140–160.
• Dağ, M. (2022). Osmanlı Taşrasında Bir Ceza İnfaz Kurumu: Mut Hapishanesi Örneği (1890-1920). Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (15), 167-201. https://doi.org/10.29157/etusbed.1128525
• Demiryürek, H. (2019). Osmanlı Hapishaneleri; 1913-1914. İstanbul: Babıali Kültür Yayıncılığı.
• Gençoğlu, M. (2011). 1864 ve 1871 Vilâyet Nizamnamelerine göre Osmanlı taşra idaresinde yeniden yapılanma. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(1), 29–50.
• Koca, F. (2016). Muğla’da Osmanlı’dan Cumhuriyet’e idari merkezin sembolü: Hükümet konakları. Mimarlık Dergisi, (389), 59–65.
• Kolay, E. (2016). Amasya’da geç dönem Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi kamu yapıları hakkında genel bir değerlendirme. The Journal of Academic Social Science, 29(4), 482–502.
• Kurukaya, N. (2023). İzmir Hükümet Konağı keşif defteri. Sanat Tarihi Dergisi, 32(2), 549–575.
• Özmen, S. T. (2021). Osmanlı Devleti’nde erk ve ideolojinin temsili olarak hükümet konakları: Safranbolu Hükümet Konağı örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karabük Üniversitesi, Karabük.
• Öztürk, Ş. (2023). Eski Elazığ Hükümet Konağı kazı-proje-uygulaması ve işlevlendirilmesi hakkında değerlendirme. Online Journal of Art and Design, 11(3), 250–275.
• Seyfi, S. (2024). Günümüze ulaşmamış bir kamu binası: Zile Hükümet Konağı. Erdem, (87), 177–199.
• Seyfi, S., Çavdar, N., & Bayhan, A. A. (2024). Tokat Hükümet Konağı’nın Osmanlı döneminde inşa ve onarım süreci. Turkish Studies (Elektronik), 19(1), 261–281.
• Şahin, İ., Egava, H., Erdoğan Özünlü, E., & Öğün, T. (Ed.). (2014). CIEPO – Osmanlı öncesi ve dönemi tarihi I. İstanbul: İstanbul Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliği Yayını.
• Topçubaşı, M., & Eyüpgiller, K. (2010). 19. yüzyılda Kastamonu Eyaleti’nde hükümet daireleri. İTÜ Dergisi: Mimarlık, Planlama, Tasarım, 9, 108–120.
• Toptaş, R. (2022). Hükümet konaklarına İzmir Vilayeti’nden iki örnek: Kemalpaşa (Nif) ve Bayındır Hükümet Konakları. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademik Araştırmalar Dergisi, 6(2), 22–39.
• Türkmen, H. N. (2023). Yedi bölgeden yedi Osmanlı hükümet konağına ilişkin mimari bir analiz. Mimarlık ve Yaşam, 8(1), 133–149.
• Ulu, Mehmet Emin. (2011). Erkilet Var Pazar Var. Tokat: Pazar Belediyesi Kültür Yayınları.
• Umar, N., & Can, C. (2019). Adana Vilayeti hükümet konakları. Megaron, 14(4), 530–543.
• Yaldız, E., & Parlak, Ö. (2018). Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi kamu yapıları. International Social Sciences Studies Journal, 4(24), 4930–4947.
• Yazıcı Metin, N. (2019). Devlet kapısı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e hükümet konaklarının inşa süreci ve mimarisi. İstanbul: Kitabevi Yayımcılık.
• Yılmaz, G. (2020). Tokat ilinde geç Osmanlı dönemi ve erken Cumhuriyet dönemi kamu yapıları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ordu Üniversitesi, Ordu.
• BOA, Dahiliye (DH), Islahat (TMIK.S), nr. 50/32 Lef 1-1
• BOA, DH.TMIK.S, nr. 50/32 Lef 2-2
• BOA, Maliye Nezareti, (ML), Emlâk-ı Emiriyye Müdüriyeti (EEM), nr. 940/1 Lef 1-1
• BOA, ML.EEM, nr. 930/1 Lef 18-1
• BOA, DH, Hapishaneler Müdüriyeti (MB.HPS), nr. 24/9 Lef 2-1
• BOA, DH.MB.HPS, nr. 24/9 Lef 1-1.