Osmanlı Devletinde Azınlık ve Yabancı Okulların Osmanlı Eğitimine Etkisi

Yıl 2025, Cilt: 20 Sayı: 2, 869 - 885, 27.12.2025

Büşra Karataşer , Ahmet Tabakoğlu

https://doi.org/10.48145/gopsbad.1754255

Öz

Eğitim bir toplumun temel yapıtaşlarından biridir. Ülkelerin bilgiye önem veren toplumlara dönüşmesiyle birlikte hızlı bilimsel ve teknolojik gelişmeler diğer devletleri de etkilemiştir. Osmanlı Devleti de bu gelişmelerden etkilenmiştir. Yaşana bu etki hem devletin yönetim yapısında hem de sosyo kültürel yapısında kendisini göstermiştir. Osmanlı Devleti’nde kurumların örgütlenme biçimi İslami kültür etkisi altında gerçekleşmiştir. Bu çalışmada, Osmanlı Devleti döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nda faaliyet gösteren azınlık ve yabancı okulların eğitim sistemine etkilerini incelemektedir Yabancı devletlerin açtığı okulların sayısındaki artış, Osmanlı eğitim politikalarında çeşitli reformlara yol açmıştır. Bu makalede, yabancı okullar ve azınlık okullarının Osmanlı eğitimine olan etkileri, devletin bu okullara karşı aldığı önlemler ve sonuçları literatür kaynakları üzerinden ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Yabancı Okul , Eğitim

The Impact of Minority and Foreign Schools on Ottoman Education in the Ottoman Empire

Öz

Education is one of the fundamental building blocks of society. As countries transformed into information societies, rapid scientific and technological advances impacted other states. The Ottoman Empire was also affected by these developments. This impact manifested itself in both the state's administrative structure and sociocultural structure. The organizational structure of institutions in the Ottoman Empire was influenced by Islamic culture. This study examines the impact of minority and foreign schools operating in the Ottoman Empire on the education system during the Ottoman period. The increase in the number of schools opened by foreign states led to various reforms in Ottoman education policies. This article examines the impact of foreign schools on Ottoman education, the measures taken by the state against these schools, and their consequences.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Foreign School , Education

Kaynakça

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Maarif Mektubi Kalemi, MF.MKT 84/124.
• Salname-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye. (1316). İstanbul: Matbaa-i Amire.
• Adıvar, A. (1943). Osmanlı Türklerinde ilim. İstanbul: İstanbul Maarif Matbaası.
• Akdoğan, M. (2021). Sultan II. Abdülhamid’in eğitimdeki rolü. Türk Tarih Dergisi, 50(2), 88–105.
• Aksu, A. (2008). Robert Kolej’in kızları: Misyonerlik, feminizm, yabancı okullar. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Akyüz, Y. (1999). Türk eğitim tarihi (başlangıçtan 1999’a). İstanbul: Alfa Yayınları.
• Alkan, M. Ö. (2000). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e modernleşme sürecinde eğitim istatistikleri (1839–1924). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü.
• Arslan, M. (2018). Osmanlı’da batılılaşma ve eğitim reformları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Atılgan, A. (2019). II. Abdülhamid döneminde eğitim reformları. Osmanlı Eğitim Tarihi Dergisi, 45(2), 101–115.
• Bağdatlıoğlu, A. (2019). Osmanlı Devleti’nde eğitim ve batılı okulların rolü. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 25(3), 45–68.
• Berker, A. (1945). Türkiye’de ilk öğretim. Ankara: Millî Eğitim Basımevi.
• Fortna, B. C. (2011). Mekteb-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde İslam, devlet ve eğitim (P. Sıral, Çev.). İstanbul.
• Bayram, B. (2009). 1876–1908 yılları arası İstanbul’da açılan okulların mali kaynakları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Baytal, Y. (2000). Tanzimat ve II. Abdülhamid dönemi eğitim politikaları. OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 11, 11–25.
• Coşkun, M. (2018). Yabancı okullar ve Osmanlı İmparatorluğu. Türk Eğitim Araştırmaları, 32(4), 211–230.
• Çelik, K. (2011). Maarif salnamelerine göre Trablusşam Sancağı’nın eğitim kurumları. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(7), 1–22.
• Çetin, A. (1982). Maarif Nazırı Ahmet Zühdü Paşa’nın yabancı okullar hakkındaki raporu. Güneydoğu Araştırmaları Dergisi, 10(10), 45–62.
• Deringil, S. (1998). The well-protected domains: Ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909. London: I.B. Tauris.
• Ergin, O. (1977). Türkiye maarif tarihi. İstanbul: Eser Yayınları.
• Fendoğlu, T. (2002). Amerika Birleşik Devletleri’nin misyonerleri ve Osmanlı Devleti. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Findley, C. V. (1989). Ottoman civil officialdom: A social history. Princeton: Princeton University Press.
• Fortna, B. C. (2002). Imperial classroom: Islam, the state, and education in the late Ottoman Empire. Oxford: Oxford University Press.
• Dağ, M., & Öymen, H. R. (1974). İslam eğitim tarihi. Ankara: Millî Eğitim Yayınları.
• Gültekin, F. (2020). II. Abdülhamid dönemi Osmanlı eğitim sistemi. Osmanlı Tarihi ve Eğitim, 11(1), 75–92.
• Güran, T. (2006). Osmanlı maliyesi: Kurumlar ve bütçeler 1. İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi.
• Güzey, A. R. (2020). Osmanlı Devleti’nde azınlık ve yabancı okullar ile Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Tanzimat sonrası eğitim. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(44), 215–232.
• Haydaroğlu, İ. (2006). Osmanlı Devleti’nde yabancı okullarda denetim ve Cumhuriyet’e yansımaları. Tarih Araştırmaları Dergisi, 25(39), 75–98.
• Hancock, R. (2016). Western influence in the Ottoman educational system. Middle Eastern Studies Journal, 45(1), 19–37.
• Korkmaz, E. (2017). Yabancı okulların Osmanlı toplumuna etkileri. Osmanlı Toplum ve Eğitim, 19(3), 43–59.
• Haydaroğlu, İ. (2002). Osmanlı İmparatorluğu’nda yabancı okullar. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Kafadar, C. (2007). Kim var imiş biz burada yoğ iken. İstanbul: Metis Yayınları.
• Karpat, K. H. (2001). The politicization of Islam. Oxford: Oxford University Press.
• Kodaman, B. (1991). II. Abdülhamid devrinde eğitim. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
• Mutlu, Ş. (2005). Osmanlı Devleti’nde misyoner okulları. İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
• Mutlu, Ş. (2015). İstanbul’da faaliyet gösteren yabancı misyoner okulları. In Antik Çağ’dan XXI. yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi (Cilt IX, ss. 192–204).
• Mutlu, Ş. (2020). Osmanlı Devleti’nde misyoner okulları. İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
• Narin, R. (2012). 19. yüzyılda Kocaeli’nde misyonerlik faaliyetleri. Karadeniz Araştırmaları, 34(2), 67–76.
• Ortaylı, İ. (2000). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özodaışık, M. (1999). Cumhuriyet döneminde yeni bir nesil yetiştirme çalışmaları (1923–1950). Konya.
• Reinkowski, M. (2005). Osmanlılarda modernleşme ve İslami kimlik. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Shaw, S. J. (1976). History of the Ottoman Empire and modern Turkey (Vol. II). Cambridge: Cambridge University Press.
• Shaw, S. J. (1977). History of the Ottoman Empire and modern Turkey (Vol. II). Cambridge: Cambridge University Press.
• Somel, S. A. (2010). The modernization of public education in the Ottoman Empire, 1839–1908. Leiden: Brill.
• Somel, S. A. (2001). Bir mali sorun olarak Osmanlı son döneminde eğitim yatırımları ve vergilendirme meselesi. Doğu-Batı Dergisi, 17, 57–78.
• Şişman, A. (2002). Osmanlı toplumunda yabancı okullar ve misyonerlik faaliyetleri. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Tekeli, İ., & İlkin, S. (1993). Osmanlı İmparatorluğu’nda eğitim ve bilgi üretim sisteminin oluşumu ve dönüşümü. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Tuncer, H. (2012). Osmanlı’da yabancı okullar ve eğitim politikaları. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti’nin ilmiye teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Yılmaz, H. (2015). Batı etkisi ve II. Abdülhamid’in eğitim politikaları. Osmanlı İmparatorluğu ve Batı, 38(1), 120–134.
• Zengin, Z. S. (2007). II. Abdülhamid döneminde yabancı ve azınlık mekteplerinin faaliyetleri. Belleten, 71, 613–652.