SOUTHGATE’E GÖRE 19. YÜZYILIN İLK YARISINDA BİTLİS

Bitlis, geçmişi oldukça eskilere dayanan Doğu Anadolu bölgesinin önemli tarihsel merkezlerinden birisidir. Şehir, Bitlis Çayı’nın Güneydoğu Toroslar arasında açtığı dar ve derin bir vadide, deniz seviyesinden 1400-1500 metre yükseklikte kurulmuştur. Güneydoğu Toroslar, bölgeye erişimi zor hale getirdiğinden, Bitlis şehri, bu dağlık ve geçilmesi güç engeli, görece darlaşmış bir sahada yararak asırlardan beri kullanılan yolun erişimine ve geçilmesine imkân vermiştir. Bitlis’in, üzerinde kurulmuş olduğu coğrafya, kenti, tarihin en eski zamanlarından beri ticaret kervanlarının geçiş güzergâhı için de önemli bir yer haline getirmiştir. Şehir, önemli bir geçiş güzergâhı üzerinde yer aldığından, 19. yüzyılda Doğu Anadolu’ya çeşitli amaçlar için gelen kimi Batılı seyyah ve araştırmacıların uğrak yerlerinden birisi olmuş; şehre uğrayan seyyah ve araştırmacılar, şehre dair çeşitli gözlemler yapmışlar; bu gözlemlerini, kaleme aldıkları gezi notlarıyla ölümsüzleştirmişlerdir. Şehre gelen bu seyyah ve araştırmacılardan bazıları J. Macdonald Kinneir, W. Francis Ainsworth, Baron Eduard Nolde Paul Müller-Simonis, Frederick Millingen, F. Richard Maunsell, C. F. Lehman-Haupt ve Austen Layard’dır. Bu çalışma, 19. yüzyılın ilk yarısında bölgeye gelen Amerikalı misyoner Southgate’in “Narrative of a Tour Through Armenia, Kurdistan, Persia and Mesopotamia” adlı yapıtındaki Bitlis’e dair gezi notlarına dayanmaktadır. Çalışmanın amacı, bu gezi notlarından yola çıkarak anılan dönemde kentin genel yapısını ele alarak değerlendirmek ve böylece kentin tarihinin aydınlatılmasına yönelik kimi katkılar sağlamaktır.