SOUTHGATE’E GÖRE 19. YÜZYILIN İLK YARISINDA BİTLİS
Öz
Bitlis, geçmişi oldukça eskilere dayanan Doğu Anadolu bölgesinin önemli tarihsel merkezlerinden birisidir. Şehir, Bitlis Çayı’nın Güneydoğu Toroslar arasında açtığı dar ve derin bir vadide, deniz seviyesinden 1400-1500 metre yükseklikte kurulmuştur. Güneydoğu Toroslar, bölgeye erişimi zor hale getirdiğinden, Bitlis şehri, bu dağlık ve geçilmesi güç engeli, görece darlaşmış bir sahada yararak asırlardan beri kullanılan yolun erişimine ve geçilmesine imkân vermiştir. Bitlis’in, üzerinde kurulmuş olduğu coğrafya, kenti, tarihin en eski zamanlarından beri ticaret kervanlarının geçiş güzergâhı için de önemli bir yer haline getirmiştir. Şehir, önemli bir geçiş güzergâhı üzerinde yer aldığından, 19. yüzyılda Doğu Anadolu’ya çeşitli amaçlar için gelen kimi Batılı seyyah ve araştırmacıların uğrak yerlerinden birisi olmuş; şehre uğrayan seyyah ve araştırmacılar, şehre dair çeşitli gözlemler yapmışlar; bu gözlemlerini, kaleme aldıkları gezi notlarıyla ölümsüzleştirmişlerdir. Şehre gelen bu seyyah ve araştırmacılardan bazıları J. Macdonald Kinneir, W. Francis Ainsworth, Baron Eduard Nolde Paul Müller-Simonis, Frederick Millingen, F. Richard Maunsell, C. F. Lehman-Haupt ve Austen Layard’dır. Bu çalışma, 19. yüzyılın ilk yarısında bölgeye gelen Amerikalı misyoner Southgate’in “Narrative of a Tour Through Armenia, Kurdistan, Persia and Mesopotamia” adlı yapıtındaki Bitlis’e dair gezi notlarına dayanmaktadır. Çalışmanın amacı, bu gezi notlarından yola çıkarak anılan dönemde kentin genel yapısını ele alarak değerlendirmek ve böylece kentin tarihinin aydınlatılmasına yönelik kimi katkılar sağlamaktır.
Anahtar Kelimeler
19.yüzyıl, Bitlis, Southgate, Fiziksel yapı, Sosyo-ekonomik yapı, Kültürel yapı
Kaynakça
- Tuncel, M.(1992). “Bitlis”, D.İ.A, Cilt. 6, , İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, s.225-228.
- Uluçam, A. (2000). Ortaçağ ve Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı II Bitlis, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Sanat Eserleri Dizisi.
- Belli, O.(1977). Urartular Çağında Van Bölgesi Yol Şebekesi.(Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü. İstanbul.
- Tekdal, D. (2018). II. Abdülhamid Döneminde Bitlis Vilayeti (İdari ve Sosyal Yapı). (Yayımlanmamış doktora tezi). Pamukkale Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
- Darkot, B. (1993). “Bitlis”, İ.A, Cilt. II, İstanbul: M.E.B, s.657-661.
- Arınç, K. (1995). Geçmişteki Önemi Azalmış Kent Yerleşmelerine Bir Örnek: Bitlis. Atatürk Üniversitesi, Doğu Coğrafya Dergisi,1,67-95.
- Arınç, K.(1997). Bitlis’te Nüfus Hareketleri. Türk Araştırmaları Dergisi, 33 (12), 49-78.
- Polat, E. (2006).H. 1310 (M. 1892) ve H. 1316.1317.1318 (M. 1898.1899.1900) Tarihli Bitlis Vilâyeti Sâlnâmelerinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi.(Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Erciyes Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
- Bayhan, A. A. (2006). Bitlis’teki Medreseler. (I. Uluslararası Van Gölü Havzası Sempozyumu) içinde (193-200), İstanbul: Güzel Sanatlar Matbaası.
- Sümer, F. (1990). Selçuklu Devrinde Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri. Ankara:TTK.
