Çocuk ve Ergenlerde Madde Bağımlılığı ve Davranışsal Bağımlılıklara Yönelik Müdahalelerin İncelenmesi

Öz

Bağımlılık, içinde bulunduğumuz çağın en büyük problemlerinden biridir. İnsan yaşamını, önceleri zararlı maddelerle etkileyen bağımlılıklara günümüzde davranışsal bağımlılıklar da eklenmiştir. Bağımlılıkların zararı her yaştan insanı etkilese de çocuk ve ergenler, bağımlılıklara karşı daha korumasızdır. Bu yüzden bağımlılıkta koruma ve önleme çalışmalarında çocukluk ve ergenlik dönemleri oldukça kritiktir. Bu çalışmada, çocuk ve ergenlerde madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara yönelik müdahaleler incelenmiş, yapılan müdahalelerin sonuçları ve tedavide öne çıkan eğilimler, literatür eşliğinde tartışılmıştır. Çalışmada, çocuk ve ergenlerde madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara yönelik olarak son yirmi yılda yapılan müdahaleler incelenmiştir. Bu amaçla Web of Science, Scopus, EBSCO, PubMed, TR Dizin ve YÖK Tez veri tabanları taranmıştır. Anahtar kelime olarak “tedavi, “psikososyal”, “psikoterapi” “terapi”, “eğitim”, “program”, “bağımlılık”, “madde bağımlılığı”, “davranışsal bağımlılıklar”, “çocuklar” “ergenler” “ilkokul öğrencileri”, “ortaokul öğrencileri” ve “lise öğrencileri” belirlenmiştir. Çalışmaya dâhil etme kriterleri; çalışmaların koruyucu, önleyici ve müdahale edici bir kapsamda olması ve çocuk ve ergenlerle ilgili olması olarak belirlenmiştir. Dışlama kriterleri olarak ise; yetişkinleri ilgilendiren çalışmalar ve müdahale içermeyen çalışmalar olarak belirlenmiştir. Yapılan tarama sonucunda ölçütleri karşılayan 46 çalışma araştırma kapsamında incelenmiştir. İncelenen 46 çalışmanın 8’inin (%17) çocuklarla, 36’sının ergenlerle (%78), 2’sinin ise çocuk ve ergenlerle (%5) yürütüldüğü, 13 çalışmanın (%28) madde bağımlılığı ve 33 çalışmanın (%72) ise davranışsal bağımlılıklarla ilgili olduğu, madde bağımlılığında en fazla tütün bağımlılığı (n=3; %23) ve alkol bağımlılığı (n=2; %15); davranışsal bağımlılıklarda ise internet bağımlılığı (n=13; %39) ve oyun bağımlılığının (n=12; %36) çalışıldığı, müdahalelerin ağırlıklı olarak geleneksel psikoterapiler (n=22; %48) ve eğitsel müdahaleler temelli (n=16; %35) olarak yürütüldüğü, çalışmaların büyük bir bölümünde (n=44; %96) bağımlılıkların azaldığı ve oldukça küçük bir bölümünde (n=2; %4) ise bağımlılıkların azalmadığı saptanmıştır. Sonuçlar; çocuk ve ergenlerde bağımlılıklarla ilgili yapılan müdahale çalışmalarının ağırlıklı olarak ergenlerle yürütüldüğünü, davranışsal bağımlılıklarla ilgili daha fazla çalışma yapıldığını, madde bağımlılığı ile ilgili çalışmalarda tütün ve alkol bağımlılığıyla; davranışsal bağımlılıklarla ilgili çalışmalarda ise internet ve oyun bağımlılığıyla ilgili çalışmaların göze çarptığı, çalışmaların psikoterapotik ve eğitsel ağırlıklı olduğunu ve oldukça büyük bir kısmında bağımlılıkların azaldığını ortaya koymuştur. Bağımlılıklarla ilgili müdahale çalışmalarında, çocukluk çağındaki yaş gruplarına yönelik çalışmalar artırılmalıdır. Davranışsal bağımlılıklara ilaveten madde bağımlılığına müdahale çalışmalarına da önem verilmelidir. Hem madde bağımlılığı hem de davranışsal bağımlılıklarda yeterince çalışma yapılmayan alanlara önem verilmelidir. Müdahale çalışmaları sadece ruh sağlığı profesyonellerinin ve eğitimcilerin görevi olarak görülmeyip diğer paydaşların katılımı da teşvik edilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Bağımlılık
• madde bağımlılığı
• davranışsal bağımlılıklar
• çocukluk
• ergenlik

An Examination of Interventions for Substance Abuse and Behavioral Addictions in Children and Adolescents

Öz

Addiction is one of the greatest problems of our time. While addictions that once affected human life through harmful substances have now been joined by behavioral addictions. Although the harm caused by addictions affects people of all ages, children and adolescents are more vulnerable to them. For this reason, the childhood and adolescent periods are particularly critical in addiction prevention and intervention efforts. In this study, interventions targeting substance use and behavioral addictions in children and adolescents were examined, and the results of these interventions, along with emerging trends in treatment, were discussed in light of the literature. This study examined interventions targeting substance abuse and behavioral addictions in children and adolescents over the past twenty years. To this end, the Web of Science, Scopus, EBSCO, PubMed, TR Dizin, and YÖK Thesis databases were searched. The following keywords were used: “treatment,” “psychosocial,” “psychotherapy,” “therapy,” “education,” “program,” “addiction,” “substance addiction,” “behavioral addictions,” “children,” “adolescents,” “elementary school students,” “middle school students,” and “high school students” were identified. The inclusion criteria for the study were defined as studies having a protective, preventive, or intervention-based scope and being related to children and adolescents. The exclusion criteria were defined as studies involving adults and studies that did not include interventions. As a result of the screening, 46 studies that met the criteria were examined within the scope of the research. Of the 46 studies examined, 8 (17%) were conducted with children, 36 (78%) with adolescents, and 2 (5%) with both children and adolescents. Thirteen studies (28%) focused on substance addiction, and 33 (72%) on behavioral addictions. Tobacco addiction (n=3; 23%) and alcohol addiction (n=2; 15%) were the most frequently studied substance addictions, while internet addiction (n=13; 39%) and gaming addiction (n=12; 36%) were the most common behavioral addictions. Interventions were predominantly based on traditional psychotherapies (n=22; 48%) and educational interventions (n=16; 35%). A significant portion of the studies (n=44; 96%) showed a reduction in addictions, while a small percentage (n=2; 4%) did not. The results show that intervention studies on addictions in children and adolescents are predominantly conducted with adolescents, that more studies focus on behavioral addictions, that studies on substance addiction are prominent in tobacco and alcohol addiction, while studies on behavioral addictions are prominent in internet and gaming addiction. The studies are primarily psychotherapeutic and educational, and a significant portion of them show a reduction in addictions. Studies targeting childhood age groups should be increased in addiction intervention programs. In addition to behavioral addictions, substance addiction interventions should also be given importance. Attention should be paid to areas where insufficient research has been conducted in both substance and behavioral addictions. Intervention studies should not be seen as solely the responsibility of mental health professionals and educators; the participation of other stakeholders should also be encouraged.

Anahtar Kelimeler

• Addiction
• substance abuse
• behavioral addictions
• childhood
• adolescence

Kaynakça

1. Akaoğlu, S. (2022). Yaratıcı drama temelli hazırlanan eğitim programının ergenlerin sosyal medya bağımlılığı üzerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Burdur: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
2. Akgül-Gündoğdu, N., & Selçuk-Tosun, A. (2023). Effect of solution-focused approach on problematic internet use, health behaviors in schoolchildren. Journal of Pediatric Nursing, 68, e43-e49.
3. APA. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 5th edition (DSM-5). Washington, DC, American Psychiatric Association.
4. Apisitwasana, N., Perngparn, U., & Cottler, L.B. (2018). Effectiveness of school-and family-based interventions to prevent gaming addiction among grades 4–5 students in Bangkok, Thailand. Psychology Research and Behavior Management, 103-115.
5. Arana-Rodríguez, A., Garrido-Fernández, A., Sánchez-Alcón, M., Sánchez-Galloso, J., Rodríguez-Domínguez, Á.J., & García-Padilla, F.M. (2025). Impact of health education on internet addiction, internet use time, and social media addiction in adolescents: A systematic review and meta-analysis. BMC Public Health, 26, 92.
6. Aşantuğrul, N. (2020). Bilişsel-davranışçı yaklaşıma dayalı psikoeğitim programının ergenlerin sosyal medya bağımlılık düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
7. Bekir, S. (2024). Bilinçli farkındalık temelli psikoeğitim programının ergenlerin bilinçli farkındalık ve problemli çevrim içi oyun oynama düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
8. Campbell, R., Starkey, F., Holliday, J., Audrey, S., Bloor, M., Parry-Langdon, N., ... & Moore, L. (2008). An informal school-based peer-led intervention for smoking prevention in adolescence (ASSIST): A cluster randomised trial. The Lancet, 371(9624), 1595-1602.

9. Canoğulları Ayazseven, Ö. (2019). Ergenlerde problemli internet kullanımını önlemeye yönelik bilişsel-davranışçı temelli psikoeğitim çalışmasının etkisi. Doktora Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Carrellán, J.Á.M., Robles, M.T.A., Giménez-Fuentes-Guerra, F.J., & Macías, M.R. (2025). Educational interventions through physical activity for addiction prevention in adolescent students—A systematic review. Education Sciences, 15(3), 348.
11. Carney, T., & Myers, B. (2012). Effectiveness of early interventions for substance-using adolescents: findings from a systematic review and meta-analysis. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy, 7(1), 25.
12. Çakırbilgiç, B. (2023). Öz-kontrol odaklı psiko-eğitim programının dijital oyun bağımlılığı ve dürtüsellik üzerine etkisi: Deneysel bir çalışma. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
13. Çelik, E.C. (2022). Davranış değiştirme çarkı temelli müdahale programının sporcuların problemli akıllı telefon kullanımı, sosyal medya bağımlılığı, ekran süresi ve antrenör ile ebeveyn ilişkisine etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Sakarya: Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
14. Chau, C.L., Tsui, Y.Y.Y., & Cheng, C. (2019). Gamification for internet gaming disorder prevention: Evaluation of a Wise IT-Use (WIT) Program for Hong Kong primary students. Frontiers in Psychology, 10, 2468.
15. Das, J.K., Salam, R.A., Arshad, A., Finkelstein, Y., & Bhutta, Z.A. (2016). Interventions for adolescent substance abuse: An overview of systematic reviews. Journal of Adolescent Health, 59(4), 61-75.
16. Dilmen Bayar, B. (2023). Sigara kullanan adölesanlarda bilişsel davranışsal terapi temelli psikoeğitimin madde kullanma eğilimine etkisi. Doktora Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
17. Ding, K., & Li, H. (2023). Digital addiction intervention for children and adolescents: A scoping review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 4777.
18. Du, Y.S., Jiang, W., & Vance, A. (2010). Longer term effect of randomized, controlled group cognitive behavioural therapy for Internet addiction in adolescent students in Shanghai. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 44(2), 129-134.
19. Ercengiz, M. (2024). The effectiveness of ACT based psycho-education program on social media disorder. International Online Journal of Educational Sciences, 11(1), 23-31.
20. ESPAD Group (2025). Key findings from the 2024 European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD). European Union Drugs Agency, Lisbon, euda.europa.eu/publications/data-factsheets/espad-2024-key-findings_en.
21. Evren, C. (2020). Davranışsal bağımlılıklar temel başvuru kitabı. Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınlar, 1. Baskı, Ankara.
22. Ghani, S.A., Abdullah, S., Ahmad, M.I., Mutalib, M.A. (2015). Family counseling and family psychoeducation towards Chinese adolescent with ecstacy addiction. The 2015 WEI International Academic Conference Proceedings Vienna, Austria.
23. Gong, Y., Gong, N., Zhang, Z., He, Y., & Tang, H. (2022). Effect of Narrative Therapy-Based Group Psychological Counseling on Internet Addiction among Adolescents. Iranian Journal of Public Health, 51(6), 1331-1338.
24. Görgöz, M. (2023). Çözüm odaklı yaklaşıma dayalı verilen duygusal özyeterlilik psikoeğitim programının ergenlerin madde bağımlılığından korunma özyeterliliğine etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Ordu: Ordu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
25. Grant, J.E., Potenza, M.N., Weinstein, A., & Gorelick, D.A. (2010). Introduction to behavioral addictions. The American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 36(5), 233-241.
26. Graham, A.L., Cha, S., Jacobs, M.A., Amato, M.S., Funsten, A.L., Edwards, G., & Papandonatos, G.D. (2024). A vaping cessation text message program for adolescent e-cigarette users: A randomized clinical trial. Jama, 332(9), 713-721.
27. Haug, S., Boumparis, N., Wenger, A., Schaub, M.P., & Paz Castro, R. (2022). Efficacy of a mobile app-based coaching program for addiction prevention among apprentices: A cluster-randomized controlled trial. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(23), 15730.
28. Henderson, C.E., Dakof, G.A., Greenbaum, P.E., & Liddle, H.A. (2010). Effectiveness of multidimensional family therapy with higher severity substance-abusing adolescents: report from two randomized controlled trials. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 78(6), 885-897.
29. Hendriks, V., van der Schee, E., & Blanken, P. (2011). Treatment of adolescents with a cannabis use disorder: Main findings of a randomized controlled trial comparing multidimensional family therapy and cognitive behavioral therapy in The Netherlands. Drug and Alcohol Dependence, 119(1-2), 64-71.
30. Hsiung, H., Patel, K., Hundal, H., Baccouche, B.M., & Tsao, K.W. (2022). Preventing substance abuse in adolescents: A review of high-impact strategies. Cureus, 14(7), e27361.
31. Jo, J., & Bang, K.S. (2022). The effect of peer relationship enhancement programs on the prevention of smartphone addiction among late school-age children in South Korea. Journal of Pediatric Nursing, 63, e127-e135.
32. Kacar, D., & Ayaz-Alkaya, S. (2022). The effect of traditional children's games on internet addiction, social skills and stress level. Archives of Psychiatric Nursing, 40, 50-55.
33. Kaminer, Y., Burleson, J.A., & Burke, R.H. (2008). Efficacy of outpatient aftercare for adolescents with alcohol use disorders: A randomized controlled study. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 47(12), 1405-1412.
34. Karadağ, Y.E. (2021). Teknoloji bağımlılığını önlemeye yönelik psikoeğitim programının 8. sınıf öğrencileri üzerindeki etkisi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
35. Khoshgoftar, M., Amidi, M.M., & Tarahi, M.J. (2019). The effect of educational intervention based on health belief model to decrease and prevent mobile phone addiction among female high school students in Iran. Int J Pediatr, 7(10), 10175-10187.
36. Kim, S.M., Han, D.H., Lee, Y.S., & Renshaw, P.F. (2012). Combined cognitive behavioral therapy and bupropion for the treatment of problematic on-line game play in adolescents with major depressive disorder. Computers in Human Behavior, 28(5), 1954-1959.
37. Kochuchakkalackal, G., & Reyes, M.E.S. (2019). Development and efficacy of acceptance and cognitive restructuring intervention program on the symptoms of internet gaming disorder and psychological well-being of adolescents: A pilot study. International Journal of Behavioral Sciences, 12(4), 141-145.
38. Lindenberg, K., Kindt, S., & Szász-Janocha, C. (2022). Effectiveness of cognitive behavioral therapy–based intervention in preventing gaming disorder and unspecified internet use disorder in adolescents: A cluster randomized clinical trial. JAMA Network Open, 5(2), e2148995.
39. Liu, Q.X., Fang, X.Y., Yan, N., Zhou, Z.K., Yuan, X.J., Lan, J., & Liu, C.Y. (2015). Multi-family group therapy for adolescent Internet addiction: Exploring the underlying mechanisms. Addictive Behaviors, 42, 1-8.
40. Marsiglia, F.F., Ayers, S.L., & Kiehne, E. (2019). Reducing inhalant use in Latino adolescents through synchronized parent-adolescent interventions. Journal of Prevention & Intervention in the Community, 47(3), 182-197.
41. Mason, M., Ola, B., Zaharakis, N., & Zhang, J. (2015). Text messaging interventions for adolescent and young adult substance use: A meta-analysis. Prevention Science, 16(2), 181-188.
42. Mehr, N.K., Lavasani, F.F., Noroozi, A., Farahani, H., & Gharraee, B. (2024). Effectiveness of the adolescent-community reinforcement approach for treating Cannabis use disorder in Iranian adolescents: A randomized controlled trial. Acta Psychologica, 251, 104604.
43. Narayanappa, P.H., Nirgude, A.S., Nattala, P., & Philip, M. (2024). Does psychoeducation module-based community intervention address Internet addiction among school-going adolescents? A quasi-experimental study from Mangalore, India. Journal of Family Medicine and Primary Care, 13(10), 4237-4243.
44. Nebhinani, N., Singh, P., & Mamta. (2022). Substance use disorders in children and adolescents. Journal of Indian Association for Child and Adolescent Mental Health, 18(2), 128-136.
45. Ögel, K. (2021). Bağımlılık ve tedavisi hakkında her şey. Bağımlılık ve tedavisi temel kitabı, 4. Baskı. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
46. Özcan, K. (2018). Motivasyonel görüşme tekniğine dayalı psiko-eğitim programının lise öğrencilerinin çevrimiçi oyun bağımlılığı düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
47. Pamuk, M. (2017). Ergenlerde akıllı cep telefonunun problemli kullanımını azaltmaya yönelik bir psikoeğitim programın etkililiğinin incelenmesi. Doktora Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
48. Sarı, S., & Karagün, E. (2020). The effect of sports on children’s internet addiction, optimism and communication skills. International Journal of Applied Exercise Physiology, 9(11), 157-166.
49. Shek, D.T., Yu, L., Leung, H., Wu, F.K., & Law, M.Y. (2016). Development, implementation, and evaluation of a multi-addiction prevention program for primary school students in Hong Kong: the BEST Teen Program. Asian Journal of Gambling Issues and Public Health, 6(1), 5.
50. Smith, T.E., Sells, S. P., Rodman, J., & Reynolds, L.R. (2006). Reducing adolescent substance abuse and delinquency: Pilot research of a family-oriented psychoeducation curriculum. Journal of Child & Adolescent Substance Abuse, 15(4), 105-115.
51. Srisurapanont, M., Sombatmai, S., & Boripuntakul, T. (2007). Brief intervention for students with methamphetamine use disorders: a randomized controlled trial. American Journal on Addictions, 16(2), 111-116.
52. Söylemez, A. (2021). Bilişsel davranışçı oyun terapisi temelli psiko-eğitim programının çocuklarda şiddet içerikli dijital oyun bağımlılığı ve saldırganlık düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
53. Tanner-Smith, E.E., Wilson, S.J., & Lipsey, M.W. (2013). The comparative effectiveness of outpatient treatment for adolescent substance abuse: A meta-analysis. Journal of Substance Abuse Treatment, 44(2), 145-158.
54. Theopilus, Y., Al Mahmud, A., Davis, H., & Octavia, J. R. (2024). Preventive interventions for internet addiction in young children: Systematic review. JMIR Mental Health, 11(1), e56896.
55. Torres-Rodríguez, A., Griffiths, M.D., Carbonell, X., & Oberst, U. (2018). Treatment efficacy of a specialized psychotherapy program for Internet Gaming Disorder. Journal of Behavioral Addictions, 7(4), 939-952.
56. Tripodi, S.J., Bender, K., Litschge, C., & Vaughn, M.G. (2010). Interventions for reducing adolescent alcohol abuse: a meta-analytic review. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 164(1), 85-91.
57. Tseng, Y.H., Chao, H.H., & Hung, C.L. (2022). Effect of a strategic physical activity program on cognitive flexibility among children with internet addiction: A pilot study. Children, 9(6), 798.
58. Uysal, G., & Balci, S. (2018). Evaluation of a school-based program for Internet addiction of adolescents in Turkey. Journal of Addictions Nursing, 29(1), 43-49.
59. Villanueva-Blasco, V.J., Eslava, D., Olave-Porrúa, L., Quintana, J.B., & Rodríguez de Fonseca, F. (2025). Selective prevention programs for substance and behavioral addictions in adolescents: A systematic review. Frontiers in Psychology, 16, 1671822.
60. Walther, B., Hanewinkel, R., & Morgenstern, M. (2014). Effects of a brief school-based media literacy intervention on digital media use in adolescents: Cluster randomized controlled trial. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 17(9), 616-623.
61. Yeun, Y.R., & Han, S.J. (2016). Effects of psychosocial interventions for school-aged children's internet addiction, self-control and self-esteem: Meta-analysis. Healthcare Informatics Research, 22(3), 217-230.
62. Yıldırım, S. (2023). Duygu düzenleme becerisini artırmaya yönelik psiko-eğitim programının ergenlerin sosyal medya bağımlılığı düzeyine etkisi. Doktora Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
63. Yıldız, M. (2025). Ergenlerde sosyal medya bağımlılığını önlemeye yönelik psikoeğitim programının geliştirilmesi ve etkililiğinin test edilmesi. Doktora Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi Bağımlılık ve Adli Bilimler Enstitüsü.
64. Zhao, Y., & Pan, Q. (2022). Effect of social-psychological intervention on self-efficacy, social adaptability and quality of life of internet-addicted teenagers. Psychiatria Danubina, 34(3), 490-496.