Arkeolojik Alanda Ahşap Strüktür Seçimini Yönlendiren Tasarım Ölçütlerinin Etkinlik Düzeyinin DEMATEL Analiz ile Belirlenmesi

Öz

Arkeolojik alanlarda inşa edilen koruma yapıları, kalıntıların çevresel koşullardan zarar görmesini önlemenin yanı sıra, ziyaretçi deneyimini yönlendirme ve alanın temsil gücünü artırma gibi çoklu hedefler doğrultusunda tasarlanmaktadır. Bu bağlamda, ahşap malzemenin hafifliği, montaj kolaylığı ve modüler yapısı sebebiyle koruyucu yapılarda kullanımı tercih edilmektedir. Çalışma kapsamında, ahşap strüktürlü koruma yapılarında, malzemenin tasarım sürecinde yönlendirici bir tasarım girdisi olarak üstlendiği stratejik rolü görünür kılmak, mimari ve yapısal kararların birbirini nasıl etkilediğini çok katmanlı bir analizle irdelemek amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda, Türkiye’de ve uluslararası bağlamda seçilen on farklı arkeolojik alan örneği, taşıyıcı sistem, zeminle temas, form, geçirgenlik, cephe, yönlendirme ve benzeri on temel tasarım etkeni açısından değerlendirilmiştir. Karar hiyerarşisi ve ölçütler arası etkileşim, çok girdili karar verme yöntemlerinden biri olan DEMATEL analiz tekniği ile incelenmiştir. Bu yöntem, bu tür karmaşık ilişki düzenlerinde kriterler arasındaki nedensel yapıyı görselleştirmeye ve karar hiyerarşisini ortaya koymaya olanak tanıması bakımından çalışmanın amacıyla örtüşmektedir. Elde edilen çıkarımlar doğrultusunda karar üretim sürecindeki yönlendirici ve bağımlı değişkenler belirlenmiştir. Bulgular, bazı ölçütlerin yüksek nedensellik değerleriyle öne çıktığını, ahşap strüktür kullanımının taşıyıcı çözümü oluşturmanın yanı sıra, karar sistematiğini belirlediğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arkeolojik alanda yapılaşma
• Ahşap taşıyıcı sistemler
• Yapı tasarım etkenleri
• DEMATEL

Determination of Guiding Design Parameters of Timber Structures in Archaeological Sites via the DEMATEL Method

Öz

Protective structures constructed in archaeological sites are designed not only to prevent the deterioration of remains caused by environmental conditions but also to guide visitor experience and enhance the representational capacity of the site. In this context, timber is frequently preferred due to its lightness, ease of assembly, and modular characteristics. This study aims to reveal the strategic role of timber as a guiding design input in timber-structured protective buildings and to examine how architectural and structural decisions influence each other through a multi-layered analysis. Accordingly, ten archaeological site examples from Turkey and the international context were selected and evaluated based on ten fundamental design factors, including structural system, ground contact, form, permeability, façade design, and orientation. The decision hierarchy and the interactions among these criteria were analyzed using the DEMATEL technique, one of the multi-criteria decision-making methods. The method enables the visualization of causal relationships among criteria and helps identify the hierarchical structure within complex decision systems. The findings reveal the driving and dependent variables within the decision-making process and demonstrate that timber structures not only shape the structural solution but also influence the overall design decision framework.

Anahtar Kelimeler

• Construction in archaeological sites
• Timber structural systems
• Structural design criterias
• DEMATEL

Kaynakça

1. AIX Arkitekter. (2025). Varnhem – Kata farm. Son Erişim Tarihi: 6 Mart 2026. https://www.aix.se/en/project/varnhem-kata-farm/
2. Architects' Journal. (2022). Building review: Clifford’s Tower by Hugh Broughton Architects. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://www.architectsjournal.co.uk/buildings/building-review-cliffords-tower-by-hugh-broughton-architects
3. Aslan, Z., Court, S., Teutonico, J. M., & Thompson, J. (Eds.). (2018). Protective Shelters for Archaeological Sites: Proceedings of a Symposium, Herculaneum, Italy, 23–27 September 2013. London: The British School at Rome.
4. Avlar, E. (2022). Çağdaş yapı üretiminde kullanılan yapısal ahşap ürünler. İçinde M. Dal (Ed.), Mimarlıkta malzeme (ss. 291-321). Lyon: Livre de Lyon.
5. Büyüköztürk, E., & Oral, M. (2020). Arkeolojik alanlarda üst örtü tasarım kriterleri. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 7(51), 679–691.
6. Cansız, A. U. (2024). Seddülbahir Kalesi. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://www.arkitera.com/proje/seddulbahir-kalesi/
7. Cavicchio, A. (2022). An evaluation of shelter coating as a preventive conservation method for earthen sites (Yüksek Lisans Tezi). University of Pennsylvania, Philadelphia.
8. Cryptic K. (2025). Shelter For Roman Archaeological Site 3. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://cryptic-k.com/Shelter-For-Roman-Archaeological-Site-3

9. Cullinan Studio. (2023). Nea Paphos: Kit of Parts. Son Erişim Tarihi: 6 Mart 2026. https://www.cullinanstudio.com/news-update/nea-paphos-kit-of-parts
10. Çamuşoğlu, N. (2024). Neolitik Çatalhöyük Arkeolojik Alanına Yapılan Ziyaretçi Merkezi. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. Ekoyapı Dergisi. https://www.ekoyapidergisi.org/neolitik-catalhoyuk-arkeolojik-alanina-yapilan-ziyaretci-merkezi
11. Dickman, M. (2018). Shelter for Roman Ruins. İçinde Form and force: An exploration of tectonics. Manhattan: Kansas State University.
12. Field Archaeology Specialists (2006). Clifford’s Tower conservation plan: Volume 1: Understanding the site. English Heritage.
13. EAA – Emre Arolat Architecture. (2025). Yumuktepe Canopy. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://emrearolat.com/project/yumuktepe-canopy/
14. Erazo, S. (2023). Intervention on a stone ruin. https://www.sebastianerazo.com/ruin/
15. Ertosun, A. I. (2012). Evaluation of protective structures in archaeological sites for in situ conservation of architectural remains and artifacts (Yüksek Lisans Tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
16. Fischer, A. (2018). Shelter for Roman ruins. Divisare. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://divisare.com/projects/397572-peter-zumthor-august-fischer-shelter-for-roman-ruins
17. Fundació Mies van der Rohe. (2019). Kata Farm. EU Mies Award. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://miesarch.com/work/4096
18. Gölcük, İ., & Baykasoğlu, A. (2016). An analysis of DEMATEL approaches for criteria interaction handling within ANP. Expert Systems with Applications, 46, 346–366.
19. Gül, S. (2020). Spherical fuzzy extension of DEMATEL (SF‐DEMATEL). International Journal of Intelligent Systems, 35(1), 1329-1353.
20. Impey, E., & Carver, E. (2022). A Tower Reborn: The Re-presentation and Interpretation of Clifford’s Tower, York. The Castle Studies Group Journal, (36), 275–287.
21. Keskin, Y., & Tanaç Zeren, M. (2022). Arkeolojik Alanlarda Mimari Düzenlemelerin ve Sunum Tekniklerinin Türkiye'deki Örnekler Üzerinden Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi. Artium, 10(1), 21–35.
22. Kolbay, S.D. (2010). Çatılarda Ahşap Strüktür Bileşenlerinin Tasarım Etkenleri. (Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul.
23. Lee, H.-S., Tzeng, G.-H., Yeih, W., Wang, Y.-J., & Yang, S.-C. (2013). Revised DEMATEL: Resolving the infeasibility of DEMATEL. Applied Mathematical Modelling, 37(2013), 6746–6757.
24. Liotta, S.-J. A. (2018). Temporary Architecture For Sharing. AGATHON, 4, 29-36.
25. Masera, G., Imperadori, M., Vanossi, A., Liotta, S.-J., & Ito, Y. (2015). Modular, adaptable shelters for environmentally sensitive archaeological sites. In Proceedings of the IASS Working Groups 12 + 18 International Colloquium 2015: “Bio-based and Bio-inspired Environmentally Compatible Structures”, Tokyo Denki University, Japan.
26. Ministerio de Cultura y Deporte. (2023). The shelter of the ruins. Gobierno de España. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://www.cultura.gob.es/mnromano/dam/jcr:7f16bcf5-df75-4b74-b1f0-5efb7a7d5cbe/folleto-ingle-s-br.pdf
27. Özsavaşcı, A., Şengün, R., Thys-Şenocak, L., Çelik, R. N., & Tanyeli, G. (2016). Rölöve, restitüsyon, konservasyon projelerinden restorasyon uygulaması ve yeni kullanım sürecine: Seddülbahir Kalesi 2016 yılı çalışmaları. Kârgir Yapılarda Koruma ve Onarım Semineri VIII Bildiriler Kitabı (6–7 Aralık 2016, İstanbul), 262–273. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi KUDEB.
28. Si, S.-L., You, X.-Y., Liu, H.-C., & Zhang, P. (2018). DEMATEL technique: A systematic review of the state-of-the-art literature on methodologies and applications. Mathematical Problems in Engineering, 2018, Article ID 3696457.
29. Swisher, S. (2010). What Makes Us Human: Reactions to the Shelters for Roman Archaeological Site. ArchDaily. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://www.archdaily.com/76796/what-makes-us-human-reactions-to-the-shelters-for-roman-archaeological-site
30. Tanaç Zeren, M., & Uyar, O. (2010). Arkeolojik alanlarda koruma çatıları ve gezi platformlarının düzenlenmesi kriterleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi, 12(2), 55–64.
31. TEĞET. (2024). Detay | Çatalhöyük Ziyaretçi Merkezi. Yapı Dergisi. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://yapidergisi.com/catalhoyuk-ziyaretci-merkezi/
32. Thakkar, J. J. (2021). Multi-criteria decision making. Studies in Systems, Decision and Control 336, Springer Nature, Singapore.
33. The Architectural Review. (2011). The architecture of northern Switzerland by Peter Zumthor. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://www.architectural-review.com/archive/the-architecture-of-northern-switzerland-by-peter-zumthor
34. Thys-Şenocak, L., Çelik, R. N., & Özsavaşcı, A. (2015). Seddülbahir Kalesi Rölöve, Restitüsyon ve Konservasyon Projeleri. TMMOB Mimarlar Odası 3. Ulusal Mimari Koruma Proje ve Uygulamaları Sempozyumu, 2-3 Ekim 2015 Eskişehir.
35. XXI Magazine. (2023). Intervention on a Stone Ruin: Wood Design and Construction Workshop. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://xximagazine.com/c/intervention-on-a-stone-ruin
36. Yaka Çetin, N. F. (2013). Architectural design characteristics of protective structures at archaeological sites and their impact on conservation of remains (Doktora Tezi). İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, İzmir.
37. Yalın Mimarlık. (2021). 21-06 Sur II Arkeopark. Son Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025. https://yalin-mimarlik.com/projeler/sur-ii
38. Yılmaz, M., Şener, Y. S., & Bakıroğlu Yılmaz, A. (2019). Arkeolojik Alanlarda Uygulanan Koruma Örtülerinin Tasarım Kriterleri. STD: Sanat ve Tasarım Dergisi, 23, 413–429.
39. Yöney, N. B. (2020). Basitin Karmaşıklığı: Aşıklı Höyük HV+T Koruma Yapısı. Mimarlık. 411, 32-35.
40. Zumthor, P. (2019). Peter Zumthor, 1985–2013: Buildings and projects (Ed.; T. Durisch). Zürih: Scheidegger & Spiess.