Literary narratives of urban transformation in mid-century Turkey: the squatter settlement as a site of memory in novels

Öz

This article examines the spatial and social transformations triggered by rapid internal migration in Turkey during the 1950s and 1960s, focusing on how squatter settlements were represented in contemporary literature. The study investigates how literary narratives construct the urban experiences of the population of rural origin and the spatial imagery of squatter areas, and how this representation contributes to the formation of social memory. Analyzing novels of the period, the study highlights spatial experiences shaped by perception, memory, and social context, as well as the socio-spatial ruptures produced by modernization and urbanization. The first section discusses the structural factors driving migration in Cold War-era Turkey, including agricultural mechanization, structural transformations in rural production relations and patterns of access to resources, industrialization, and growing urban labor demand, as well as the resulting housing crisis. This crisis generated a dual urban landscape marked by both the rise of apartment living and the spread of squatter settlements. The second section explores the generations formed within these environments, noting their limited treatment in architectural literature but rich, layered presence in literary works. Ultimately, the article argues that literature serves as a vital source for revealing spatial injustices and urban inequalities, portraying squatter settlements not only as makeshift shelters but also as “memory spaces” where solidarity, identity, and belonging took shape.

Anahtar Kelimeler

• Squatter Settlements
• Memory Space
• Internal Migration
• Novel
• Mid-Century Turkey

Etik Beyan

All procedures followed were in accordance with the ethical standards

Teşekkür

This work is derived from the thesis titled “Between Fact and Fiction: Narratives of House and Homemaking in Mid-Century Turkish Literature and Architecture,” completed in 2023 under the supervision of Prof. Dr. Lale ÖZGENEL in the Doctoral Program of the Department of History of Architecture at the Institute of Social Sciences, Middle East Technical University. The doctoral thesis on which this article is based was conducted by the corresponding author as a “Visiting Researcher” at Cornell University during the 2018–2019 academic year with the support of the FULBRIGHT Program; it was enriched by archival research conducted there.

Yüzyıl ortası Türkiye’sinde kentsel dönüşümün edebi anlatıları: Romanlarda bir hafıza mekânı olarak gecekondu

Öz

Bu makale, 1950’ler ve 1960’larda Türkiye’de hızlanan iç göçün yol açtığı mekânsal ve toplumsal dönüşümleri, dönemin gecekondu temsillerine odaklanan edebiyat üzerinden inceler. Çalışma, edebi anlatıların kırsal kökenli nüfusun kentsel deneyimlerini ve gecekondulara ilişkin mekânsal imgeleri nasıl kurduğunu ve bu temsilin toplumsal belleğin oluşumuna nasıl katkı sağladığını araştırır. Dönemin romanlarını analiz ederek algı, bellek ve toplumsal bağlam üzerinden şekillenen mekânsal deneyimleri ve modernleşme ile kentleşmenin yarattığı sosyo-mekânsal kopuşları ortaya koyar. İlk bölüm, Soğuk Savaş dönemi Türkiye’sinde göçü tetikleyen tarımda makineleşme, kırsal üretim ilişkilerinde ve kaynaklara erişim biçimlerinde yaşanan yapısal dönüşümler, sanayileşme ve artan kent işgücü talebi gibi yapısal etkenleri ve bunların yol açtığı konut krizini ele alır. Bu kriz, bir yanda apartman kültürünün yayılması, diğer yanda gecekonduların çoğalmasıyla ikili bir kentsel yapı üretmiştir. İkinci bölüm ise bu mekânlarda şekillenen kuşakları inceler; gecekonduların mimarlık yazınında sınırlı ele alınmasına karşın edebiyatta çok katmanlı biçimde temsil edildiğini gösterir. Sonuç olarak makale, edebiyatın mekânsal adaletsizlikleri ve kentsel eşitsizlikleri görünür kılan önemli bir kaynak olduğunu; gecekonduları yalnızca barınak değil, dayanışma, kimlik ve aidiyetin kurulduğu birer “bellek mekânı” olarak sunduğunu ileri sürer.

Anahtar Kelimeler

• Gecekondu
• Bellek Mekanı
• İç Göç
• Roman
• Yüzyıl Ortası Türkiye

Etik Beyan

Araştırma etik standartlara uygun olarak yapılmıştır.

Teşekkür

Bu çalışma, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Mimarlık Tarihi Anabilim Dalı Doktora programında Prof. Dr. Lale ÖZGENEL danışmanlığında 2023 yılında tamamlanan sorumlu yazarın “Between Fact and Fiction: Narratives of House and Homemaking in Mid-Century Turkish Literature and Architecture” başlıklı tez çalışmasından üretilmiştir. Bu makalenin dayandığı doktora tez çalışması, sorumlu yazar tarafından 2018-2019 akademik yılında FULBRIGHT Programı desteğiyle “Visiting Researcher” olarak Cornell Üniversitesi’nde yürütülmüş; burada yapılan arşiv çalışmalarıyla zenginleşmiştir.

Kaynakça

1. Abrams, C. (1964). Man’s struggle for shelter in an urbanizing world. MIT Press.
2. Alpkaya, G., & Alpkaya, F. (2004). 20. yüzyıl dünya ve Türkiye tarihi. Türk Tarih Vakfı.
3. Baytin, T., & Aydoslu, G. (1966). Kendi evini yapana yardım metodu: Çekirdek konut, bir gecekondu bölgesinde analiz. İTÜ Teknik Okulu Yayınları.
4. Bertram, C. (2008). Imagining the Turkish house: Collective visions of home. University of Texas Press.
5. Bilgin, İ., Erdemir, A., & Karabulak, K. (2010). İstanbul 1910–2010: Kent, yapılı çevre ve mimarlık kültürü sergisi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
6. Bozdoğan, S. (2008). Art and architecture in modern Turkey: The Republican period. In R. Kasaba (Ed.), Turkey in the modern world (pp. 419–471). Cambridge University Press.
7. Buğra, A. (2010). Kapitalizm, yoksulluk ve Türkiye’de sosyal politika. İletişim Yayınları.
8. Celâl, P. (1999). Güz şarkısı. Çağlayan Yayınları. (Original work published 1966)

9. Çağlar, N., & Tuna Ultav, Z. (2004). Emile Zola yazınından mimari/kentsel mekâna dair okumalar ve düşünceler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 21(2), 43–60.
10. Duyar-Kienast, U. (2005). Historical development of the gecekondu: From self-help to informal housing market to speculative transformation. In Z. Enlil & İ. Dinçer (Eds.), The formation of gecekondu settlements in Turkey: The case of Ankara (pp. 33–54). Transaction Publishers.
11. Emiroğlu, K., & Ünsal, S. (2006). Konut üretiminin iki sonucu: Gecekondulaşma ve apartmanlaşma. In 1923–1950 dönemi kentleşme, yapı ve konut (pp. 167–182). İnşaat Sanayi Yayınları.
12. Enis, R. (1979). Yolgeçen Hanı. Cem Yayınevi. (Original work published 1952)
13. Erman, T. (1998). Kentteki kırsal kökenli göçmenlerin yaşamında gecekondu ve apartman. In Y. Sey (Ed.), 75 yılda değişen kent ve mimarlık (pp. 317-324). Tarih Vakfı Yayınları.
14. Fanatik Film - Yerli. (2017, March 8). Gurbet Kuşları - Eski Türk Filmi Tek Parça [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=GJN5dxU4Y34
15. Gecekondu mahallesine 36 ilkokul lâzım, tek ilkokul var! (1955, March 31). Akşam, 1. https://www.gastearsivi.com/gazete/aksam/1955-03-31/1
16. Gül, M. (2012). The emergence of modern Istanbul: Transformation and modernisation of a city. I. B. Tauris.
17. Havik, K. (2006). Lived experience, places read: Toward an urban literacy. Oase: Tijdschrift voor Architectuur, 70, 37–49.
18. Holod, R., & Evin, A. (1984). Modern Turkish architecture. University of Pennsylvania Press.
19. Karayolcularımız çevreyi sorumsuzca yozlaştırıyor. (1976). Arkitekt, 364, 148.
20. Karpat, K. H. (1976). The gecekondu: Rural migration and urbanization. Cambridge University Press.
21. Keleş, R. (2019). Gecekondu sorunu. In 100 soruda Türkiye’de kentleşme, konut ve gecekondu (pp. 371–372). Cem Yayınevi.
22. Kemal, O. (2007). Gurbet kuşları. Everest Yayınları. (Original work published 1961)
23. Keyder, Ç. (2008a). A brief history of modern Istanbul. In R. Kasaba (Ed.), Turkey in the modern world (pp. 504–523). Cambridge University Press.
24. Keyder, Ç. (2008b). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İletişim Yayınları.
25. Kıvanç, T. D. (2022). Rıza Bey aile evi. İthaki Yayınları. (Original work published 1957)
26. Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell. (Original work published 1974)
27. Menteşe, E. (1955). İstanbul’un imarı. Arkitekt, 279, 38.
28. Menteşe, E. (1966). İstanbul bölgesi yerleşme planı. Arkitekt, 322, 77–81.
29. Meriç, N. (2022). Korsan çıkmazı. Yapı Kredi Yayınları. (Original work published 1961)
30. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 26, 7–24.
31. Öncü, A. (1999). İdeal ev mitolojisi sınırları aşarak İstanbul’a ulaştı. Birikim, 123, 26–34.
32. Özdeş, O. (1973). Gecekondu rüzgârı. İtimat Yayınevi. (Original work published 1960)
33. Özcan Geylani, S. (2023). Between fact and fiction: Narratives of house and homemaking in mid-century Turkish literature and architecture [Doctoral dissertation, Middle East Technical University].
34. Sayar, Z. (1954). İstanbul ve civarı II. Arkitekt, 267–268, 3–4.
35. Sayar, Z. (1956a). İstanbul’un imarı münasebetiyle. Arkitekt, 284, 49–51.
36. Sayar, Z. (1956b). İstanbul’un imarında şehirci mimarın rolü. Arkitekt, 285, 97–98.
37. Sayar, Z. (1957). İstanbul’un imarı hakkında düşünceler. Arkitekt, 286, 3, 11.
38. Sayar, Z. (1959). Gecekonduların yıktırılması münasebetiyle. Arkitekt, 294, 3–4, 29.
39. Sayar, Z. (1965). Günün konusu: Gecekondular. Arkitekt, 320, 99–100.
40. Sözen, M., & Tapan, M. (1973). 50 yılın Türk mimarisi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
41. Süer, M. B. (2021). Gecekondu sorununun meslek dergilerine yansıması: Mimarlık ve Arkitekt örneği (1950–1970). Arredamento Mimarlık, 349, 106–110.
42. Şenyapılı, T. (1998). Cumhuriyet’in 75. yılı gecekondunun 50. yılı. In 75 yılda değişen kent ve mimarlık (pp. 301–315). Tarih Vakfı Yayınları.
43. Tekeli, İ. (1996). Türkiye’de yaşamda ve yazında konut sorununun gelişimi. ODTÜ Basım İşliği.
44. Tekeli, İ. (2009). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve kent planlaması. In İ. Tekeli (Ed.), Modernizm, modernite ve Türkiye’nin kent planlama tarihi (pp. 106–134). Türk Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
45. Tekeli, İ., & İlkin, S. (2005). Türkiye’de demiryolu öncelikli ulaşım politikasından karayolları öncelikli ulaşım politikasına geçiş (1923–1957). In İ. Tekeli (Ed.), Cumhuriyetin harcı: Modernitenin altyapısı oluşurken (pp. 369–431). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
46. Uz Sönmez, F. (2007). Mekânın yazınsallığı ve bir Taşkışla deneyimi. Arredamento Mimarlık, 100+100(3), 53–57.
47. White, J. B. (2010). Tin town to fanatics. In K. Öktem, C. Kerslake, & P. Robins (Eds.), Turkey’s engagement with modernity: Conflict and change in the twentieth century (pp. 425–442). Palgrave Macmillan.