Beyoğlu kiliselerinin gizli dili: Üç farklı mezhepteki renk ve ışıkla şekillenen mekânsal algı ve kimlik

Öz

Bu çalışma, farklı Hristiyan mezheplerine ait ibadet mekânlarında renk ve ışık kullanımının mekân algısı ve dini kimlik üzerindeki etkilerini incelemektedir. Araştırma kapsamında İstanbul’un Beyoğlu ilçesinde yer alan Ayia Triada Rum Ortodoks Kilisesi, Saint Anthony Katolik Kilisesi ve Alman Protestan Kilisesi (Kreuzkirche) örnek olarak seçilmiştir. Araştırma sorusu, bu üç farklı mezhebe ait yapılarda renk ve ışık kullanım biçimlerinin mekân algısı ve kimliğini hangi yönlerden farklılaştırdığıdır. Hipotez, her mezhebin teolojik ve kültürel yaklaşımına göre bu unsurları özgün biçimde yorumladığı ve bunun kilise kimliğini doğrudan etkilediğidir. Yöntem olarak literatür taraması, belge incelemesi, fotoğraf ve gözleme dayalı görsel analiz kullanılmıştır. Çalışmanın özgünlüğü, aynı kentsel bağlam içinde yer alan farklı mezheplere ait ibadet mekânlarının karşılaştırmalı olarak analiz edilmesiyle, mezhep farklılıklarının mimari estetik üzerindeki etkilerini ortaya koymasıdır. Bulgular, renk ve ışığın yalnızca estetik değil mekânsal algının ve mekân kimliğinin oluşumunda belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Çalışma, tasarımcı ve araştırmacılara mekân kimliği odaklı yaklaşımlar geliştirme konusunda katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Renk
• Işık
• Kilise
• Mekan Algısı
• Mekan Kimliği

Destekleyen Kurum

Bağımsız çalışma

Proje Numarası

Proje kapsamında değildir.

Etik Beyan

Araştırma etik standartlara uygun olarak yapılmıştır.

Teşekkür

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilgi ve rehberliğiyle katkı sağlayan değerli hocam Dr. Öğretim üyesi Candan Ayla’ya içten teşekkür ederim.

The hidden language of Beyoğlu churches: spatial perception and ıdentity shaped by color and light in different Christian denominations

Öz

This study examines the effects of color and light usage on spatial perception and religious identity in worship spaces belonging to different Christian denominations. Within the scope of the research, the Ayia Triada Greek Orthodox Church, Saint Anthony Catholic Church, and the German Protestant Church (Kreuzkirche), located in the Beyoğlu district of Istanbul, were selected as case studies. The research question investigates in what ways the use of color and light in these three denominational contexts differentiates spatial perception and identity. The hypothesis proposes that each denomination interprets these elements uniquely according to its theological and cultural framework, and that this directly influences church identity. As a method, literature review, document analysis, and visual analysis based on photographs and on-site observations were employed. The originality of the study lies in the comparative analysis of worship spaces belonging to different denominations within the same urban context, revealing the impact of denominational differences on architectural aesthetics. The findings reveal that color and light play a determining role not only in aesthetic expression but also in the formation of spatial perception and spatial identity. The study contributes to designers and researchers in developing spatial identity–oriented approaches.

Anahtar Kelimeler

• Color
• Light
• Church
• Spatial Perception
• Spatial Identity

Destekleyen Kurum

İndependent study

Proje Numarası

Proje kapsamında değildir.

Etik Beyan

All procedures followed were in accordance with the ethical standards.

Teşekkür

I would like to express my sincere gratitude to my esteemed teacher, Dr. Lecturer Candan Ayla, for her contribution with her knowledge and guidance during the preparation of this study.

Kaynakça

1. Acara, M. (1997). Bizans Ortodoks Kilisesinde liturji ve liturjik eserler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 15(1), 183 201. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/614238
2. Alıcı, M. (2015). Roma Katolik Kilisesinde iki otorite kurumu; Papalık ve Kilise. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 3(5), 41–58. https://isamveri.org/pdfdrg/D03921/2015_5/2015_5_ALICIM.pdf
3. Aşılıpınar, T. (2008). Saint Antoine Kilisesi’nin Beyoğlu kiliseleri içindeki yeri ve önemi (Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü). Yıldız Teknik Üniversitesi.
4. Atıcı, E., & İnceoğlu, M. (2020). The Legibility of Saint Anthony Church from an Architectural Perspective. Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 35(3), 1499–1508. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.584836
5. Biedermann, H. (1992). Dictionary of symbolism: Cultural icons and the meanings behind them. Meridian.
6. Bozkurt, F. (2023). Sent Antuan Kilisesi’nin Mimari Özellikleri ve İstiklal Caddesi’ndeki Kültürel Sürekliliğinin Sağlanmasına Yönelik Öneriler. (Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Kocaeli Üniversitesi Tez Arşivi.
7. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
8. Burckhardt, T. (2009). Art of Islam: Language and meaning. World Wisdom.

9. Cengiz, M. S. (2022). The Interaction of Daylight With Design and Place In Religious Buildings According To Modern Architecture. European Journal of Science and Technology. https://doi.org/10.31590/ejosat.1071317
10. Chirilă, I., Paşca-Tuşa, S., & Şopterean, B. (2021). The Theological Symbolism of Colours in Byzantine Iconography. https://www.asociatia-alpha.ro/Jrls/025-2021/Jrls-025-020.pdf
11. Cirlot, J. E. (1962). A Dictionary of Symbols. Routledge & Kegan Paul Ltd.
12. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage.
13. Çeken, B., & Yıldız, S. (2015). Renk kavramı ve mekan tasarımlarında renk-psikoloji ilişkisi. Art-e Sanat Dergisi, 8(16), 494–521.
14. Eco, U. (1986). Art and Beauty in the Middle Ages. Yale University Press.
15. Eliade, M., & Trask, W. R. (1956). The sacred and the profane: The nature of religion. Harcourt, Brace & World.
16. de Lara, J. (2023). The illumination of Greek temples: A comparative approach to lighting strategies in the Parthenon, the Temple of Zeus in Olympia, and the Temple of Apollo in Bassai using 3D physically based rendering (Unpublished doctoral dissertation). University College London, Institute of Archaeology. https://www.academia.edu/115457764/
17. Grabar, O. (1973). The Formation of Islamic Art. Yale University Press.
18. Hornung, E. (1999). The ancient Egyptian books of the afterlife. Cornell University Press.
19. Ioja, C. (2012). Vladimir Lossky´s Hermeneutics of Tradition as a Patristic and Ecclesial Theology. International Journal of Orthodox Theology 3:2 (2012) urn:nbn:de:0276-2012-2098
20. İnci, S. (2019). Süreli yayınlar ve kurumsal yapılar üzerinden Ortodoks teoloji literatürüne dair bir deneme (Fener Rum Patrikhanesi örneği). Tekirdağ İlahiyat Dergisi. http://dergipark.gov.tr/tasavvur
21. Karaca, N. (2020). Bazı çini desenlerine atfedilen simgesel yorumlar. Yalova Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(21), 9–16.
22. Kieckhefer, R. (2004). Theology in stone: Church architecture from Byzantium to Berkeley. Oxford University Press.
23. Liritzis, I., & Vlachos, A. (2022). Skyscape impact to cultural astronomy. Scientific Culture, 8(3), 131–155. https://doi.org/10.5281/zenodo.6640243
24. Mahdinejad, J., Zarghami, E., & Sadeghi HabibAbad, A. (2016). A study on the concepts and themes of color and light in the exquisite Islamic architecture. Journal of Fundamental and Applied Sciences, 8(3), 1077–1096. https://doi.org/10.4314/jfas.v8i3.23
25. Malkoç, M. N. (1999). İstanbul’daki Protestan kiliseler. Kaya Basım Yayın Dağıtım.
26. Manav, B. (2015). Renk-anlam-mekân ilişkisi. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication, 5(3), 22–27. https://doi.org/10.7456/10503100/003
27. McBrien, R. P. (2008). The church: The evolution of Catholicism. HarperOne.
28. McGrath, A. E. (2012). Christian theology: An introduction (5th ed.). Wiley-Blackwell.
29. Mazlum, D., & Sönmez Pulat, E. (2020). Restoration of the Greek Orthodox churches at the end of the 19th century in Istanbul: Case of Galatasaray Panagia Church. Iconarp International Journal of Architecture and Planning, 8(1), 357–382. https://doi.org/10.15320/iconarp.2020.117
30. Nasr, S. H. (1987). Islamic art and spirituality. State University of New York Press.
31. Necipoğlu, G. (2005). The Topkapi Scroll: Geometry and ornament in Islamic architecture. Getty Center for the History of Art and the Humanities.
32. Norberg-Schulz, C. (1971). Existence, space and architecture. Praeger.
33. Ouspensky, L., & Lossky, V. (1999). The meaning of icons. St. Vladimir’s Seminary Press.
34. Ökmen, K., & Satıcı, B. (2021). Renk ve ışığın kullanıcı üzerindeki psikolojik etkileri üzerine örnek mekân incelemesi. Journal of Technology and Applied Sciences, 4(1), 33–46.
35. Özturan, N. C. (2025). Protestan mezhebinde kilise kavramı. Academic Journal of History and Idea, 12(4), 2148–2292. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd
36. Pallasmaa, J. (2005). The eyes of the skin: Architecture and the senses. John Wiley & Sons.
37. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). Sage Publications.
38. Proshansky, H. M., Fabian, A. K., & Kaminoff, R. (1983). Place-identity: Physical world socialization of the self. Journal of Environmental Psychology, 3, 57–83.
39. Sargın, H. (2012). Havra, kilise ve cami iç mekânlarına ibadethane kimliğini kazandıran mekânsal imge ve sembollerine ilişkin ortak kavramlar (Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
40. Saygıner, F. yasemin, & Suri, L. (2024). Alman, Avusturya ve İsviçreli Mimarların İstanbul’daki Etkinlikleri. Kent Akademisi, 17(4), 1252–1284. https://doi.org/10.35674/kent.1439587
41. Soykan, G., & Açıkgöz, F. (2024). İç mekân tasarımında renk ve ışığın sembolik anlamı: Dini yapılar üzerine bir inceleme. Tasarım ve Kuram Dergisi, 20(39), 112–135.
42. Sönmez Pulat, E. (2020). 19. yüzyıl İstanbul mimarlık ortamında Rum Ortodoks kiliselerinin yapım ve onarım süreçleri (Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü). https://hdl.handle.net/11527/19658
43. Şarlak, E. A. (2022). Rum Architects and Their Domed Greek Orthodox Churches that Marked the Change in the Physical Features of Istanbul. http://bilimseldergiler.atauni.edu.tr/system/palmet
44. Şopterean, A. (2021). The symbolism of light and color in sacred architecture. Review of Artistic Education, (21), 161–171. https://doi.org/10.2478/rae-2021-0019
45. Tuan, Y.-F. (1977). Space and Place The Perspective of Experience. University of Minnesota Press.
46. Ustaoğlu, B. (2007). Dini yapılarda renk ve ışık kullanımı. Gazi Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 22(1), 115–125.
47. Zuiddam, A. S. (2018). Color symbolism in Christian tradition. Vox Reformata, (83), 44–68.
48. Waardenburg, J. (2007). Protestanlık. In TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt 34, ss. 351–354. https://islamansiklopedisi.org.tr/protestanlik
49. Ware, K. (1993). The Orthodox Church. Penguin Books.
50. Wilkinson, R. H. (2000). The complete temples of ancient Egypt. Thames & Hudson
51. Chris06. (2020). Interior of the Kreuzkirche apse, Istanbul [Photograph]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=37061410
52. Chris06. (2020). Interior view of a Protestant church (Kreuzkirche), Istanbul [Photograph]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=37061411
53. Chris06. (2020). Interior of the Kreuzkirche, Istanbul [Photograph]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=37061416