EN
TR
MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256)
Öz
Geçmişten günümüze kadar birçok farklı medeniyete ev sahipliği yapmış olan Horasan coğrafyası, idarî anlamda hem zor hem de bir o kadar karışık dönemi Moğol hâkimiyetiyle yaşamıştı. Cengiz Han liderliğindeki Moğollar 1218 yılındaki Ortar hadisesinden sonra Ön Asya’da hâkimiyet kurmaya başlamışlardı. Cengiz Han’ın önderliğinde başlayan bu süreçte Moğollar, önce Mâverâünnehir ardından İran coğrafyasında Hârezmşâhlara ağır bir darbe vurmuş ve bölgeyi ele geçirmişlerdi. Bu süreç, aynı zamanda İran’a bağlı idarî bir bölge olan Horasan coğrafyasını da Moğol istilâsına maruz bırakmıştı. Büyük bir yıkımdan sonra ele geçirilen Horasan coğrafyası, Moğol idaresine boyun eğmek zorunda kalmıştı. Horasan coğrafyası, Moğol toprağı hâline geldikten sonra Cengiz Han’ın ülüşüne dâhil edilmemişti. Bu bölge bütün Moğollar için müşterek bir toprak parçası olarak yönetilmeye başlamıştı. Dolayısıyla bu durum Horasan coğrafyasında bütün Moğol şehzâdelerinin hak iddia ettiği, idarî anlamda karışık bir yapıyı ortaya çıkarmıştı. Bu sebeple Moğollar, Horasan coğrafyasına hâkim olduktan sonra bölgede idarî anlamda birtakım yeni uygulamaları hayata geçirmeye başlamıştı. Bu bağlamda Horasan coğrafyası, Cengiz Han döneminde askerî valilerle idare edilmişti. Ancak Horasan coğrafyasında özellikle Hârezmşâh etkinliğinin kırılamaması yüzünden bu sistem başarılı olmamıştı. Bu yüzden Cengiz’in ölümünden sonra onun ardılları döneminde Horasan’da aynı sistemin benimsenmediği görülmektedir. Cengiz Han’dan sonra tahta geçen Ögedey Han ile başlayan süreçte, Horasan coğrafyasında sivil valiler üzerinden yeni bir idarî yapı ortaya çıkmıştı. Bölgede görev alan sivil valiler, müşterek bir toprak parçası kabul edilen Horasan coğrafyasını merkez Karakorum adına idare etmişlerdi. Moğol hanı tarafından bölgeye atanan bu valiler, bölgede yalnız olmamıştı. Bütün Moğol şehzâdeleri Horasan’daki haklarından mahrum kalmamak için valilerle birlikte bölgeye birer temsilci göndermişlerdi. Bu da bölgede bir çıkar çatışmasının ortaya çıkmasının yanı sıra idarî anlamda da hakimiyet kurmak isteyen Moğol şehzâdelerinin hâkimiyet mücadelesine sahne olmuştu. Horasan coğrafyasındaki bu karışık durum, Möngke Han’ın kardeşi Hülegü’yü daha merkeziyetçi bir idarenin kurulabilmesi için Ön Asya’ya görevlendirmesine kadar devam etmişti. Hülegü’nün Ön Asya’da İran merkezli bir Moğol şube devleti olan İlhanlıları kurmasıyla Horasan bir İlhanlı toprağı hâline gelmişti. Böylece artık bölgede bundan sonra İlhanlı idaresi başlamış olacaktı. İlhanlı Devleti’nin kuruluşuna kadar geçen süreçte Horasan’da üç sivil vali görev almıştı. Bu makale, Moğollarda Ögedey Han döneminden itibaren Horasan’da görev alan Cin Timur, Körgüz ve Argun Aka’nın valiliklerini dönemin çağdaş kaynakları üzerinden incelemekte; ayrıca Moğollar döneminde Horasan’ın sivil valiler tarafından nasıl idare edildiğine dair bilgi vermektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- AİGLE, Denise, “Iran Under Mongol Domination: The effectiveness and failing of a dual administrative system”, Bulletin d’Etudes Orientales, Vol. 57, 2009, s. 65-78.
- ALÂEDDİN ATA MELİK B. BAHÂEDDİN B. MUHAMMED B. MUHAMMED CÜVEYNÎ, Târîh-i Cihânguşâ, tas. Muhammed b. Abdulvahhâb Kazvînî, I-III, İntişârât-i Donyâyi Kitâb, Tahran 1329 hş.
- ALLSEN, Thomas T., “Guard and Goverment in the Reign of The Grand Qan Möngke 1251-1259”, Harvard Journal of Asiatic Studies, 46/2, 1986, s. 495-521.
- ALLSEN, Thomas T., Culture and Conquest in Mongol Eurasia, Cambridge University Press, Cambridge 2001.
- ALLSEN, Thomas T., Mongol Imperialism The Policies of the Grand Qan Möngke in China, Russia, and the Islamic Lands, 1251-1259, University of California Press, London 1987.
- ÂŞTİYÂNÎ, Abbâs İkbâl, Târîh-i Mogûl, İntişârât-i Negâh, Tahran 1387 hş.
- ATWOOD, Christopher P., Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, Facts on File, Inc, New York 2004.
- BARTHOLD, V. V., Moğol İstilasına kadar Türkistan, haz. Hakkı Dursun Yıldız, Kronik, İstanbul 2017.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
20 Temmuz 2023
Gönderilme Tarihi
13 Nisan 2023
Kabul Tarihi
15 Haziran 2023
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2023 Cilt: 5 Sayı: 10
APA
Durmuşoğlu, K. (2023). MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256). Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5(10), 475-492. https://doi.org/10.53718/gttad.1282756
AMA
1.Durmuşoğlu K. MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256). GTTAD. 2023;5(10):475-492. doi:10.53718/gttad.1282756
Chicago
Durmuşoğlu, Kurban. 2023. “MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256)”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 5 (10): 475-92. https://doi.org/10.53718/gttad.1282756.
EndNote
Durmuşoğlu K (01 Temmuz 2023) MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256). Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 5 10 475–492.
IEEE
[1]K. Durmuşoğlu, “MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256)”, GTTAD, c. 5, sy 10, ss. 475–492, Tem. 2023, doi: 10.53718/gttad.1282756.
ISNAD
Durmuşoğlu, Kurban. “MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256)”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 5/10 (01 Temmuz 2023): 475-492. https://doi.org/10.53718/gttad.1282756.
JAMA
1.Durmuşoğlu K. MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256). GTTAD. 2023;5:475–492.
MLA
Durmuşoğlu, Kurban. “MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256)”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, c. 5, sy 10, Temmuz 2023, ss. 475-92, doi:10.53718/gttad.1282756.
Vancouver
1.Kurban Durmuşoğlu. MOĞOL SİVİL VALİLERİ DÖNEMİNDE HORASAN (1233-1256). GTTAD. 01 Temmuz 2023;5(10):475-92. doi:10.53718/gttad.1282756