OTTOMAN ADMINISTRATION AND EUROPEAN CONSULS: SUPPORTING CONSULAR FUNCTIONS IN THE 17TH AND THE FIRST HALF OF THE 18TH CENTURIES

Öz

Consulates, given certain commercial and legal privileges from the Ottoman Empire, served as entities that facilitated and maintained the commercial activities of foreign merchants. Capitulations provided the legal foundation for non-Muslim Europeans to engage in commerce in the Ottoman dominions. Large communities of European merchants conducted business in the empire’s major commercial hubs under the protection of their ambassadors in Istanbul, and consuls in several ports and cities. Besides capitulations, imperial decrees issued due to special circumstances were also a factor in determining the status of European communities and officials in Ottoman lands and could influence the living of a foreign community. The Ottoman authorities acknowledged the jurisdiction of their own ambassadors and consuls of foreign merchants. Articles within the ahdnames and berats stated the degree of authority consuls had in the Ottoman lands. Nonetheless, the articles on consular Consulates, having been granted specific commercial and legal privileges by the Ottoman Empire, functioned as entities that facilitated and upheld the commercial activities of foreign merchants. Capitulations laid the legal groundwork for the participation of non-Muslim Europeans in commerce within the Ottoman dominions. Extensive communities of European merchants engaged in business within the empire's major commercial hubs under the protection of their ambassadors in Istanbul and consuls in various ports and cities. In addition to capitulations, imperial decrees, issued due to special circumstances, played a role in determining the status of European communities and officials in Ottoman lands, thereby influencing the livelihood of foreign communities. The Ottoman authorities recognized the jurisdiction of their own ambassadors and consuls of foreign merchants. The articles within the ahdnames and berats specified the extent of authority consuls held in the Ottoman lands. Nevertheless, the articles pertaining to consular operations were notably limited and failed to encompass all aspects of consular activities. The precise implementation and functioning of consular privileges granted by the capitulations, aside from matters outlined in the articles, remain unknown. According to the capitulations, consuls emerged as semi-autonomous actors, enjoying complete freedom in their affairs and being accountable only to their superiors—either the resident ambassadors or the government in their home country. While this information may be accurate, it obscures the potential influence of Ottoman interventions and regulations. Alternative sources beyond the capitulations may offer a more comprehensive understanding. Several studies have explored consular legal activities, but relatively less attention has been devoted to the issues consuls addressed outside their legal responsibilities and their collaboration with the Ottoman administration. This research seeks to analyze the connections between consulates and Ottoman authorities, particularly in terms of appointment, ensuring their safety, and collecting consular fees. The investigation aims to reveal how the Ottoman administration managed consulates through the perspective of Ottoman archival sources, integrating Düvel-i Ecnebiye (registers of foreign states) and Mühimme registers from the Prime Ministry Ottoman State Archives for this purpose. Significantly, the Ottoman administration played a crucial role in appointing consuls, collecting consular fees, and creating an environment conducive to the safe execution of consular duties. By supporting consuls in these aspects, European consuls in the Empire were able to operate efficiently, and the consular system functioned without complications.

Anahtar Kelimeler

• Consuls in the Ottoman Empire
• Consular Affairs
• Capitulations
• Western Trade in the Ottoman Empire

OSMANLI YÖNETİMİ VE AVRUPALI KONSOLOSLAR: 17. YÜZYILDA VE 18. YÜZYILIN İLK YARISINDA KONSOLOSLUK FAALİYETLERİNİN DESTEKLENMESİ

Öz

Osmanlı topraklarına ticaret yapmak amacıyla gelen yabancıların hukuki statüleri, yükümlülükleri ve ayrıcalıkları ahidnamelerde (kapitülasyonlarda) ifade edilmiş ve kendi içlerinde düzenlerini sağlamak üzere hareket edecek bir idari yapı olarak konsoloslukların ihdasına da izin verilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu tarafından bazı ticari ve hukuki ayrıcalıklar verilen konsolosluklar, yabancı tüccarların ticari faaliyetlerini kolaylaştıran ve sürdüren kuruluşlar olarak hizmet vermiştir. Osmanlı yönetiminin izniyle elde ettikleri temsil yetkisi sayesinde ticari ve hukuki konularda bağlı bulundukları ülkenin ticari faaliyetlerini yönetip düzenlediler. Pek çok önemli ticaret merkezinde yabancı tüccar kolonileri bulunuyor ve büyükelçilerinin ve konsoloslarının yönetimi altında iş yapıyorlardı. Osmanlı yönetimi, büyükelçi ve konsolosların bayrakları altında ticaret yapanları yargılama ve yönetme yetkisini kabul etmişti. Ahidnâmelerin yanında çeşitli konulara ilişkin gönderilen fermanlar da yabancı tüccar topluluklarının faaliyetlerini düzenleyici bir işlev görüyordu. Ahidnamelere göre konsoloslar, kendi işlerinde tamamen serbest ve yalnızca kendi amirlerine yani mukim elçilere veya ülkelerindeki yönetime hesap veren özerk aktörler olarak ortaya çıkmaktadır. Bu şekilde bakıldığında, Osmanlıların müdahaleleri görünmez olabilmektedir. Oysa ahidnâmelerin dışındaki kaynaklar daha tamamlanmış bir resmi gözler önüne serebilir. Şimdiye dek konsolosluklara ait yargılama yetkisini konu alan çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak konsolosların hukuki faaliyetlerinin dışında ne gibi meselelerle uğraştıklarına ve Osmanlı yönetimiyle ne şekilde iş birliği yaptıklarına nispeten daha az değinilmiştir. Bu çalışmanın amacı Osmanlı yönetiminin konsoloslukları ne şekilde idare ettiğini Osmanlı arşiv kaynakları ışığında ortaya koymaktır Konsoloslar ticari ve hukuki işlemlere nezaret etme, gelen ve giden gemilerdeki malların kaydını tutma ve bu mallara ilişkin konsolosluk vergilerini kaydetme ve toplama yetkisine sahiplerdi. Kendi ülkelerinin bayrağı altında Levant’a gelen ve giden malların sayımını yaparak alınacak konsolosluk vergilerini hesaplarlardı. Özellikle konsolosluk harcının daha rahat bir şekilde toplanabilmesi için önlemler alınması, konsolosların atanmaları sırasında ortaya çıkabilecek çeşitli sorunların önüne geçilmesi ve konsolosların güvenli bir şekilde görevlerini yürütebilecekleri bir ortamın sağlanması için ikametleri ve güvenliklerinin sağlanması konularında Osmanlı yönetiminin önemli katkıları bulunmaktadır. Konsolosların bu yönlerden desteklenmeleri, İmparatorlukta bulunan Avrupalı konsolosların etkili bir şekilde çalışmalarını ve konsolosluk sisteminin sorunsuz yürümesini sağlamıştır. Bu amaçla Osmanlı topraklarında sayı ve etki bakımından en önde gelen konsolosluklar olan Fransa, İngiltere, Hollanda ve Venedik devletlerine ait konsoloslukların faaliyetleri incelenmiştir. Konsolosluk meselelerine dair yürütülecek her türlü faaliyet, Osmanlı yetkilileriyle işbirliği gerektirmekteydi. Ahidnamelerle verilen hakların doğru bir şekilde uygulanmasını sağlamak için konsolos, Osmanlı yerel yetkilileriyle sürekli olarak iletişim ve işbirliği halinde olmalıydı. Bu çalışmada; Osmanlı idaresinin konsolosluklara ne şekilde yaklaştığı, konsoloslukların faaliyetlerini düzenleyici ve denetleyici rolü ve etkisinin meydana çıkarılması amaçlanmıştır. Konsolosluklar ile Osmanlı makamları arasındaki bağlantıları, özellikle atama, güvenlik ve konsolosluk harçlarının toplanması konularına odaklanarak ortaya koymak amacıyla düvel-i ecnebiye defterleri, düvel-i ecnebiye evrakı ve mühimme defterlerine başvurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Consuls in the Ottoman Empire
• Consular Affairs
• Capitulations
• Western Trade in the Ottoman Empire

Kaynakça

1. Published Sources
2. AKÇAY, Eray, İBB Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet, NR. O. 34’te Kayıtlı Fransa’nın İstanbul Elçisi Marquis de Bonnac’ın Osmanlı Bürokrasisi ile Yazışmalarını İhtiva Eden Bir Mecmua (1716-1724), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Tarihi Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2014.
3. ARI, Bülent, The First Dutch Ambassador in Istanbul: Cornelis Haga and the Dutch Capitulations, Bilkent University Department of History (Unpublished Dissertation), Ankara 2003.
4. AYDOĞAN, Mustafa, 26/1 Numaralı ve 1634-1666 Tarihli Fransa Atik Ahkâm Defteri Sayfa 80-156 (Değerlendirme-Transkripsiyon-Dizin), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Unpublished Master Thesis), Elazığ 2018.
5. BREWER, Jonah M., Gold, Frankincense and Myrrh: French Consuls and Commercial Diplomacy in the Ottoman Levant, 1660-1699, Georgetown University (Unpublish Dissertation), Washington 2002.
6. CHMİEL, Piotr. “Prehistory of consular diplomacy. A New Perspective on the Activity of 17th-century Venetian Consuls in the Ottoman Empire” The Seventeenth Century 37/6, 2022, pp. 1009-1029.
7. ÇELİK, Gülnur Koç, 28 nolu Fransa Atik Ahkam Defterinin Transripsiyon ve Değerlendirmesi, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Unpublished Master Thesis), Manisa 2016.
8. DARLİNG, Linda T, “Capitulations”, The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, Oxford University Press, 2009, www.oxfordreference.com, Date Accessed 13 Sep. 2022.

9. FAROQHI, Suraiya, Osmanlı İmparatorluğu ve Etrafındaki Dünya, çev. Ayşe Berktay, Kitap Yayınevi, İstanbul 2010.
10. FİSSEL, Mark Charles and Daniel Goffman, “Viewing the Scaffold from Istanbul: The Bendysh-Hyde Affair, 1647–1651” Albion 22/3, 1990, pp. 421-448.
11. FLEET, Kate, "Turkish-Latin Diplomatic Relations in the Fourteenth Century: The Case Of The Consul" Oriente Moderno, 22/3, 2003, pp. 606-611.
12. GOFFMAN, Daniel, Osmanlı İmparatorluğu’nda İngilizler 1642-1660, çev. Ayşe Başçı-Sander, Sabancı Üniversitesi yay., İstanbul 2001.
13. HORNİKER, Arthur Leon, “Anglo-French Rivalry in the Levant from 1583 to 1612” The Journal of Modern History, 18/4, 1946, pp. 289-305.
14. ISRAEL, Jonathan I., “The Dutch Merchant Colonies in the Mediterranean During the Seventeenth Century”, Renaissance and Modern Studies, 30/1, 1986, pp. 87-108.
15. İNALCIK, Halil and Donald Quataert, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi 1300-1600, çev. Halil Berktay, Cilt I, Eren yay., İstanbul 2004.
16. KARAKOYUN, Ebru, Fransa Ahkâm Defteri (1666-1687) (İnceleme-Metin), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (Unpublished Master Thesis), İstanbul 2014.
17. KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., Balta Limanı’na Giden Yol: Osmanlı-İngiliz Münasebetleri 1580-1850, TTK, Ankara 2013. LAMAL, N., and K. Van Gelder, “Addressing Audiences Abroad: Cultural and Public Diplomacy in Seventeenth-Century Europe”, The Seventeenth Century, 36, no. 3, 2021, pp., 367-387.
18. LEİRA, Halvard and Iver B. Neumann, “The Many Past Lives Of The Consul”, Consular Affairs and Diplomacy, (Eds.), Jan Melissen and Ana Mar Fernández, Brill, Nijhoff 2011, pp. 223-246.
19. PANAİTE, Viorel, “French Capitulations and Consular Jurisdiction in Egypt and Aleppo in the Late Sixteenth And Early Seventeenth Centuries”, Well-Connected Domains Towards an Entangled Ottoman History, ed. Firges, P., Graf, T., Roth, C., & Tulasoğlu, G., vol. 57, Brill, Leiden-Boston 2014, pp.77-87.
20. PEDANİ, Maria Pia, “Venetian Consuls in Egypt and Syria in the Ottoman Age”, Mediterranean World, 18, 2006, pp. 7-21.
21. STEENSGAARD, Niels, “Consuls and Nations in the Levant from 1570 to 1650”, Scandinavian Economic History Review, 15/1-2, 1967, pp. 13-55.
22. TURAN, Şerafettin, Türkiye-İtalya İlişkileri I: Selçuklulardan Bizans’ın Sona Erişine, T.C. Kültür Bakanlığı Press, Ankara 2000.
23. VAN DEN BOOGERT, Maurits H., “Consular Jurisdiction in The Ottoman Legal System in the Eighteenth Century” Oriente Moderno 22/3, 2003, pp. 613-634.
24. VAN DEN BOOGERT, Maurits H., Kapitülasyonlar ve Osmanlı Hukuk Sistemi: 18. Yüzyılda Kadılar, Konsoloslar ve Beratlılar, tr. Ali Coşkun Tuncer, Türkiye İş Bankası yay., İstanbul 2014.
25. VANNESTE, Tijl, Intra-European Litigation in Eighteenth-Century Smyrna: The Role of the Merchants’ Style, Brill, Leiden-Boston 2021.
26. WOOD, Alfred C., Levant Kumpanyası Tarihi, çev. Çiğdem Erkal İpek, Doğu Batı Press, Ankara 2013.
27. ZOUREK, Jaroslav, “Report on Consular Intercourse and Immunities” UN doc. A/CN.4/108, exract from the Yearbook of International Law Commision, vol II, 1957.