OĞUZ İSYANI VE HAREZMŞAH ATSIZ’IN OĞUZLARA KARŞI İZLEDİĞİ SİYASET

Öz

Büyük Selçuklu Devleti’nin altın çağını yaşadığı Sultan Sencer (1118-1157) döneminin en önemli hadiselerinden birisi de Oğuz isyanıdır. Oğuz boyları, Karlukların baskısına daha fazla dayanamadıkları için yaşadıkları Mâverâünnehir topraklarından Horasan’a göç etmek zorunda kaldılar. Daha sonra Sultan Melikşah (1072-1092) döneminde Selçuklu Devleti’ne itaat ettiler. Üçok ve Bozok olmak üzere iki kola ayrılan Oğuz boyları, kendi beylerine bağlı olarak yaşamaktaydılar. Üçokların başında Dâd Beg oğlu Tûtî Bey, Bozokların başında ise Abdulhamid Bey oğlu Korkut Bey bulunmaktaydı. Bu boylar Sultan Sencer’e bağlı olmakla birlikte Selçuklu sarayına her yıl yirmi dört bin koyun vergi ödemekteydiler. Sultan Sencer, sayıları gittikçe artan Oğuz boylarını kontrol altında tutmak için Belh valisi Emir Kamac’ı görevlendirdi Ancak Oğuzlar ile Kamac arasında anlaşmazlıklar baş göstermesi gönderilen görevlilerin Oğuz Türklerine karşı kötü muamelelerde bulunmaları ve görevlilerden birisinin Oğuzlardan rüşvet istediği için öldürülmesi tarafları karşı karşıya getirdi. Sultan Sencer, Oğuzlar ile savaşmaya niyetli olmamasına rağmen devlet adamlarının ısrarı üzerine bu teklifi kabul etmek zorunda kaldı.1153 yılında yapılan savaşı Oğuzların kazanmasıyla birlikte Büyük Selçuklu Devleti dağılma sürecine girdi. Akabinde sultanın Oğuzlara esir düşmesi de devlet içerisinde otorite boşluğuna neden oldu. Bu zaman zarfı içerisinde devleti toparlamak amacıyla Karahanlı soyundan gelen Mahmud Han’ın tahta çıkarılması da kötü gidişe engel olamadı. Sultanın Oğuzların elinden bir an önce kurtarılması gerektiğinin farkında olan bazı Selçuklu Devlet adamları onu kurtarmak için girişimlerde bulundukları bilinmektedir. Bu devlet adamlarından birisi de Harezmşah Atsız’dır. O, Sultan Sencer’i kurtarmak için Gur Hükümdarı, Bâvend İsfehbedî ve Nîmrûz (Sistân) Meliki ile diplomatik ilişkiler kurdu. Ardından Oğuz liderlerinden Tûti Bey’e tehditkâr bir mektup göndererek Sultan Sencer’i serbest bırakmasını istedi. Ancak Oğuzlara karşı fiilen harekete geçmedi. Atsız’ın bu tutumu faaliyetlerinin tamamen göstermelik olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmada Hârezmşah Atsız’ın Sultan Sencer’i kurtarmak için yaptığı diplomatik faaliyetler detaylarıyla ele alındı. Bunun için Atsız’ın İnşâ Divanı Reisi Reşîdüddin Vatvat’ın kaleme aldığı mektuplardan istifade edildi. Çalışmanın bu sahada yapılacak araştırmalar katkı sağlayacağı kanaatini taşımaktayız.

Anahtar Kelimeler

• Atsız
• Sultan Sencer
• Büyük Selçuklu Devleti
• Tutî Bey
• Horasan

OGHUZ REVOLT AND THE POLICY FOLLOWED BY KHAREZMSHAH ATSIZ AGAINST THE OGHUZS

Abstract

One of the most important events of the period of Sultan Sanjar (1118-1157), who brought the Great Seljuk State to its golden age, was the Oghuz rebellion. Unable to withstand the oppression of the Karluks any longer, the Oghuz tribes were forced to migrate from the Transoxiana lands where they lived to Khorasan. Then, under the reign of Sultan Melikşah (1072-1092), they submitted to the Seljuk State. The Oghuz tribes, divided into two branches as Üçok and Bozok, lived under the obedience of their own beys. The Üçoks were led by Tûtî Bey, the son of Dad Beg, and the Bozoks were led by Korkut Bey, the son of Abdulhamid Bey. These tribes were loyal to Sultan Sanjar and paid a tax of twenty-four thousand sheep to the Seljuk palace every year. Sultan Sanjar assigned Emir Kamac, the governor of Belh, to keep the increasing number of Oghuz tribes under control. However, disagreements arose between the Oghuz and Kamac, the ill-treatment of the Oghuz Turks by the sent officials, and the killing of one of the officials because he asked for a bribe from the Oghuz brought the parties face to face. Although Sultan Sanjar did not intend to fight the Oghuzes, he had to accept the offer upon the insistence of his statesmen. In 1153, the Oghuz won the war and the Great Seljuk State began to disintegrate. Subsequently, the sultan's captivity to the Oghuz caused a vacuum of authority within the state. In this period of time, the enthronement of Mahmud Khan, a descendant of the Qarakhanid lineage, to the throne in order to recover the state could not prevent the bad course. It is known that some Seljuk statesmen, who were aware of the need to rescue the Sultan from the hands of the Oghuzes as soon as possible, made attempts to save him. One of these statesmen was Khwarezmshah Atsiz. In order to rescue Sultan Sanjar, he established diplomatic relations with the ruler of Ghur, Bāwand Isfahbedī and the Malik of Nīmrūz (Sistān). He then sent a threatening letter to Tūti Beg, one of the Oghuz leaders, asking him to release Sultan Sanjar. However, he did not actually take action against the Oghuz. This attitude of Atsiz reveals that his activities were purely for show. In this study, the diplomatic activities of Khwarezmshah Atsiz to rescue Sultan Sanjar are discussed in detail. For this purpose, the letters written by Reşîdüddin Vatvat, the head of Atsız's İnşâ Divan, were utilized. We believe that this study will contribute to future research in this field

Keywords

• Atsız
• Sultan Senjar
• Great Seljuk State
• Tutî Beg
• Khorasan

Kaynakça

1. Ayan, Ergin, Büyük Selçuklu İmparatorluğunda Oğuz İsyanı, Kitapevi Yayınları, İstanbul 2007.
2. Barthold, V. V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, haz. H. Dursun Yıldız, Kronik Kitap, İstanbul 2017.
3. Bünyatov, Ziya, Hârezmşahlığı ve Enuştekinler Devleti, çev. Tural Rıvazev, Derin Yayınları, İstanbul 2003.
4. Cüveynî, Ata Melik, Tarih-i Cihanguşâ, (Devre-i Moğol, Harezmşahiyye, İsmailiye), tsh. Mansur Servet, Müesse-i İntişârât-ı Emîr Kebîr, Tahran 1342.
5. Cüveynî, Ata Melik, Tarih-i Cihanguşâ, çev. Mürsel Öztürk, TTK Yayınları, Ankara 2013.
6. DUMAN Abdullah, Nerşahî’nin Târîh-u Buhârâsı, Ayışığı Kitapları, İstanbul 2013.
7. DURSUN CECELİ, Gülseren, “Selçuklu Devleti Sonrası İsmailîlerin Faaliyetleri ve Harezmşahlarla Münasebetleri”, Bozkır’ın Oğlu Ahmet Taşağıl’a Armağan, (ed. Tuğba Eray Biber), Yeditepe Yayınları, İstanbul 2019, ss. 322-341.
8. EBÛ’L-GAZİ Bahadır Han, Şecere-i Türk (Türk’ün Soy Kütüğü) (Haz. Necati Demir), Altınordu Yay., Ankara 2020.

9. el-Bündârî, İmadeddin Kâtib el-İsfehânî, Zubedetü’l-Nuşra ve Nubetü’l-Usra (Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi), çev. Kıvameddin Burslan, TTK Yayınları, Ankara 2016.
10. EL-HÜSEYNÎ, Sadruddîn Ebu’l-Hasan Ali İbn Nâsır İbn Ali, Ahbâru’d-Devlet-is-Selçukiyye, çev. Necati Lûgal, Ankara, TTK Yayınları, 1943.
11. EL-MUKADDESÎ, Muhammed b. Ahmed, İslâm Coğrafyası (Ahsenü’t- Takâsîm), çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2023.
12. el-Ömerî, Şihâbeddîn b. Fazlullah, Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım (Mesâliku’l-Ebsâr), çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2014.
13. ERDOĞAN, Coşkun, “Harezmşah Devleti ve İsmailîler İle İlişkileri”, Türkiyat Mecmuası, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 30, (1), 2020, ss. 97-128.
14. Hafız Ebrû, Coğrafya-yı Tarih-i Horasan Der Tarih-i Hafız Ebrû, nşr. Gulâm Rıza Verehrâm, Tahran 1331.
15. GÖKSU, Erkan, “Türkiye Selçuklu Devletine Tâbi Devletler ve Tâbiiyet Hukuku Üzerine Bir Değerlendirme”, 81, 290, Belleten, 2017, ss. 43-66.
16. GÜRBÜZ, Meryem, Hârizmşahlar (Devlet Teşkilatı, Ekonomi, Kültür), Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2014.
17. İBNÜ’L-CEVZÎ, Ebû’l-Ferec Abdurrahaman b. Ali, el-Muntazam fî Tarihü’l-Mülûk ve’l-Ümem, C.18, nşr. Muhammed Abdulkadir İta-Mustafa Abdulkadir İta, Dârü’l-Kitab-ı İlmiyye, Beyrut, 1412.
18. İbnü’l-Esîr, el-Kamîl fi’t Tarih (İslâm Tarihi), C.11, çev. Abdulkadir Özaydın, Bahar Yayınları, İstanbul 1991.
19. İbn Havkal, 10. Asırda İslâm Coğrafyası, çev. Ramazan Şeşen, Yedi Tepe Yayınları, İstanbul 2017.
20. İBN İSFENDİYÂR, Tarih-i Taberistân, C.2, Tahs. Abbas İkbâl, Tahran, 1386.
21. İBNÜ’L-VERDÎ, Bir Ortaçağ Şairinin Kaleminden Selçuklular, çev. Mustafa Alican, Kronik Kitap, İstanbul 2019.
22. Kafesoğlu, İbrahim, Harezmşahlar Devleti Tarihi, TTK Yayınları, Ankara 1984.
23. Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü, Ötüken Neşriyât, İstanbul 2016.
24. Kazvinî, Hamdullah Müstevfi, Târih-i Güzide, çev. Mürsel Öztürk, TTK Yayınlar, Ankara 2018.
25. Kazvinî, Hamdullah Müstevfî, Târih-i Güzide, tsh. Abulhüseyin Nevahî, İntişârât-ı Emîr Kebîr, Tahran 1387.
26. KONUKÇU, Enver, “Beyhâk”, DİA, C.6, TDV Yayınları, İstanbul 1992, ss. 57-58.
27. Köymen, Mehmet Altay, “Büyük Selçuklular İmparatorluğunda Oğuz İsyanı (1153)”, Ankara Üniversitesi DTCF Yayınları, 5, S.2, 1947, ss. 159-173.
28. Köymen, Mehmet Altay, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi (İkinci İmparatorluk Devri), TTK Yayınları, Ankara 2017.
29. LE STRANGE, Guy, Doğu Hilafetinin Memleketleri, yay.haz. Adnan Eskikurt- Cengiz Tomar, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2015.
30. MARAŞÎ, Seyyid Zâhirüddin b. Seyyid Nâsîrüddin, Tarih-i Taberistan Rû’yan ve Mâzenderân (Ths. Muhammed Hüseyin Tesbihî) Müessese-i Matbuat-i Şarkî, Tahran 1345.
31. MERÇİL, Erdoğan “Taştdar”, DİA, C.40, TDV Yayınları, İstanbul 2011, ss.161-162.
32. MERÇİL, Erdoğan, “Bâvendîler” DİA, C.5, TDV Yay., İstanbul, 1992, ss. 214-216.
33. Mîrhând, Muhammed b. Hâvendşah b. Mahmud, Ravzatü’s-Safâ fî Sireti’l-Enbiyâ ve’l-Mülûk Ve’l-Hulefâ, C. 4, Kitapfurûş-î Hayyam, Tahran 1339.
34. Mîrhând, Muhammed b. Hâvendşah b. Mahmud, Ravzatu’s-Safâ (Tabaka-i Selçûkiyye), çev. Erkan Göksu, TTK Yayınları, Ankara 2018.ÖZAYDIN, Abdulkerim “Cend” DİA, C.7, TDV Yayınları, İstanbul 1993, ss.359-360.
35. NARSHAKHİThe History of Bukhara, çev. Richard N. Freye, Cambridge, The Medıval Academy of America, 1954.
36. NERŞAHÎ, Ebîbekr Muhammed b. Cafer Nerşahî, Tarih-u Buhârâ, çev. Emin Abdulmecid Bedevî- Nasrullah Mübaşir el- Terâzî), Dâru’l- Maarif.
37. NERŞAHÎ, Tarih-i Buhârâ, (Tash. Müderris Râzî), İntişârat-ı Bunyad- Ferhengî İran, Tahran 1351.
38. NERŞAHİ, Ebû Bekr Muhammed b. Ca’fer Nerşâhî, Târîh-i Buhârâ, çev. Erkan Göksu, TTK Yayınları, Ankara 2013.
39. Özgüdenli, Osman Gazi, Selçuklular, C. 1, İSAM, İstanbul 2017.
40. Peacock, A.C.S., Büyük Selçuklu İmparatorluğu, çev. Özkan Akpınar, İletişim Yayınları, İstanbul 2020.
41. Piyadeoğlu, Cihan, Büyük Selçuklular, Kronik Kitap, İstanbul 2019.
42. Râşid Al-din Fazlullah, Câmî Al-Tâvârıh, C.2/5 çev. Ahmed Ateş, TTK Yayınları, Ankara 2018.
43. Râvendî, Muhammed b. Ali b. Süleyman, Râhatü’s-Sudûr ve Âyetü’s- Sürûr, C.1, çev. Ahmet Ateş, TTK Yayınları, Ankara 1999.
44. RENÇBER, Akif, “Bâvendîlerin Harezmşahlar İle Münasebetleri” Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 2, 2, 2019, ss.170-182.
45. Reşîdüddin Fazlullah, Camiü’t-Tevârih (Zikr-i Târih-i Âl-i Selçuk), çev. Erkan Göksu-H. Hüseyin Güneş, Selenge Yayınları, İstanbul 2010.
46. Sevim, Ali, Merçil, Erdoğan, Selçuklu Devletleri Tarihi (Siyaset, Teşkilât ve Kültür), TTK Yayınları, Ankara 2020.
47. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Mir’âtü’z-Zaman fî Tarih-i Ayân, C.11, Haydar Abâd 1952.
48. Şebânkâreî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Mecmau’l-Ensâb (Hanedanlar Tarihi), çev. Fahri Unan, TTK Yayınları, Ankara 2021.
49. Şebankâreî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Mecmaü’l- Ensâb, tsh. Mîr Haşem Muhaddîs, İntişarât-ı Emîrkebir, Tahran 1372.
50. TANERİ, Aydın “Hârizmşahlar”, C. 16, DİA, TDV Yay., 1997 İstanbul, ss.228-231.
51. Tanman, M. Baha, “Hankah” DİA. C.16, TDV Yayınları, İstanbul 1997, ss. 45-46.
52. TOKUŞ, Ömer, “Taberistan Dağlarının Melikleri Bâvendîler (45-750/665-1349)”, Tarihin Peşinde Dergisi, 20, 2018, ss.429-461.
53. Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk- İslâm Medeniyeti, Ötüken Neşriyât, İstanbul 2015.
54. Vatvat, Reşîdüddin, Arâsiü’l-Havâtîr Nefâsiü’l-Nevâtîr Ayasofya Nüshası, Nr: 4138.
55. Vatvat, Reşîdüddin, Nâmeha-yı Reşîdüddin Vatvat, tsh. Kâsım Toyserekanî, İntişarat-ı Danişgâh-ı Tahran, Tahran 1338.
56. Yakupoğlu, Cevdet, “Sultan Sencer Devri”, Selçuklu Tarihi El Kitabı, Ed. Refik Turan, Grafiker Yayınları, Ankara 2016, ss.153-168.