ŞAHİN GERAY HAN’IN ASKERÎ REFORM GİRİŞİMLERİNE DAİR

Öz

1774 yılında imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım Hanlığı müstakil bir devlet olarak tanınmıştır. Bu süreçte Kırım’daki Geray Sultanlar ve arasında tahta mücadelesi yaşandı. Nitekim Rus askerî desteğini alan Şahin Geray Han, 1777 senesinde tahta çıktı. Bu destek onun hükümdarlığı sırasında da tahtını korumasını sağladı. Bu sayede 1783 senesine kadar tahtını koruyabilen Kırım hanı, orduyu modernize etmek için reform girişimlerinde bulunmuştur. Bu reformların temel amacı, Kırım Hanlığı’nı modern bir devlet yapısına kavuşturarak, Avrupa tarzı düzenli bir ordu kurmaktı. Geleneksel bozkır süvari taktiklerine dayanan Kırım Hanlığı ordusu, dönemin modern savaş koşullarında yetersiz kalmış ve bu durum, askerî modernizasyonun gerekliliğini ortaya koymuştur. Şahin Geray Han’ın reformları, sadece askerî alanla sınırlı kalmamış, vergi toplama sistemi ve toprak düzenlemeleri gibi devletin ekonomik ve idarî yapısını da kapsamıştır. “Beşliler” ve “Sekbanlar” adlı düzenli birliklerin kurulması, ordunun modernizasyonunda önemli bir adım olarak görülse de mali yetersizliklerin yanı sıra kabile aristokrasisi ve ulemanın muhalefeti bu girişimleri akamete uğratmıştır. Çünkü Ulema ve mirzaların topraklarına el konulması gibi reformlar, hanın meşruiyetine zarar vermişti. Reform sürecinde Rusya İmparatorluğu’nun mali ve askerî desteğine büyük ölçüde bağımlı olan Şahin Geray Han, bu desteği kaybettikçe iç isyanlarla başa çıkmakta zorlanmıştır. Reform çabalarının başarısızlığı ve iç karışıklıklar, Kırım Hanlığı’nın sonunu hızlandırmış ve 1783 yılında Kırım, Rusya tarafından ilhak edilmiştir. Şahin Geray Han’ın girişimleri, modernleşme çabalarının tarihî bir örneği olarak sosyal ve iktisadi engellerin modernizasyon süreçlerindeki belirleyici rolünü göstermektedir. Bu çalışma Şahin Geray Han’ın reform girişimlerini ve sosyo-ekonomik sonuçlarını hanlık makamının siyasi pozisyonunu göz önünde bulundurarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Şahin Geray
• Kırım
• Ordu
• Modernizasyon.

ON THE MILITARY REFORM ATTEMPTS OF ŞAHİN GERAY KHAN

Abstract

In 1774, the Treaty of Küçük Kaynarca recognised the Crimean Khanate as an independent state. In this period, there was a struggle for the throne between the Geray Sultans in Crimea. Hence, Shahin Geray Khan, who received Russian military support, was crowned in 1777. This support enabled him to protect his throne during his reign. Therefore, the Crimean khan, who was able to keep his throne until 1783, made reform attempts to modernise the army. The main purpose of these reforms was to establish a European-style regular army by transforming the Crimean Khanate into a modern state structure. The Crimean Khanate's army, which was based on traditional steppe cavalry tactics, was inadequate in the modern warfare conditions of the period and this situation revealed the necessity of military modernisation. Shahin Geray Khan's reforms were not limited to the military sphere, but also covered the economic and administrative structure of the state, such as the tax collection system and the organisation of land. Although the establishment of regular troops named ‘Beşliler’ and ‘Sekbanlar’ was seen as an important step in the modernisation of the army, financial inadequacies as well as the opposition of the tribal aristocracy and the ulema hindered these attempts. Because reforms such as the confiscation of the lands of the ulema and mirzas damaged the legitimacy of the khan. Shahin Geray Khan, who was heavily dependent on the financial and military support of the Russian Empire during the reform process, had difficulty in dealing with internal rebellions as the khan lost this support. The failure of the reform efforts and internal disturbances cause to the end of the Crimean Khanate and Crimea was annexed by Russia in 1783. As a historical example of modernisation efforts, Shahin Geray Khan's initiatives demonstrate the decisive role of social and economic obstacles in modernisation processes. This study aims to evaluate Shahin Geray Khan's reform initiatives and their socio-economic consequences, taking into account the political position of the khanate.

Keywords

• Shahin Geray
• Crimea
• Army
• Modernization.

Kaynakça

1. AHMED Vâsıf Efendi, Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakâikü’l-Ahbâr 1774-1779 (H. 1188-1193), haz. Mücteba İlgürel, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014.
2. AHMED Vâsıf Efendi, Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakâikü’l-Ahbâr, haz. Mücteba İlgürel, TTK Yayınları, Ankara 1994.
3. AHİEZER, Golida, Zavoyevanie Krıma Rossiyskoy İmperey Glazami Karaimskih Hronistov, Gesharim, Moskva 2015.
4. ALEKSEYEVNA, Yekaterina, “Sobstvennoruçnoe çernovoe pismo Yekaterinı II k Volteru o teatralnıh predstavleniyah v Smolnom Monastır i o Tamoşnem vospitanii; o prebıvanii v Peterburg Krımskago Kalgi-Sultana i sobıtıyah v Danii”, Sbornik İmperatorskogo Russkogo İstoriçekogo Obşestva, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, St. Petersburg 1874, ss. 225-228.
5. BOA (Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi), Bab-ı Asafi, Divan-ı Hümayun Kırım Hanlığı Kalemi, 1/35.
6. DUBROVİN, Nikolay Fyodoroviç, Prisoedinenie Krıma k Rossii: Reskriptı, Pisma, Relyatsii i Doneseniya, Tom II, 1778, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, St. Petersburg 1885.
7. DUBROVİN, Nikolay Fyodoroviç, Prisoedinenie Krıma k Rossii: Reskriptı, Pisma, Relyatsii i Doneseniya, Tom III, 1779-1780, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, St. Petersburg 1887.
8. DUBROVİN, Nikolay Fyodoroviç, Prisoedinenie Krıma k Rossii: Reskriptı, Pisma, Relyatsii i Doneseniya, Tom IV, 1781-1782, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, St. Petersburg 1887.

9. DUBROVİN, Nikolay Fyodoroviç, Prisoedineniye Krıma k Rossii: Reskriptı, Pisma, Relyatsii i Doneseniya, Tom I, 1775-1777, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, St. Peterburg 1885.
10. FISHER, Alan, “Şahin Giray, the Reformer Khan, and the Russian Annexatin of the Crimea”, Between Russians, Ottomans and Turks: Crimea and Crimean Tatars, The ISIS Press, İstanbul 2010, ss. 93-121.
11. FISHER, Alan, The Russian Annexation of the Crimea 1772-1783, Cambridge University Press, Cambridge 1970.
12. FİRKOVİÇ, A. S., “Sobıtiya, sluçavşiesya v Krımu v Tsarstvovaniye Şagin Girey Hana”, Vremennik İmperatorskogo Obşestva İstorii i Drevnostey Rossiyskih, Kn. 24, Moskva 1856, ss. 95-110.
13. İNALCIK, Halil, “Kırım Hanlığı”, DİA, C. 25, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2002, ss. 455-457.
14. İNALCIK, Halil, Kırım Hanlığı Üzerine Araştırmalar 1441-1700, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2016.
15. KAHN, Andrew & RUBIN-DETLEV, Kelsey (ed.), Catherine the Great: Selected Letters, Oxford University Press, New York 2018.
16. LAŞKOV, Fyodr Fyodoroviç, “Kameralnoye Opisaniye Krıma 1784 goda (prodoljeniye)”, İzvestiya Tavriçeskoy Uçyotnoy Arhivnoy Komissii, T. 8, Simferopol 1889, ss. 15-25.
17. LAŞKOV, Fyodr Fyodoroviç, Şagin-Girey Poslednıy Krımskiy Han, Tipografiya A. Davidenko, Kyiv 1886.
18. MONTEFIORE, Simon Sebah, Catherine the Great & Potemkin: The Imperial Love Affair, Pheonix Press, London 2007.
19. POLEVOY, Nikolay Alekseyeviç, İstoriya Knyazya İtaliyskogo, Grafa Suvorova-Rıminkskogo, Generalissimusa Rossiyskih Voysk, Tipografiya Vilde, Moskva 1897.
20. REPNİN, Nikolay Vasilyeviç, “Raport N. V. Repninu kn. V. M. Dolgorukova, 30 Avgusta 1777 g.”, Sbornik İmperatorskogo Russkogo İstoriçekogo Obşestva, Tom: 6, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, St. Petersburg 1871, ss. 225-228.
21. SMEKALOVA, Tatyana Nikolayevna & BELİK, Yuriy Leonidoviç, Aleksandr Vasilyeviç Suvorov i Prisoedinenie Krıma k Rossii, Aleteyya, St. Petersburg 2016.
22. SMİRNOV, Vasiliy Dmitriyeviç, Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı, çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2016.
23. ŞEYHUMEROV, Amethan Azizoviç. Armiya Krımskogo Hanstva: Organizatsiya i Taktika (XV-XVIII vv), İnstitut istorii im. Ş. Mardjani, Kazan 2019.
24. YEŞİL, Fatih, “Osmanlı-Rus Harplerini (1710-1829) Etkileyen Faktörler Üzerine”, Türk Savaş Çalışmaları Dergisi, C. 2, S: 2, 2021, ss. 99-116.
25. YOLSEVER, Umut, “I. Saadet Giray Han’ın Arka Kapı Diplomasisi: Mikita Mıyasnov İle Moskova’ya Gönderdiği Gizli Yarlık”, Genel Türk Tarihine Dair Yazılar I, ed. Alpaslan Demir, Tuba Tombuloğlu, Kömen Yay., Konya 2024, ss.71-79.
26. YOLSEVER, Umut, “On The Identity of The Tatar Hanzade At The Circumcision Ceremony of Süleyman I’s Sons”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 11, ss. 77-84.