GAZNELİLER VE BÜYÜK SELÇUKLULAR DÖNEMİ HABSİYYELERİNDE ZİNDAN -1-: ZİNDANIN FİZİKİ YAPISI, ÖZELLİKLERİ VE ZİNDAN HAYATI

Öz

En eski dönemlerden itibaren uygulana gelen hapis cezası, Gazneliler ve Büyük Selçuklular devrinde de sıklıkla tatbik edilmiştir. Mezkûr devirlerde, muhtelif suçlara karşı muhtelif mekânlarda toplumun her tabakasına uygulanabilen hapis cezasına, ilmî ve edebî zümreye mensup şahsiyetler de maruz kalmışlardır. Fars edebiyatının büyük bir değişim ve gelişim gösterdiği Gazneliler ve Büyük Selçuklular devrinde habsiyye, habsiyyât ya da zindannâme adı verilen, mensur ya da manzum olarak kaleme alınan, zindan ve zindan hayatını konu edinen yeni bir edebî tür ortaya çıkmıştır. Bu edebî türün doğmasına, bizzat çeşitli sebeplerle Gazneli ve Büyük Selçuklu zindanlarına düşen mahkûm şairlerin ve yazarların hapisliklerinde ya da hapisten çıktıktan sonra, zindan ve zindan hayatıyla ilgili tecrübelerini yazıya dökmeleri vesile olmuştur. Böylece Mes’ûd-i Sa’d-i Selmân, Hâkânî-yi Şirvânî, Aynü’l-Kudât-ı Hemedânî, Mucîrü’d-Dîn-i Beylekânî, Bahâü’d-Dîn Muhammed b. Müeyyed-i Bağdâdî, Nâsır-ı Hüsrev ve Felekî-yi Şirvânî gibi mahkûm şairler ve yazarlar tarafından habsiyye metinleri vücuda getirilmiştir. Böyle edebî metinler, tarihî birer kaynak olarak devrin zindanlarını ve zindan hayatını tasvire bir dereceye kadar imkân vermektedir. İki müstakil makale olarak planlanan çalışmanın bu ilk serisinde, adı geçen şairlerin ve yazarların habsiyyelerinde zindanın fiziki yapısı, özellikleri ve zindan hayatı ortaya konulmaya gayret edilecektir. Bu çerçevede zindanın fiziki yapısı ve özellikleri olarak yüksek konum, elverişsiz iç mekân ögeleri, darlık, karanlık ve soğukluk; zindan hayatının unsurları olarak da yemek yetersizliği/yokluğu, kıyafet yetersizliği/yokluğu, yer örtüsü yetersizliği/yokluğu, gece bunalımı ve uykusuzluk, uğraşı, zincire vurulma ve zincirin vücuda verdiği hasar belirlenmiştir. Çalışmanın ikinci serisinde ise aynı mahkûm şairlerin ve yazarların eserlerine istinaden, bu defa zindanda mahkûmun bedensel ve ruhsal/duygusal durumu belirtilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Gazneliler
• Büyük Selçuklular
• habsiyye
• zindan

DUNGEON (ZINDĀN) IN HABSIYYAS (PRISON POEMS) OF THE GHAZNAVĪDS AND GREAT SELJŪKS ERA -1-: STRUCTURAL FEATURES OF DUNGEON AND DUNGEON LIFE

Öz

During the Ghaznavīds and Great Seljūks periods, when Persian literature made great progress, a new literary genre called habsiyya (prison poems) emerged. Habsiyya is a literary genre written in verse or prose, dealing with dungeon and dungeon life. This literary genre emerged when poets and writers who were imprisoned in Ghaznavīd and Great Seljūk dungeons for various reasons wrote about their experiences of the dungeon and dungeon life. By utilizing the habsiyyas written by imprisoned poets and writers such as Masʿūd-i Saʿd-i Salmān, Khākānī-i Shirwānī, Ayn al-Kudāt-i Hamadhānī, Mujîr al-Dîn-i Baylakānī, Bahā al-Dīn Muhammad bin Muʿayyad-i Baghdādī, Nāsir-i Khusraw, and Falaqī-i Shirwānī, it is possible to describe the dungeon and dungeon life during the Ghaznavīds and Great Seljūks. It is well known that such literary sources are an important type of source, especially in Medieval studies. In the first series of the study, which is planned as two separate articles, the structural features of dungeon and dungeon life will be revealed based on the habsiyyas of the mentioned imprisoned poets and writers. In the second series of the study, the physical and mental/emotional state of the prisoner in the dungeon will be stated in the works of the same imprisoned poets and writers.

Anahtar Kelimeler

• Ghaznavīds
• Great Seljūks
• habsiyya (prison poems)
• dungeon (zindān)

Kaynakça

1. MARZİYE ÂBÂD, Habsiyyeserâyî der Edeb-i Arabî -ez Âğâz tâ Asr-ı Hâzir-, İntişârât-i Dânişgâh-i Firdevsî-yi Meşhed, Meşhed 1380/2001.
2. ABDÜ’L-HÜSEYİN ZERRÎNKÛB, Bâ Kârvân-ı Hulle, Sâzmân-i İntişârât-i Câvîdân, Tahran 2535/1977.
3. ALÎ DÛDMÂN-I KÛŞKÎ-ÎSÂ DÂRÂBPÛR, “Vasf-ı Zindân ve Ahvâl-ı Derûnî der Zindân-ı Surûdehâ-yi Fârsî ve Arabî”. Pijûheşnâme-yi Edeb-i Ginâyî, sâl-ı nohom, şomâre-yi şânzdehum, Bahâr-Tâbistân 1390/2011, ss. 73-98.
4. ASIM, M. Shakib, “Klasik Arap Şiirinde Habsiyye/Hapishane Şiirleri”, Universal Journal of Theology, C. VI, S. 1, Haziran 2021, ss. 155-181.
5. ATEŞ, Ahmed, “Mes’ûd”, Milli Eğitim İslam Ansiklopedisi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1979, C. VIII, ss. 141-144.
6. ATEŞ, Ahmed, “Hâkânî”, Milli Eğitim İslam Ansiklopedisi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1987, C. V/1, ss. 85-95.
7. AYNÜ’L-KUDÂT-I HEMEDÂNÎ, Nâmehâ-yi Aynü’l-Kudât-ı Hemedânî, nşr. Ali Nakî Munzevî-Afîf Useyrân, Çâp-ı Ofset-i Golşen, C. II, 1362/1983.
8. AYNÜ’L-KUDÂT-I HEMEDÂNÎ, Zübdetü’l-Hakâik (Hakikatlerin Özü)-Şekva’l-Garîb (Garibin Şikâyeti), çev. A. K. Cihan, S. Yalın, M. Sandıkçı, A. Taher; ed. A. K. Cihan, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2016.

9. AZAMAT, Nihat, “Nâsır-ı Hüsrev”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2006, C. XXXII, ss. 395-397.
10. ALÎ AZERGÛN, “Dû Şâir-i Zindânî: Berresî-yi Berhî-yi Enâsir-i Muşterek-i Habsiyye-yi Mes’ûd-i Sa’d-i Selmân ve Hâkânî-yi Şirvânî”, Feslnâme-yi Edebiyyât-ı Fârsî-yi Dânişgâh-ı Âzâd-ı Hoy, şomâre-yi se, Bahâr 1384/2005, ss. 191-209.
11. BAHÂÜ’D-DÎN MUHAMMED B. MÜEYYED-İ BAĞDÂDÎ, et-Tevessül ile’t-Teressül, nşr. Ahmed Behmenyâr, İntişârât-i Esâtîr, Tahran 1385/2006.
12. BEDÎÜ’Z-ZAMÂN FÜRÛZANFER, Sohen û Sohenverân, İntişârât-i Zevvâr, Tahran 1387/2008.
13. BERTHELS, Evgenii Eduardoviç, “Nâsır-ı Husrev”, Milli Eğitim İslâm Ansiklopedisi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1964, C. IX, ss. 96-97.
14. BROWNE, Edward Granwille, A Literary History of Persia, Cambridge University Press, C. II, Cambridge 1964.
15. CLİNTON, J. W., “Masʿūd-i Saʿd-i Salmān”, Encyclopaedia of Islam, E. J. Brill, Leiden 1991, C. VI, s. 783.
16. EYİCE, Semavi, “Kale”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2001, C. XXIV, ss. 234-242.
17. FELEKÎ-Yİ ŞİRVÂNÎ, Dîvân, nşr. Tâhirî Şehâb, İntişârât-i Ketâbhâne-yi İbn Sînâ, Tahran 1345/1966.
18. HÂKÂNÎ-Yİ ŞİRVÂNÎ, Dîvân, nşr. Ziyâüddîn-i Seccâdî, İntişârât-i Zevvâr, Tahran 1382/2003.
19. HUNSBERGER, Alice C., Nasir Khusraw, the Ruby of Badakhshan: A Portrait of the Persian Poet, Traveller and Philosopher, I.B. Tauris, London 2000.
20. KHAN, M. Rifakatullah, “Life of Khāqānī”, Indo-Iranica, 1959, C. XII, S. 2, ss. 24-44.
21. KURTULUŞ, Rıza, “Mes’ûd-i Sa’d-i Selmân”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2004, C. XXIX, ss. 352-353.
22. KURTULUŞ, Rıza, “Mucîrü’d-Dîn-i Beylekânî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2020, C. XXXI, s. 451.
23. MES’ÛD-İ SA’D-İ SELMÂN, Dîvân, nşr. Nâser Heyyerî, İntişârât-i Gulşâ’î, Tahran 1362/1983.
24. MUCÎRÜ’D-DÎN-İ BEYLEKÂNÎ, Dîvân, nşr. Muhammed Abâdî, İntişârât-i Mu’essese-yi Târîh û Ferheng-i İrân, Tebriz 1358/1979.
25. NANJİ, Azim, “Nāsır-ı Khusraw”, The Encyclopaedia of Islam, 1993, VII, ss. 1006-1007.
26. NASIRABADÎ, Gülseren Azar, “Hârezmşâhlar Dönemi Münşeat Mecmualarından et-Tevessül İle’t-Teressül ve Devletin Siyasi Münasebetleri Açısından Önemi”, History Studies, 2021, C. XIII, S. 1, ss. 33-49.
27. NÂSIR-I HÜSREV, Dîvân, nşr. Müctebâ Mînovî-Mehdî Muhakkik, İntişârât-i Dânişgâh-i McGill ve Dânişgâh-i Tehrân, Tahran 1357/1978.
28. NİZÂMÎ-Yİ ARÛZÎ-Yİ SEMERKANDÎ, Çehâr Makâle, çev. E. E. Soysal, Demavend Yayınları, İstanbul 2016.
29. ÖZGÜDENLİ, Osman Gazi, “Gazneli ve Selçuklu Devri Şairlerinin Gözüyle Zindan”, Ortaçağ Türk-İran Tarihi Araştırmaları, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2006, ss. 147-160.
30. REİNERT, B., “Khākānī”, Encyclopaedia of Islam, E. J. Brill, Leiden 1997, C. IV, ss. 915-916.
31. SÂDIK RIZÂZÂDE-Yİ ŞAFAK, Târîh-i Edebiyyât-ı Îrân, İntişârât-ı Dânişgâh-ı Pehlevî, Tahran 1352/1973.
32. SHARMA, Sunil, Persian Poetry at the Indian Frontier: Mas‘ûd Sa‘d Salmân of Lahore, Permanent Black, Delhi 2000.
33. ŞAHİNOĞLU, M. Nazif, “Nasır-ı Husrev (394-481?/1004-1088?)”, Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 1986, S. 15, ss. 133-153.
34. TARİFCİ, Sinan, “Gazneliler ve Büyük Selçuklular Devrinde Zindan, Zindan İdarecileri ve Gardiyanlar Üzerine Bir Değerlendirme”, Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, Haziran 2024, S. 20, ss. 19-42.
35. TEUBNER, J. K., “Ayn al-Kudāt al-Hamadhānī”, Encyclopaedia of Islam, E.J. Brill, Leiden 2004, C. XII, ss. 104-105.
36. ULUDAĞ, Süleyman, BAYBURTLUGİL, Nurettin, “Aynülkudât el-Hemedânî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1991, C. IV, ss. 280-282.
37. VELÎULLÂH ZAFERÎ, Habsiyye der Edeb-i Fârsî -ez Âğâz-i Şi’ir-i Fârsî tâ Pâyân-ı Zendiyye-, İntişârât-i Emîr Kebîr, Tahran 1364/1985.
38. YAZICI, Tahsin, “Habsiyye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1996, C. XIV, ss. 380-381.
39. YAZICI, Tahsin, “Hâkânî-i Şirvânî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1997, C. XV, ss. 168-170.
40. YILDIRIM, Nimet, “Fars Edebiyatında Habsiyye ve Şekvâiyye I”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, Yaz 2003, S. 10, ss. 19-38.
41. YILDIRIM, Nimet, “Fars Edebiyatında Habsiyye ve Şekvâiyye II”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, Kış 2004, S. 12, ss. 17-34.
42. YILDIRIM, Nimet, “Fars Edebiyatında Habsiyye ve Şekvâiyye III”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, Güz 2004, S. 15, ss. 15-30.
43. YILMAZ, Metin, “İslâm Tarihinin İlk Üç Asrında Hapishanelere ve Mahkûmların Durumlarına İnsan Hakları Bağlamında Genel Bir Bakış”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2001, C. XII, S. 12-13, ss. 539-581.
44. ZEBÎHULLÂH-I SAFÂ, Târîh-i Edebiyyât der Îrân, İntişârât-ı Firdevs, C. II, Tahran 1369/1990.