ACCORDING TO ISLAMIC GEOGRAPHERS AND SOVIET ARCHAEOLOGICAL REPORTS, THE MERV-SARAKHS ROAD: AN ANALYSIS OF A TRADE ROUTE WITHIN THE FRAMEWORK OF HISTORICAL AND ARCHAEOLOGICAL DATA

Abstract

Throughout history, the Merv-Sarakhs road has been an important route for trade, cultural exchanges and military expeditions. Islamic geographers analyzed this route from various perspectives and provided information on important cities and strategic stops along the route. Some geographers, such as Ibn Hurdādbih, Ya‘qūbī, Qudāma Ibn Ja‘far and Ibn Hawqal, recorded the length of the route and specific stops, but the information they provided varied in detail. Since 1946, Soviet scientists have pioneered the historical and archaeological analysis of ancient trade and caravan routes, the economic arteries of East and West Asian countries, passing through the territory of Turkmenistan. As part of the Southern Turkmenistan Archaeological Complex Expedition (YUTAKE), in 1953, a team examined the Sarakhs-Merv route, identified areas where the road could pass and explored points close to this route. These studies were based on the records of Islamic geographers who wrote about the roads, and the archaeological findings were evaluated in comparison with historical data. In addition, studies conducted by archaeologists such as Georgina Herrmann, V. M. Masson and K. Kurbansakhatov as part of The International Merv Project have shed light on the historical and archaeological significance of the Merv region. This project assessed the chronological development of the region, its strategic location on trade routes, and its cultural heritage by analyzing settlement dynamics, architectural structures, agricultural production, and commercial activities during the Sassanid, Islamic, and Seljuk periods. The data obtained show that the combination of historical sources and archaeological findings clearly reveals that the Merv-Sarahs route was not only a trade route, but also a strategic artery that shaped regional and international economic interactions. This study examines the road connection between Merv and Sarakhs, two important centers of the Khorasan region, in the light of historical texts and archaeological findings. This route is of great importance not only for commercial purposes but also for strategic and cultural interactions. The caravanserais, bridges and other structures along the route support both the development of economic activities and military mobility. Archaeological research provides concrete evidence confirming the functionality and intensity of use of this road. In particular, the remains of caravanserais found between Merv and Sarakhs show that this route was actively used throughout history. In addition, the archaeological data provide a better understanding of the economic activities of the settlements along the route and the impact of trade on the region. When the information provided by Islamic geographers is evaluated together with the archaeological findings, the historical importance of the Merv-Sarakhs road becomes clearer. This study demonstrates that the disciplines of history and archaeology complement each other to provide a more comprehensive and reliable historical analysis.

Keywords

• Khorasan
• Merv
• Sarakhs
• Road
• Archaeology

İSLAM COĞRAFYACILARINA VE SOVYET ARKEOLOJİ RAPORLARINA GÖRE MERV-SERAHS YOLU: TARİHÎ VE ARKEOLOJİK VERİLER ÇERÇEVESİNDE BİR TİCARET GÜZERGÂHININ ANALİZİ

Öz

Merv-Serahs yolu, tarih boyunca ticaret, kültürel alışveriş ve askerî seferler için önemli bir güzergâh olmuştur. İslam coğrafyacıları, bu yolu çeşitli açılardan ele almış, güzergâh üzerindeki önemli şehirler ve stratejik duraklara ilişkin bilgiler sunmuşlardır. İbn Hurdâzbih, Ya‘kûbî, Kudâme İbn Cafer ve İbn Havkal gibi bazı coğrafyacılar, yolun uzunluğu ve belirli durakları hakkında kayıtlar tutmuş, ancak sundukları bilgiler detay açısından farklılıklar göstermektedir. Sovyet bilim insanları, 1946’dan itibaren Türkmenistan topraklarından geçen Doğu ve Batı Asya ülkelerinin ekonomik arterleri olan eski ticaret ve kervan yollarının tarihî ve arkeolojik analizine öncülük etmişlerdir. Güney Türkmenistan Arkeolojik Kompleksi Keşif Gezisi (YUTAKE) kapsamında, 1953 yılı itibarıyla bir ekip tarafından Serahs-Merv güzergâhı incelenmiş, yolun geçebileceği alanlar tespit edilmiş ve bu güzergâha yakın noktalar araştırılmıştır. Bu çalışmalar, yollar hakkında yazan İslam coğrafyacılarının kayıtlarına dayanılarak gerçekleştirilmiş ve elde edilen arkeolojik bulgular, tarihî verilerle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bunun yanı sıra, The International Merv Project kapsamında Georgina Herrmann, V. M. Masson ve K. Kurbansakhatov gibi arkeologlar tarafından yürütülen çalışmalar, Merv bölgesinin tarihî ve arkeolojik önemine ışık tutmuştur. Bu proje, Sâsânî, İslam ve Selçuklu dönemlerindeki yerleşim dinamikleri, mimarî yapılar, tarımsal üretim ve ticarî faaliyetler gibi unsurları analiz ederek bölgenin kronolojik gelişimini, ticaret yollarındaki stratejik konumunu ve kültürel mirasını değerlendirmiştir. Elde edilen veriler, tarihî kaynaklarla arkeolojik bulguların birlikte ele alınmasının, Merv-Serahs güzergâhının yalnızca bir ticaret yolu olmanın ötesinde, bölgesel ve uluslararası ekonomik etkileşimleri şekillendiren stratejik bir arter olduğunu açıkça ortaya koyduğunu göstermektedir. Bu çalışmada, Horasan bölgesinin iki önemli merkezi olan Merv ve Serahs arasındaki yol bağlantısı, tarihî metinler ve arkeolojik bulgular ışığında ele alınmaktadır. Söz konusu güzergâh, yalnızca ticarî amaçlar doğrultusunda değil, aynı zamanda stratejik ve kültürel etkileşimler açısından da büyük önem taşımaktadır. Yol üzerinde bulunan kervansaraylar, köprüler ve diğer yapılar, hem ekonomik faaliyetlerin gelişimini hem de askerî hareketliliği destekleyen unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Arkeolojik araştırmalar, bu yolun işlevselliğini ve kullanım yoğunluğunu doğrulayan somut kanıtlar sunmaktadır. Özellikle Merv ve Serahs arasında tespit edilen kervansaray kalıntıları, bu güzergâhın tarih boyunca aktif bir şekilde kullanıldığını göstermektedir. Ayrıca, elde edilen arkeolojik veriler, yol boyunca kurulan yerleşimlerin ekonomik faaliyetlerini ve ticaretin bölge üzerindeki etkilerini daha iyi anlamamızı sağlamaktadır. İslam coğrafyacılarının aktardığı bilgiler, arkeolojik bulgular ile birlikte değerlendirildiğinde Merv-Serahs yolunun tarihsel önemini daha net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu inceleme, tarih ve arkeoloji disiplinlerinin birbirini tamamlayarak daha kapsamlı ve güvenilir bir tarihsel analiz sunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Horasan
• Merv
• Serahs
• Yol
• Arkeoloji

Kaynakça

1. ADYKOV, K. A., “Glavniye Stantsii Na Srednevekovom Torgovom Puti Iz Serakhsa v Merv”, Sovetskaya Arkheologiya, No:4, Moskova 1959.
2. ANONİM, Hudûdül-Âlem Mine’l-Meşrik ile’l-Mağrib, haz. Menuçehr Sotude, Kitabhane-i Tehuri, Tehran 1983.
3. BARTHOLD, V. V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, haz. Hakkı Dursun Yıldız, Kronik Yay., İstanbul 2017.
4. BULLİET, Richard, Cotton, Climate, and Camels in Early Islamic Iran: A Moment in World History, Columbia University Press, New York 2009.
5. CAN, Mesut, İslam Tarihi ve Medeniyetinde Merv Şehri (Kuruluşundan Tâhirîler Dönemine Kadar), Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Doktora Tezi), Konya 2016.
6. CAN, Mesut, “Eski Serahs: Şehir, Coğrafya, Tarih ve Toplum”, Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 21(1), 2021, ss. 409-438.
7. DUMAN, İbrahim, Büyük Selçuklu Ordusunda Kullanılan Savaş Aletleri, Selenge Yay., İstanbul 2020.
8. DUMAN, İbrahim, “Orta Çağ İslâm Dünyasında Demir Çelik Üretimi”, Alet İşler, Kanca Yay. İstanbul 2022, ss. 253-257.

9. EBÛ’L-KASIM AHMED B. CEYHÂNÎ, Eşkâlu’l-Âlem, çev. Abdulselam Kâtîb, tsh. Fîrûz Mansûrî, İntişârât-e Astân Kuds, Tehran 1368 hş.
10. ERAVŞAR, Osman, “Merv ve Çevresindeki Kervan Yolları ve Kervansaraylar (Yol Üstü Kuruluşları),” Yükselen İpek Yolu: İpek Yolunda Kültür ve Sanat, ed. Fahri Atasoy, C. III, Türk Yurdu Yayınları, Ankara 2016, ss. 101-133.
11. ERKAL, Mehmet, “Seferle İlgili Mesafe Ölçüleri”, Seferîlik ve Hükümleri, İSAV Yay., İstanbul 1997, ss. 153-170.
12. HAMDULLAH MÜSTEVFÎ KAZVİNÎ, Nüzhetül-Kulûb, Dunya-e Ketab, Tehran 1362 hş.
13. HÂFIZ EBRÛ, Coğrafya-yi Hâfız Ebrû, haz. Muhammed Sadık Seccâdî, C.1, Merkez-i Pejuheş Miras-ı Mektub, Tehran 1375 hş.
14. HERMANN, Georgina, vd., “The International Merv Project, Preliminary Report on the First Season (1992)”, Iran, 31, 1993, ss. 39-62.
15. HERMANN, G. & K. Kurbansakhatov, “The International Merv Project. Preliminary Report on the Third Season (1994).” Iran, 33, 1995, ss. 31-60.
16. HERMANN, G. “Early and Medieval Merv: A Tale of Three Cities: Albert Reckitt Archaeological Lecture”, Proceedings of the British Academy, C. 94, 1997, ss. 1-43.
17. HİNZ, Walther, İslâm’da Ölçü Sistemleri, çev. Acar Sevim, Marmara Üniversitesi Yay., İstanbul 1990.
18. İBN FAKĪH, Kitâb-ı Tercüme-i Muhtasar el-Buldân: Bahş-ı Merbut be İran, Farsçaya çev. H. Mesud, İntişârât-e Bonyad-e Ferhengi İran, Tehran 1349 hş.
19. İBN HAVKAL, Sûretu’l-Arz, 10. Asırda İslam Coğrafyası, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yay., İstanbul 2017.
20. İDRÎSÎ, Nüzhetü’l-Müştâk fî iḥtirâkı'l-âfâk, Farsçaya çev. Muhammed Ayeti, Bunyad-e İranşinasi, Tehran 1388 hş.
21. İSTAHRÎ, Mesâlik ve’l-Memâlik, Farsçaya çev. Îrec Afşâr, Bangah-e Tercüme Neşr Ketab, Tehran 1340 hş.
22. KAİM, Barbara, “Serakhs Oasis at the Crossroads of Communication Routes”, Parthica 14, 2012, ss. 149-159.
23. KAİM, Barbara, “Ancient Fire Temples in the light of the discovery at Mele Hairam”, Iranica Antiqua, C. XXXIX, 2004, ss. 323-337.
24. KAYMAK, Suat, “Merv”, İslam Düşünce Atlası, C.II, ed. İbrahim Halil Üçer, İstanbul 2017, ss. 824-825.
25. KUDÂME İBN CAFER, Kitabül-Harac, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yay., İstanbul 2018.
26. LE STRANGE, Guy, Doğu Hilafetinin Memleketleri (Mezopotamya, İran ve Orta Asya): İslam Fetihlerinden Timur Zamanına Kadar, çev. Adnan Eskikurt-Cengiz Tomar, Yeditepe Yay., İstanbul 2015.
27. LÉVİ-PROVENÇAL, Evariste “Rabaz”, MEB İslam Ansiklopedisi, C. IX, İstanbul 1964, ss. 651-652.
28. MATLEY, Ian, M., “The Murgab Oasis: The Modernization of an Ancient Irrigation System”, Canadian Slavonic Papers / Revue Canadienne Des Slavistes, 17(2/3), 1975.
29. MAKDİSÎ, Ahsenü’t-Tekâsîm, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yay., İstanbul 2022.
30. MOVLYANOV, Umidjan, Büyük Selçuklu Döneminde Merv (1037-1160), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Konya 2018.
31. MÜHELLEBÎ, Kitâbül-‘Azîzî (el-Memâlik ve’l Mesâlik): Yollar ve Ülkeler Kitabı, çev. Murat Ağarı, Kitabevi Yay., İstanbul 2023.
32. NÂSIR-I HÜSREV, Sefernâme-yi Nâsır b. Hüsrev Kubâdîyanî Mervezî, nşr. Muhammed Debîr Siyâkî, İntişârât-ı Kitâb Furuş Zevâr, Tehran 1335 hş.
33. ÖZGÜDENLİ, Osman Gazi, “Yokolan Bir Ortaçağ Şehri: Merv”, Turco-İranica: Ortaçağ Türk-İran Tarihi Araştırmaları, Kaknüs Yay., İstanbul 2006, ss. 491-505.
34. PEACOCK, A. C. S., Selçuklu Devleti’nin Kuruluşu: Yeni Bir Yorum, çev. Zeynep Rona, Türkiye İş Bankası Yay., İstanbul 2016.
35. RÂVENDÎ, Rahatü’s-Sudur ve Ayetü’s-Sürur, çev. Ahmed Ateş, TTK Yay., Ankara 1999.
36. REŞÎDÜDDÎN FAZLULLAH, Camiü’t-Tevârih (Selçuklu Devleti), çev. Erkan Göksu-Hüseyin Güneş, Selenge Yay., İstanbul 2011.
37. SADRUDDİN EL-HÜSEYNÎ, Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye, çev. Necati Lügal, TTK Yay., Ankara 1999.
38. SÜMER, Faruk “Dihkan”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. IX, İstanbul 1994, ss. 289-290.
39. TURAN, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2009.
40. WORDSWORTH, Paul, “Merv on Khorasanian Trade Routes from the 10th–13th Centuries”, Greater Khorasan: History, Geography, Archeology and Material Culture, C. 29, Ed. Rocco Rante, Walter de Gruyter, Berlin & Munich & Boston 2015.
41. YA‘KŪBÎ, Kitâbu’l-Buldân, Farsçaya çev. Muhammed Ayetî, İntişârât-e Bangah-e Tercume ve Neşr Ketab, Tehran 1356 hş.
42. YÂKŪT EL-HAMEVÎ, Mu’cemu’l-buldân, C. II-V, Dâru Sadîr, Beyrut 1977.
43. ZEKERİYYÂ KAZVÎNÎ, Âsârü’l-Bilâd ve Ahbârü’l-ʿİbâd, Farsçaya çev. Cihangir Mirza Kacar, yay. haz. Mir Haşim Muhaddis, İntişârât-ı Emir Kebir, Tehran 1373 hş.