GEÇ ANTİKÇAĞ MÜVERRİHLERİNDE HUN TESMİYELERİ (VI-IX. YÜZYIL)

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 16, 1 - 18, 24.01.2026

Emine Uslu Arıcı

https://doi.org/10.53718/gttad.1640872

Öz

Batı Avrasya’da IV. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Hun varlığına tanık olunmaktadır. Hunların Batı’daki faaliyetleri Roma İmparatorluğu başta olmak üzere güç dengelerini derinden etkilemiştir. Attila ile birlikte gücünün doruğuna ulaşan Hunlar, Attila sonrasında hızla çözülmeye başlamıştır. Hun İmparatorluğu’nun siyasi olarak sona ermesinin ardından Sabir, Kutrigur, Utrigur, Eftalit ve Avarlar gibi Türk kavimleri müverrihler tarafından Hun bakiyelerinin devamı olarak görülmüş ve bu halklar Hun olarak tesmiye edilmişlerdir. Hun adının bu şekilde kullanımı, Herodotus’tan süre gelen anokranizm geleneğinin devam ettiğini gösterir. Herodotus, Asyalı kavimleri İskit olarak zikretmiştir. Sonrasında IV. yüzyıl itibari ile Hunlar, İskit olarak anılmaya başlamıştır. Bu arkaik kullanım geleneği VI. yüzyıl itibari ile yerini Hun tesmiyesine bırakır.
Geç Antikçağ batı kaynaklarına bakıldığında Türk halkları ile ilgili verilen bilgiler, müstakil olarak değil Romanist, Bizanstinist, Germenist, Slavyanist çalışmalara eklemeli bir şekilde yer almaktadır. Onların bahsettiği kadarı ile Batı Avrasya erken Türk varlığı hakkında haberdar olunmaktadır.Batı Avrasya Türk varlığı ile ilgili bilgiler veren Doğu ve Batı kaynaklarına bakıldığında karşımıza sınırlılıklar çıkmaktadır. Batı Roma İmparatorluğu’nun sona ermesinin ardından Batı’daki kargaşa ortamının devam etmesi tarihyazımını olumsuz etkilemiştir. Doğu Roma’da ise istikrarın, Batı’ya nazaran daha iyi olması tarihyazımında olumlu bir atmosfer yaratmıştır. Bu sebeple Doğu Roma kaynakları daha fazla tarihsel veri sunmakla beraber araştırma sürecinde Hun etnoniminin incelenmesinde kolaylık sağlamıştır. Çalışmamızda Procopius, Agathias, Menandrus gibi VI. yüzyılın müverrihlerinden başlayarak, IX. yüzyılı da kapsayacak şekilde Geç Antikçağ kaynaklarında Türk halkları için Hun tesmiyeleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Batı Avrasya , Türk Halkları , Hun , Avar , Kutrigur , Utrigur , Sabir , Eftalit.

HUN NAMES IN LATE ANTIQUE HISTORIANS (VI-IX. CENTURY)

Öz

The Hun presence in Western Eurasia is witnessed from the last quarter of the IVth century. The activities of the Huns in the West deeply affected the balance of power, especially the Roman Empire. The Huns, who reached the peak of their power with Attila, started to dissolve rapidly after Attila. After the political end of the Hun Empire, Turkish tribes such as the Sabirs, Kutrigurs, Utrigurs, Eftalids, and Avars were seen by historians as the continuation of the Hun remnants, and these people were called Huns. This use of the name Hun shows the continuation of the tradition of anachronism that came from Herodotus. Herodotus mentioned Asian tribes as Scythians. Afterwards, the Huns started to be referred to as Scythians as of the IVth century. This archaic usage tradition was replaced by the Hun designation as of the VIth century.
When we look at the Western sources of Late Antiquity, the information given about the Turkish people is not included separately but in addition to Romanist, Byzantine, Germanist, and Slavic studies. As far as they mention, we know about the early Turkish presence in Western Eurasia. When we look at the Eastern and Western sources providing information about the Turkish presence in Western Eurasia in the 6th century, we encounter limitations. The continuing atmosphere of chaos in the West after the end of the Western Roman Empire had a negative impact on historiography. The fact that stability was better in the Eastern Roman Empire compared to the West created a positive atmosphere in historiography. For this reason, Eastern Roman sources provide more historical data and facilitate the examination of the Hun ethnonym during the research process. In our study, starting from the historians of the VIth century such as Procopius, Agathias, and Menandrus, and including the IXth century, the Hun designations for Turkic peoples in Late Antiquity sources will be analyzed.

Anahtar Kelimeler

Western Eurasia , Turkic Peoples , Hun , Avar , Kutrigur , Utrigur , Sabir , Eftalit.

Kaynakça

• AGATHİAS, Historiae, çev. Joseph D. Frendo, Agathias The Histories, Corpus Fontium Historiae Byzantine, S. 2 A, Ed. H.G. Beck vd., Berlin 1975.
• AHMETBEYOĞLU, Ali, “Tarihçi Theophanes Confessor ve Eserinin Türk Tarihi Açısından Ehemmiyeti ”, Sosyoloji Dergisi, 2009, S. 2, ss. 285-296.
• AHMETBEYOĞLU, Ali, Avrupa Hun İmparatorluğu, TTK, Ankara 2001.
• BURY, John Bagnell, The Invasion of Europe by the Barbarians, W.W Norton- Company, London 1928.
• BLOCKLEY, R.C., The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire, Eunapius, Olympiodorus, Priscus and Malchus II, Text, Translation and Historiographical Notes, Arca 10, Francis Cairns Liverpool 1983, ss. 222-376.
• CAMERON, Averil, Procopius and The Sixth Century, Routledge, London-New York 1996.
• CAMERON, Averil, Agathias, Oxford University Press, Oxford 1970.
• CHRONİCON PASCHALE, Ed. L. A. Dindorf. Chronicon Paschale, vol. I, Corpus scriptorum historiae Byzantinae. Bonn: Weber 1882.
• CHRONİCON PASCHALE 284-628 AD, çev. Michael Whitby, Mary Whitby, Translated Texts for Historians C. VII, Liverpool University, Liverpool 2007.
• CURTA, Florin, “Slavs in Fredegar and Paul the Deacon: medieval gens or ‘scourge of God’? ”, Early Medieval Europe 6, S. 2, 1997, ss. 141-167.
• COMES, MARCELLİNUS, Ed. Theodor Mommsen, MGH Auct. Ant. XI, Chron. Min. 2, Berlin 1893.
• CYRENAEUS, Synesius, Oratio de regno ad Arcadium imperatorem 11, Ed. ve çev. Augustine Fitzgerald, The Essays and Hymns of Synesius of Cyrene, C. 2, London 1930.
• DİACONUS, Paulus, Historia Longobardorum, çev. William Dudley Foulke, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1907.
• DİNDORF, Ludovicius, Historici Graeci Minores I, Leipzig 1870, ss. 276-349.
• ÇEKİL, Okan, Marcellinus Comes Kronografyası ve Türk Tarihi, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi), İzmir 2020.
• EPİSCOPUS, Victor Tonnennensis, Chronica, Ed. Theodor Mommsened, MGH, Chronica Minora, Saec IV.V.VI.VII., C. 2, Apvd Weidmannos, Berlin 1894, ss. 178-206.
• ERSOY, Tolga, “Bizans-Sâsâni Savaşları Bağlamında Prokopios’un Akhunları Tasviri”, XVII. Türk Tarihi Kongresi, Ankara 2014, C. II. Kısım. I, ss. 89-106.
• EVAGRİUS, The Ecclesiastical History, Ed. J. Bidez, London 1898.
• FREDEGAR, Fredegarii Chronicorum Liber Quartus, çev. J.M. Wallace-Hadrill, Ed. V. H. Galbraith, R. A. B. Mynors, Oxford University Press, Oxford 1981.
• FEHER, Geza, Bulgar Türkleri Tarihi, TTK, İstanbul 1984.
• GOFFART, Walter, Narrators of Barbarian History,(AD 550-800): Jordanes, Gregory of Tours, Bede, Paul the Deacon, Princeton University Press, Princeton 1988.
• GOLDEN, P. B., “The Migration of the Oguz”, Archivum Ottomanicum 4, 1972, ss. 41-84.
• GOLDEN, P. B., Nomads of the Western Eurasian Steppes: Oγurs, Onoγurs and Khazars, in Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes, Ed. Peter B. Golden- Catalin Hriban, Bucaresti 2011, s. 135–62.
• HİLL, David, An Atlas of Anglo-Saxon England, University of Toronto Press, Toronto 1981.
• HİSPALENSİS, İsidori, Etymologiavm Sive Originvm Libri XX, Breviquve Adnotatione Critica İnstrvxit; Ed. W.M. Lindsay, Oxonii, Oxford University Press, UK 1911.
• HUSEYNOV, Gurban, “Sabirlerin Kısa Tarihi, Tarihin Peşinde”, Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, S.17, 2017, ss. 147-161.
• HODGKİN Thomas, Italy and her Invaders, S. V, Kitap. V, The Clarendon Press, Oxford 1895.
• JOHNSTON, James Howard, Witness to a World Crisis, Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century, Oxford University Press, New York 2010.
• KARDARAS, G., Byzantium and the Avars 6th-9th Century AD, Political, Diplomatic and Cultural Relations, Brill, Leiden, Boston 2010.
• KİM, Hyun Jin, The Huns, London & New York: Routledge 2016.
• KONUKCU, Enver, Kuşan ve Akhunlar Tarihi, Atatürk Üniversitesi Yayınları, No. 297, Ankara 1973.
• KURBANOV, Aydogdy, The Hephtalites, Archaeological and Historical Analysis, PhD thesis submitted to the Department of History and Cultural Studies of the Free University, Berlin 2010.
• LİTVİNSKY, B. A., “The Hephthalite Empire”, Ed. B. A. Litvinsky, History of Civilization of Central Asia, C. 3, Paris 1996.
• MAECHEN- HELFEN, Otto J., Th e World of the Huns: Studies in Their History and Culture, California University Press, California 1973.
• MALALAS, Iohn, Chronographia, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, ed. B.G.Niebuhrii, Bonnae 1831.
• MALALAS, Iohn, The Chronicle of John Malalas, çev. Elizabeth Jeffreys, Michael Jeffrey, Roger Scott, Australian Association for Byzantine Studies, Melbourne 1986.
• MANGO, Cyril, Roger Scott, The Chronicle of Theophanes Confessor, AM 6050.557-558, Clarendon Press, Oxford 1997.
• MARCELLİNUS, Ammianus, Res Gestae, çev. John C. Rolfe, Ed. G.P. Goold, Harvard University Press, Harvard 1986.
• MENANDRUS, Fragmans, çev. R. C. Blockley, The History of Menander The Guardsman, Great Britain 1985.
• MOHAY, ANDRAS,“Priskos Fragment über die Wanderungen der Steppenvölker,” Acta Antiqua Academiae Scien tiarum Hungaricae 24, 1976, ss. 125-40.
• MORAVSCİK, Gyula, Byzantinoturcica, I, Die Byzantinischen Quellen Der Geshichte Der Türkvölker, Leiden, Brill 1983.
• MÜLLER, C, Fragmenta Historicorum Graecorum, C. IV, Paris 1851.
• ÖGEL, Bahaeddin, Akhun Devleti, Tarihte Türk Devletleri, C.I, Ankara 1987.
• PAULİ, Historia Langobardorum, In Usum Scholarum ex Monumentis Germaniae Historicis Recusa, Hannover 1878.
• POHL, Walter, “The Role of Steppe Peoples in Eastern and Central Europe in the First Millennium A.D.” Origins of Central Europe, Varşova 1997, ss. 65-78.
• POHL, Walter, The Avars, A Steppe Empire in Central Europe, 567-822, Cornell University Press, London 2018.
• POHL, Walter, Telling the difference: Signs of ethnic identity, Strategies of Distinction, The Construction of Ethnic Communities, 300-800, Ed. Walter Pohl, Helmut Reimitz, Brill, Leiden, Boston, Köln 1998.
• POHL, Walter, “Paul the Deacon-between Sacci and Marsuppia” in Ego Trouble: Authors and Their Identities in the Early Middle Ages, Ed. Richard Corradini et al., Forsc hungen zur Geschichte des Mittelalters 15, Vienna 2010, ss. 111-24.
• POHL, Walter, “Justinian and the Barbarian Kingdoms”, Ed. Michael Maas, The Cambridge Companion to the Age of Attila, Cambridge 2015, ss. 448-476
• PRİSCUS, Fragmenta Et Excerpta Attila ve Bizans Tarihi, çev. Turhan Kaçar, Alfa Yayınları, İstanbul 2020.
• PROCOPİUS, History of the Wars, Kitap I- II, çev. H. B. Dewing, The Macmillan Co., London 1914.
• PROCOPİUS, History of the Wars, Kitap VII-VIII, çev. H. B. Dewing, Harvard University Press, Cambridge 1962.
• PROCOPİİ CAESARİENSİS, Opera Omnia, De Bellis I-IV, Ed. Jacobus Haury, Opus ab Academia Regia Bavarica Praemio Zographico Ornatum 1905.
• REİMİTZ, Helmut, History, Frankish Identity and the Framing of Western Ethnicity, 550-850, Cambridge University Press, Cambridge 2015.
• SARTİ, Laury, “Byzantine History and Stories in the Frankish Chronicle of Fredegar” (613–662), Francia. Forschungen zur westeuropäischen Geschichte, Herausgegeben vom Deutschen Historischen Institut Paris (Institut historique allemand) S. 48, 2021, ss. 3-22.
• SİMOKATTES, Theophylactos, Historiae, Ed. C. De Boor, Leipzig 1887.
• TOLAN, Öner, “Bizans Tarihçisi Agathias ve Türkler Hakkında Verdiği Bilgiler”, Karadeniz, 2018, S. 39, ss. 141-159.
• TURONENSİS, Gregorius, Decem Libri Historiarum, Ed. Bruno Krusch, Wilhelm Levison, MGH, Scriptorum Rerum Merovingicarum, Hannover 1951.
• The Oxford Dictionary of Late Antiquity, Ed. Oliver Nicholson, Oxford 2018.
• THEOPHANES, Chronographia, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, Ed. Ioannis Classeni, Impensis Ed. Weberi, Bonnae 1839.
• THEOPHANES, Chronographia, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, Ed. Ioannis Classeni, Impensis Ed. Weberi, Bonnae 1839.
• THOMPSON, Edward, The Huns, Ed. James Campbell, Barry Cunliffe, Blackwell Publishing, Oxford 1996.
• THORPE, Lewis, Gregory of Tours, The History of the Franks, Penguin Books, London, England 1974.
• ULUBELİ, Berk, Ioannes Malalas Kronografyası ve Türk Tarihi, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İzmir 2022.
• USLU ARICI, Emine, Gregorius Turonensis, Decem Libr Historiarum ve Türk Halkları, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İzmir 2024.
• UYDU YÜCEL, İlk Rus Yıllıklarına Göre Türkler, TTK, Ankara 2007.
• VASİLİEV, ALEXANDER, Bizans İmparatorluğu Tarihi, çev. Tevabil Alkaç, Alfa Yayınları, İstanbul 2015.
• WHITBY, Michael, Mary, The History of Theophylact Simocatta, Oxford University Press, New York 1997.
• WHITBY, Michael, The Emperor Maurice and His Historian: Theopylact Simocatta on Persian and Balkan Warfare, Oxford University Press 2002.