THE RECEPTION OF AMBASSADORS AND THE TAYİNAT PRACTICES IN THE OTTOMAN STATE DURING THE WARS OF 1787-1792

Abstract

This study focuses on the tayinat payments allocated to the ambassadors of the Ottoman enemies and allies sent to Istanbul during the Ottoman-Russian and Austrian Wars of 1787-1792. Russia and Austria, were the states with which the Ottoman Empire was at war, while Sweden and Prussia were its allies. In the introduction part of the study, information about the transformations in the diplomatic history of the Ottoman Empire is given. Then, the developments that paved the way for the related war and the goals and actions of the states are outlined. Thirdly, the concepts and methods of tayinat are briefly explained. Finally, the relevant period is analysed and evaluated under two headings: the preparatory and war period and the peace negotiations and treaties process. As a matter of fact, the comparison of the treatment of the ambassadors of the aforementioned states appointed in this process and the differences in the amount and duration of the tayinat they received constitute the problematics of the research. The comparison is based on three main arguments such as the military power of the related states, their friendly relations with the Ottoman Empire and the periodical conditions. As a result of the study, it has been observed that the amounts of tayinat allocated were similar to each other based on certain rules and the rank and interests of the ambassadors. However, it has been determined that the amounts differed in the framework of these three arguments in the case of some ambassadors and states. In addition, in both periods, the six-month rule was often exceeded, either accidentally or deliberately, when making tayinat payments to both allied and belligerent states. It has been evaluated that this situation is not directly related to any argument.

Keywords

• Ottoman
• Zishtovi
• Jassy
• diplomacy
• stipend
• tayinat
• envoy

1787-1792 SAVAŞLARI SÜRECİNDE OSMANLI DEVLETİ'NDE ELÇİLERİN AĞIRLANMASI VE TAYİNAT UYGULAMALARI

Öz

Bu araştırmada, 1787-1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları döneminde İstanbul’a gönderilen Osmanlı’nın düşmanı ile müttefiki devletlerin elçilerine, görev süreleri içerisinde tahsis edilen tayinat ödemeleri üzerinde durulmaktadır. Bunlardan Rusya ve Avusturya Osmanlı Devleti’nin savaştığı devletleri oluştururken İsveç ve Prusya ise müttefiki konumundadır. Çalışmanın giriş kısmında Osmanlı Devleti’nin diplomatik tarihinde yaşanan dönüşümler hakkında bilgi verilmiştir. Ardından ilgili savaşa ortam sağlayan gelişmeler, devletlerin hedef ve eylemleri ana hatlarıyla ortaya konmuştur. Üçüncü olarak ise tayinat hususuna dair kavram ve metotlar kısaca açıklanmıştır. En son ise ilgili dönem, hazırlık süreci ve savaş dönemi ile barış müzakereleri ve antlaşmaları süreci olarak iki başlık altında incelenip değerlendirilmiştir. Nitekim bu süreçte tayin edilen bahse konu devlet elçilerinin karşılaştıkları muameleler ile aldıkları tayinat miktar ve sürelerindeki farklılıkların mukayesesi araştırmanın problematiğini oluşturmaktadır. Mukayese yapılırken ilgili devletlerin askerî gücü, Osmanlı ile dostluk ilişkileri ve dönemsel şartlar gibi üç ana argümanın etkisi esas alınmıştır. Çalışmanın sonucunda; tahsis edilen “tayinat” miktarlarının belli kaideler ile elçilerin rütbe ve maslahatları baz alınarak birbirine emsal şekilde verildiği görülmüştür. Bununla birlikte miktarların, bazı elçiler ve devletler özelinde de bahsi geçen bu üç argüman çerçevesinde farklılaştığı tespit edilmiştir. Ayrıca iki dönemde de hem müttefik hem de savaşılan devletlere “tayinat” ödemeleri yapılırken genellikle yanlışlıkla ya da bilinçli bir şekilde altı ay kuralı aşılmıştır. Bu durumun, herhangi bir argümanla da doğrudan alakalı olmadığı değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Ziştovi
• Yaş
• diplomasi
• maaş
• tayinat
• elçi

Kaynakça

1. ARMAOĞLU, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1995, Alkım Yayınevi, İstanbul 2009.
2. BEYDİLLİ, Kemal, “İgnatius Mouradgea d’Ohsson (Muradcan Tosunyan)”, Tarih Dergisi, S. 34, 1984, s. 247-314.
3. BEYDİLLİ, Kemal, “Yaş Antlaşması”, DİA, C. 43, TDV Yayınları, İstanbul 2013, ss. 443-447.
4. BEYDİLLİ, Kemal, “Ziştovi Antlaşması”, DİA, C. 44, TDV Yayınları, İstanbul 2013, ss. 467-472.
5. BEYDİLLİ, Kemal, 1790 Osmanlı-Prusya İttifâkı: Meydana Gelişi-Tahlili-Tatbiki, Güryay Matbaacılık, İstanbul 1981.
6. BEYDİLLİ, Kemal, Büyük Friedrich ve Osmanlılar-XVII. Yüzyılda Osmanlı-Prusya Münasebetleri, Güryay Matbaacılık, İstanbul 1981.
7. CAN, Mustafa, Sultanın Kapısında: Kudret-Heybet-Adalet (Osmanlı Devleti’nde Yabancı Elçiler), Gazi Kitabevi, Ankara 2019.
8. CEZAR, Mustafa, Mufassal Osmanlı Tarihi, C. 5, Güven Yayınevi, İstanbul 1971.

9. ÇİFTÇİ, Hilal, “Osmanlı Devleti’nin XVIII. Yüzyılda Diplomasi Alanında Geçirdiği Değişimin Diplomatik Dile Yansıması”, XVIII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, C. III, 1-5 Ekim 2018/Ankara, haz. Semiha Nurdan, Muhammed Özler, Ankara 2022, ss. 681-694.
10. DANİŞMEND, İsmail Hami, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, C. 4, Türkiye Yayınevi, İstanbul 1972.
11. DERNSCHWAM, Hans, İstanbul ve Anadolu’ya Seyahat Günlüğü, çev. Prof. Dr. Yaşar Önen, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1992.
12. DIŞİŞLERİ, DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI 1967 YILLIĞI, haz. Hamid Aral, Ankara Basım ve Ciltevi, Ankara 1968.
13. DÖNMEZ, Ahmet, “Karşılıklı Diplomasiye Geçiş Sürecinde Osmanlı Daimî Elçiliklerinin Avrupa’ya Yeniden Tesisi 1832-1841”, Prof. Dr. Fahir Armaoğlu’na Armağan, ed. Ersin Emel, TTK, Ankara 2008, ss. 153-182.
14. EBUBEKİR RÂTİB EFENDİ, Nemçe Sefaretnamesi, haz. Abdullah Uçman, Kitabevi Yayınları, İstanbul 1999.
15. İNALCIK, Halil, “Yaş Muahedesinden Sonra Osmanlı-Rus Münasebetleri-Rasih Efendi ve Ceneral Kutuzov Elçilikleri”, DTCF Dergisi, C. 4, S. 2, 1946, ss. 195-203.
16. JORGA, Nicolae, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, C. 5, çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2009.
17. KÂMİL PAŞA, Târih-i Siyasî-i Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, C. 2, Matbaa-i Ahmed İhsan, İstanbul H. 1325.
18. KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, C. 5, TTK, Ankara 2007.
19. KOÇAK, Zülfiye, “1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşında Değişen Dengeler ve Yaş Antlaşması”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. XXXII, S. 2, 2017, ss. 459-490.
20. KOÇAK, Zülfiye, “Son Osmanlı-Avusturya Mücadelesinde Değişen Dengeler ve Ziştovi Antlaşması”, Gazi-Akademik Bakış, C. 11, S. 22, 2018, ss. 261-289.
21. KURTARAN, Uğur, “Belgrad Antlaşması’ndan Sonra İstanbul’a Gelen Avusturya ve Rus Elçilerinin Ağırlanması”, Uluslararası Türkiye Vizyonu Kongresi (UTVİK-2019), ed. Bahar İşigüzel, Altın Koza Yayınları, Ankara 2019, ss. 307-315.
22. KURTARAN, Uğur, “Heinrich Friedrich Von Diez’in İstanbul Elçiliği ve Faaliyetleri (1784-1790)”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C. 75, N. 1, 2020, ss. 127-162.
23. KURTARAN, Uğur, “Karlofça Antlaşması’nda Venedik, Lehistan ve Rusya’ya Verilen Ahidnamelerin Genel Özellikleri ve Diplomatik Açıdan Değerlendirilmesi, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 35, S. 60, 2016, ss. 97-139.
24. KURTARAN, Uğur, “Karlofça Antlaşması’ndan Sonra İstanbul’a Gelen Yabancı Elçilerin Ağırlanması ve Yapılan Harcamalar”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 37, S. 63, 2018, ss. 331-370.
25. KURTARAN, Uğur, “Osmanlı Diplomasi Tarihinin Yazımında Kullanılan Başlıca Kaynaklar ile Bu Kaynakların İncelenmesindeki Metodolojik ve Diplomatik Yöntemler Üzerine Bir Değerlendirme”, OTAM, S. 38, 2015, ss. 107-139.
26. KURTARAN, Uğur, Osmanlı Avusturya Diplomatik İlişkileri, Ukde Yayınevi, Kahramanmaraş 2009.
27. KÜTÜKOĞLU, Mübahat, Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik), TTK, Ankara 2013.
28. LEVAŞOV, Pavel Artemyeviç, Esir Bir Rus Diplomatın Gözünden İstanbul-Pavel Artemyeviç Levaşov’un Hatıraları (1763-1771), haz. Aleksey Vigasin, çev. İlyas Kemaloğlu, Eduard Khusainov, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2018.
29. MERCAN, Mehmet, Katerina Tarihi, Öncü Basımevi, Ankara 2010.
30. ORTAYLI, İlber, Avrupa ve Biz, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2007.
31. SANDER, Oral, Siyasi Tarih-İlk Çağlardan 1918’e, İmge Kitabevi, Ankara 2003.
32. SAVAŞ, Ali İbrahim, “Genel Hatlarıyla Osmanlı Diplomasisi”, Osmanlı, C. 1, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, ss. 643-657.
33. SAVAŞ, Ali İbrahim, Osmanlı Diplomasisi, 3F Yayınevi, İstanbul 2007.
34. TOPAKTAŞ ÜSTÜNER, Hacer, “Babıali’nin Tayinat Uygulamalarında Avusturya Elçileri (18. Yüzyıl)”, Near East Historical Review, C. 11, S. 2, 2021, ss. 1-18.
35. TOPAKTAŞ ÜSTÜNER, Hacer, “Osmanlı Diplomasisinde ‘Tayinat’ Sisteminin Uygulanışı ve Kaldırılışı (1794) Üzerine Bazı Tespitler”, Akademik İncelemeler Dergisi, C. 10, S. 1, 2015, ss. 31-49.
36. TOPAKTAŞ ÜSTÜNER, Hacer, “Osmanlı’da Elçileri Ağırlamak: Prusya Elçileri Örneğinde Tayinat Uygulamaları”, Avrupa Tarihinde Türk Eli: Doç Dr. Gümeç Karamuk Armağanı, ed. Ramazan Acun, Serhat Küçük, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara 2017, ss. 271-287.
37. TURAN, Namık Sinan, İmparatorluk ve Diplomasi-Osmanlı Diplomasisinin İzinde, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2014.
38. UÇAROL, Rifat, Siyasi Tarih (1789-2012), Der Yayınları, İstanbul 2013.
39. UNAT, Faik Reşit, Osmanlı Sefirleri ve Sefaretnameleri, yay. Bekir Sıtkı Baykal, TTK, Ankara 1968.
40. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, TTK, Ankara 1988.
41. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. IV/I, TTK, Ankara 2011.
42. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. IV/II, TTK, Ankara 2011.
43. ÜNVER, Mustafa, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Diplomasisinin Dönemsel Gelişimi Ekseninde Osmanlı-İsveç İlişkileri”, Yeni ve Yakın Çağlarda Osmanlı Diplomasisi, ed. Ahmet Dönmez, Grafiker Yayınları, Ankara 2019, ss. 57-106.
44. ÜNVER, Mustafa, 18. Yüzyılda Osmanlı-İsveç Diplomatik İlişkileri, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Karaman 2018.
45. ÜSTÜNDAĞ ÖZDEMİR, Nagehan, “Thomas Thornton (2015). Bir İngiliz Tacirin İzlenimleriyle Osmanlıda Siyaset, Toplum, Din, Yönetim (1793-1807). Çev. Ercan Ertürk. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay”, Bilig-Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, S. 90, 2019, ss. 245-254.
46. YURDUSEV, Nuri, “Karlofça Antlaşması ve Diplomasi Tarihi”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı Dergisi, S. 4, 2006, ss. 1-6.
47. YÜKSEL, Sinan, “1781 Rus-Avusturya İttifakı ve Grek Projesi”, Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, S. 23, İstanbul 2013, ss. 99-122.
48. YÜKSEL, Sinan, “Küçük Kaynarca’dan Yaş Antlaşmasına Kadar Eflak-Boğdan Üzerinde Osmanlı-Rus Nüfuz Mücadelesi”, Belleten, S. 297, 2019, ss. 605-632.
49. ZİNKEİSEN, Johann Wilhelm, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, C. 6, çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2011.