93 HARBİNDE GÖTÜRÜLEN MİNİK AYŞE: MARİYA KONSTANTİNOVNA KEKSHOLMSKAYA

Öz

Osmanlı Devleti’nin ağır kayıplar verdiği ve Balkan coğrafyasında Türk hâkimiyetinin sonu şeklinde anlatılan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı bölge halkı üzerinde derin izler bırakmıştır. Savaşta yaşananlarla ilgili belgelere arşivlerde rastladığımız gibi dönemin olayları gazete ve dergilere de yansımıştır. Günümüz Bulgaristan’da Rusçuk’a bağlı Kuruçeşme ve civarında yaşanan savaşın orta yerinde ölmek üzere olan annesinin başucunda duran Ayşe soğuktan donmak üzereyken Rus askeri Mihail Dimitriyeviç Sayenko tarafından fark edilerek alınıp götürülmüştür. Plevne’den sonra İstanbul’a doğru yürüyen bu askerler, Keksholm Muhafız Alayı’nın askerleridir. Dört yaşındaki Ayşe dilini kültürünü bilmediği insanlara sadece adını söyleyebilmiştir. Ayşe, 1879 yılının mayıs ayında, askeri rahip Stefan Meşçerskiy tarafından Ortodoks olarak vaftiz edilerek ismi Maria şeklinde değiştirilmiştir. Bu yetim Türk kızı sonra askerlerin himayesinde Keksholm Muhafız Alayı’nın resmen kızı ilan edilmiştir. Alay onun için özel yardım sandığı bile kurmuştur. Alayın desteğiyle iyi bir eğitim gören Mariya, Rus komutanların himayesinde evlendirilmiştir. Ayşe’nin dramatik hayatı hakkında, 1878’in hemen başlarında, savaş günlerinde batılı gazeteler ve dergiler haberlerinde yer ayırmışlardır. Bu makale, tarihte esir bile diyemeyeceğimiz dört yaşındaki bir kız çocuğunun Rus subayın merhametiyle başlayan hazin bir hayat hikâyesini konu edinmektedir. Ruslar, bugün bile Mariya Keksholmskaya adına başarılı öğrencilere burs vermektedirler. Bu makalede Türk kamuoyu ve tarihçiliğinde bilinmeyen savaş mağduru bir Türk kızının dramatik hayatı Rusya arşivlerinden ve kaynaklarından elde edilen bilgi ve belgelerle ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk-Rus Savaşı
• 93 Harbi
• Keksholm Alayı
• Mariya Keksholmskaya

THE TRAGIC STORY OF A WAR VICTIM: AYŞE – LATER KNOWN AS MARIYA KEKSHOLMSKAYA

Abstract

It is often said that the Ottoman-Russian war of 1877-1878 marked the end of Turkish greatness in the Balkans, and this conflict left deep scars on the local populace. The war's effects are seen in archival documents, contemporary newspapers, and journals. One such story emerges from Kuruçeşme and its adjacent areas both of which at that time formed part of Ruse (Rusçuk) in present-day Bulgaria. During the war, a young girl named Ayşe was beside her dying mother and found almost frozen to death. She was discovered by a Russian soldier, Mihail Dimitrievich Saenko, a member of the Keksholm Guard Regiment, who took her under his care. These soldiers were advancing towards Istanbul following the siege of Plevna. Only four years old at the time, Ayşe could only communicate her name, as she wasn't familiar with the language or culture of those who found her. In May 1879, she was baptized into the Orthodox faith by military priest Father Stephan Meschersky and given the name Maria. The orphaned Turkish girl was declared officially the adopted daughter of the Keksholm Guard Regiment, which even contributed to the establishment of a special aid fund for her. With the regiment's support, Maria received a solid education and was later married under the protection of high-ranking Russian officers. Her dramatic life attracted the attention of Western newspapers and magazines as early as 1878, during the ongoing conflict. This article throws light on the life of a young Turkish girl whose drama is not known to the Turkish public and historiography, and she cannot actually be classified as a prisoner of war. Her life, marked by the compassion of a Russian officer, is reconstructed through information and documents obtained from Russian archives and sources. Up to now, scholarship continues in the name of Mariya Keksholmskaya for successful students in Russia. The life of Mariya Keksholmskaya has become immortalized through these scholarships.

Keywords

• Turkish-Russian War
• 93 War
• Keksholm Regiment
• Mariya Keksholmskaya

Kaynakça

1. DİMİTRİYEVA, Lyubov, “Otkuda v Karelskikh Lesakh Turçanka”, Krasnaya Zvezda, No: 65 (125114), 7 Eylül 1922, ss. 7-8.
2. KARAKULAK, Mesut, Esir İmparatorluk, 93 Harbi, Kronik Yay, İstanbul, 2025.
3. KOTKOV, Vyaçeslav Mihailoviç, “Esli bı ne Dobroe Serdtse Russkogo Soldata”, Voenno-İstoriçeskiy Jurnal, No:3, Mart 2011, ss. 15-17.
4. LUKYANOVİÇ, Elets Yuliy, Keksgolm Muhafız Alayının Kızı, Varşova, 20 Mart, 1893.
5. PANOVA, O., “Doç Keksholmckogo Polka”, Volkhovskie Ogni, No: 17 (16633), Volkhov, 6 Mayıs 2016, s. 22-23.
6. SMOLYANİNOVA, M.G., “Rol Moskovskikh Slavyanofilov v Osvobojdenii Bolgarii ot Osmanskogo İga”, Rusko-Turetskaya Voyna 1877-1878 gg, Moskva, 2020.
7. “Vernost”, No: 61, 1910, s. 47- 48.
8. Razvedçik, “Doç Keksholmckogo Polka”, No: 113, S. Petersburg, 25 Kasım 1892, ss.511-513.

9. ÜRKMEZ, Naim, “Savaşın Diğer Yüzü: Romanya’daki 93 Harbi Esirleri”, Belleten, Cilt 84, Sayı 300, TTK, 2020, s. 789-824. https://www.kajuta.net/node/4033 ; (Erişim Tarihi, 25.01.2025, 22:30)
10. https://www.liveinternet.ru/users/bahit/post451261891/, (Erişim Tarihi, 18.12.2021, 00:20)
11. https://www.hroniky.com/news/view/9319-z-turechchyny-cherez-volyn-iak-divchynka-aishe-stala-dochkoiu-imperskoho-polku, (Erişim Tarihi,05.08.2024, 16:20)
12. https://forum.vgd.ru/1410/50008/60.htm?a=stdforum_view&o=, (Erişim Tarihi, 02.01.2023, 02:30)
13. https://smolkrepost.ru/krepost-korela-keksgolm, (Erişim Tarihi,30.03.2025, 18:00)