GELENEKSEL TÜRK ÇOCUK OYUNLARINDA KAHRAMANLIK ÖĞRETİMİ

Öz

Çocuk folkloru içerisinde yer alan çocuk oyun ve oyuncakları halk biliminin en dikkat çekici kısımlarından biridir. Normalde oyun denilerek geçiştirilen bu ürünler sadece oyundan ibaret değildir. Oyunlar, aynı zamanda çocukların duyuşsal, bilişsel, fiziksel, psikolojik vb. yönlerini geliştiren bir bakıma onları gerçek hayata hazırlayan bir pratiktir. Bu durum kültürel kod aktarımı, değer öğretimi, hüner gösterimi, sosyal hayata uyum, fiziksel gelişim ve ruh sağlığı gibi hususlarla daha belirgin hâle gelir. Geçmişten bugüne geleneksel çocuk oyunları ile ilgili birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalarda çocuk oyunları derlenmiş, tasnif edilmiş; oyunların kavramsal çerçevesi, yapısı ve bağlamı tartışılmış; oynanması, oyuncuları, araç ve gereçleri ele alınmış; çocukların fiziksel, bilişsel, sosyal ve psikolojik gelişimlerindeki katkısına dikkat çekilmiş; oyunlardan değerler eğitiminde faydalanma yolları anlatılmış, oyunların çeşitleri ve işlevleri gibi birçok konu detaylıca incelenmiştir. Ancak geleneksel Türk çocuk oyunları üzerine bugüne kadar yapılan çalışmalarda oyunların kahramanlığı teşvik edici ve öğretici yönü incelenmemiştir. Oysa birçok oyunda saklanma, yıkma, yeniden inşa etme, esir alma, esir kurtarma, can alma, can verme, evini koruma veya geri alma gibi kahramanlık unsurları görülmektedir. Bu çalışmada öncelikle destan, efsane, halk hikâyesi ve masal gibi anlatı türlerinin genel hatlarıyla kahramanlık öğretimi ve teşviğindeki rolüne değinilmiştir. Ardından anlatılardan hareketle kahramanlığa dair bazı unsurlar 14 başlık altında toplanmıştır. Çocuk oyunları hakkında genel bir bilgi verildikten sonra anılan kahramanlık unsurları, kahramanlığın öğretimi ve teşviği bağlamında geleneksel Türk çocuk oyunlarında aranmıştır. Sonuç olarak tespit edilen unsurların geleneksel Türk çocuk oyunlarında da bulunduğu, bu oyunların çocukları Türk kültür hayatında önemli bir yere sahip olan kahramanlık göstermeye teşvik ettiği aynı zamanda onlara kahramanlığı deneyimleyerek öğrenme imkânı sunduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk Folkloru
• Geleneksel Oyunlar
• Çocuk Oyunları
• Kahramanlık Öğretimi
• Kahramanlığı Teşvik

TEACHING HEROISM IN TRADITIONAL TURKISH CHILDREN'S GAMES

Abstract

Children's games and toys, which are part of children's folklore, represent one of the most remarkable aspects of folk literature. These products, often dismissed as mere games, are much more than simple game. Games serve as practices that develop children’s emotional, cognitive, physical, and psychological aspects, preparing them for real life. This situation becomes more evident with issues such as cultural code transfer, value education, skill display, adaptation to social life, physical development and mental health. Numerous studies on traditional children’s games have been conducted from past to present. These studies have compiled and classified children’s games; discussed their conceptual framework, structure, and context; examined their gameplay, participants, and tools; highlighted their contributions to children’s physical, cognitive, social, and psychological development; explored ways to utilize games in values education; and many topics such as the types and functions of games have been examined in detail. However, no previous studies on traditional Turkish children’s games have explored their role in promoting and teaching heroism. Yet, many games include heroic elements such as hiding, destroying, rebuilding, capturing prisoners, rescuing captives, taking lives, sacrificing, protecting one’s home, or reclaiming it. This paper first addresses the role of narrative genres such as epics, legends, folk tales, and fairy tales in teaching and encouraging heroism. Subsequently, based on these narratives, several elements related to heroism were categorized under 14 headings. After giving general information about children's games, the mentioned heroic elements were searched in traditional Turkish children's games in the context of teaching and encouraging heroism. As a result, it has been determined that the identified elements are also found in traditional Turkish children's games, and that these games encourage children to show heroism, which has an important place in Turkish cultural life, and at the same time provide them with the opportunity to learn heroism by experiencing it.

Keywords

• Children
• Traditional Games
• Teaching Heroism
• Encouraging Heroism

Kaynakça

1. ABDÜRREZZAK, Ali Osman, KOZ, Konur Alp, “Kültür, Kimlik ve Strateji Olgularının Millileşmesi Sürecinde Medya, Oyun ve Oyuncak”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 62, 2017, ss.72-86.
2. AÇA, Mehmet, “Anlatı ve Çocuk”, Çocuk Folkloru Kitabı, Ed. Nursel Uyanıker, Berna Yılmaz, Paradigma Akademi, Çanakkale 2021, ss.243-252.
3. AÇA, Mehmet, “Türk Destancılık Geleneğine Bütüncül Yaklaşabilme ve Alp Kavramı Üzerine Bazı Yeni Yaklaşım Denemeleri”, Millî Folklor, S. 48, 2000, ss.12-13.
4. AKSOY, Hüseyin, “Çocuk Oyunlarının İşlevleri”, Millî Folklor, S. 101, 2014, ss.265-276.
5. ALPTEKİN, Ali Berat, Kirmanşah Hikâyesi, Akçağ Yayınları, Ankara 1999.
6. AND, Metin, Oyun ve Bügü, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2022.
7. ARSLAN, Ahmet Serdar, Dijital Halkbilimi Bağlamında Oyun Kültüründe Anlam ve Anlatı, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara 2023.
8. ARSLAN, Ayşe Nur, Kent ve Grup Folkloru Bağlamında Eskişehir’de Oynanan Dijital Oyunlar, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans), Eskişehir 2024.

9. ATEŞ, Fatma, Geleneksel Kütahya Çocuk Oyunları ve Halkbilimsel İncelenmesi, Kömen Yayınları, Konya 2019.
10. AYKAÇ, Onur “Hz. Ali-İfrit Cenginin Yeni Bir Nüshası”, Alevilik Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, S. 15, 2017, ss.31-69.
11. BALCI, Fatih, “Dijital Kültürde Çocuk Oyunları”, Dijital Kültür Tradijital-Medya-İnternet-Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları, Ed. Mehmet Özdemir, Arı Sanat Yayınları, İstanbul 2019, ss.269-284.
12. BAŞAL, Handan Asûde, Geçmişten Günümüze Türkiye’de Geleneksel Çocuk Oyunları, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul 2011.
13. BAY, Yalçın, BAY, Neslihan, Çocuk Oyunlarından Örnekler: Türk Dünyası ve Komşu Ülkelerden, Eğiten Kitap, Ankara 2020.
14. BİRİCİK, Zeynep, İlköğretim Çağındaki Çocuklarda Çevrimiçi Kültür Dolayımıyla Oluşan Dijital Kültür ve Etkileri: Erzurum Üzerine Bir Araştırma, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erzurum 2019.
15. BOLAT, Nursel, Dijital Oyunlarda Kültürel Görsel Kodlarla Kültürün Yeniden Üretimi: Uruz Er Kişinin Dönüşü”, Middle Black Sea Journal of Communication Studies, C. 8, S. 2, 2023, ss.165-178.
16. BORATAV, Pertev Naili, Az Gittik Uz Gittik, Adam Yayınları, İstanbul 1997.
17. BORATAV, Pertev Naili, Köroğlu Destanı, Adam Yayıncılık, İstanbul 1984.
18. BÜYÜKOKUTAN TÖRET, Aslı, BAŞTÜRK, Naciye, “Mangalanın Dijital Kültür Ortamındaki Seyri Üzerine”, Kültür Araştırmaları Dergisi, S. 19, 2023, ss.41-59.
19. CAMPBELL, Joseph, Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, İthaki Yayınları, İstanbul 2015.
20. ÇETİN, İsmet, “Türk Halk Edebiyatında Hz. Ali”, Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali, Ed. Ahmet Yaşar Ocak, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005, ss.193-217.
21. ÇETİN, İsmet, Türk Edebiyatında Hz. Ali Cenknameleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1997.
22. ÇOBANOĞLU, Özkul, Türk Dünyası Epik Destan Geleneği, Akçağ Yayınları, Ankara 2011.
23. ÇOLAK, Faruk, Geleneksel Kayseri Çocuk Oyunları ve Halkbilimsel İncelenmesi, Kömen Yayınları, Konya 2009.
24. DEMİR, Necati, “Türk Düşünce Dünyasında Hazret-i Ali”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, S. 60, 2011, ss.193-217.
25. DEMİR, Necati, Anadolu’dan Türk Çocuk Oyunları, H Yayınları, İstanbul 2019.
26. DEMİR, Necati, Danişmend Gazi Destanı, Niksar Belediyesi/Uzman Matbaacılık Yayıncılık, Tokat 2012.
27. DEMİRTAŞ, Sezai, Anadolu Türk Efsanelerinde Savaş ve Fetih, Palet Yayınları, Konya 2013.
28. DOĞANAY, Emrah, GÖDE, H. Altay, “Sokaktan Ekrana Çocuk Oyunları”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 47, 2023, ss.157-182.
29. DUYMAZ, Ali, “Dede Korkut Kitabı’nda Alplığa Geçiş ve Topluma Katılma Törenleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, S. 46, 1998, ss.45-46.
30. ERGİN, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, C. I, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2004.
31. GÖKŞEN, Cengiz, “Oyunların Çocukların Gelişimine Katkıları ve Gaziantep Çocuk Oyunları”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 52, 2014, ss.229-259.
32. GÖNEN, Sinan, Geleneksel Konya Köy Seyirlik Oyunları, Kömen Yayınları, Konya 2011.
33. GÜNEŞ, Mehmet, GÜNEŞ, Hasan, Öğretmen ve Öğrenciler İçin Yaşayan Çocuk Oyunları, Anı Yayıncılık, İstanbul 2011.
34. HUİZİNGA, Johan, Homo Ludens Oyunun Toplumsal İşlevi Üzerine Bir Deneme, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Ayrıntı Yayınları, İstanbul 2021.
35. İNAN, Abdülkadir, Makaleler ve İncelemeler, C. I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1998.
36. KAYA, Doğan, Çöm Çöm Çömbelek Sivas Çocuk Oyunları, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2011.
37. KAYABAŞI, Rabia Gökcen, Taşeli Yöresi Çocuk Oyunları, Kömen Yayınları, Konya 2019.
38. KAYABAŞI, Rabia Gökcen, “Aksaray’da Sopa ile Oynanan Geleneksel Çocuk Oyunlarının Halk Bilimsel Açıdan İncelenmesi”, International Journal of Languge Academy, S. 22, 2018, ss. 409-419.
39. KESKİN, Ahmet, “Çocuk Folklorunun Kavramsal Çerçevesi, Tanımı, Kapsamı, Sınıflandırılması, Başlıca Özellikleri ve İşlevleri”, Çocuk Folkloru Kitabı, Ed. Nursel Uyanıker, Berna Yılmaz, Paradigma Akademi, Çanakkale 2021, ss.5-9.
40. KILIÇ, Ebru, “Kuşaklararasılık Bağlamında Geleneksel Oyundan Dijital Oyuna: Uygurların Karlık Oyunu”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 16, S. 44, 2023, ss.1669-1687.
41. KILIÇ, Samet, “Geleneksel Çocuk Oyunlarından Çok Oyunculu Çevrimiçi Oyunlara: Sosyal Gelişim Alanları Üzerine Bir Değerlendirme”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 14, S. 33, 2021, ss.39-56.
42. KÖPRÜLÜ, M. Fuad, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1976.
43. METİN BASAT, Ezgi, “Modern Dünyanın Sanal Mitleri: Bilgisayar Oyunları”, Millî Folklor, S. 92, 2011, ss.143-151.
44. MEZKİT, Gülperi, “Mekânsal Değişim Bağlamında İnternete Taşınan Çocuk Oyunlarının Kaybolan İşlevleri Üzerine Bazı Tespitler”, Folklor/Edebiyat, C. 18, S. 72, 2012, ss.135-144.
45. MISIRLI, Gülsemin, Oyunun Toplumsal ve Kültürel İşlevini Yitirişi: Gelenekselden Dijitale Oyun Kavramının Yapısal Dönüşümü, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Erzurum 2018.
46. OĞUZ, M. Öcal, ERSOY, Petek, Türkiye’de 2004 Yılında Yaşayan Geleneksel Çocuk Oyunları, Gazi Üniversitesi THBMER Yayınları, Ankara 2005.
47. ÖNAL, Mehmet Naci, Muğla Efsaneleri Araştırma İnceleme, Muğla Üniversitesi Yayınları, Muğla 2003.
48. ÖZDEMİR, Nebi, Türk Çocuk Oyunları, C. I, Akçağ Yayınları, Ankara 2006.
49. ÖZDEMİR, Nebi, Türk Çocuk Oyunları, C. II, Akçağ Yayınları, Ankara 2006.
50. ÖZDEN GÜRBÜZ, Duru, “Geleneksel Çocuk Oyunları ve Eğitimsel İşlevleri: Emirdağ Örneği”, Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, C. 11, S. 14, 2016, ss.550.
51. SAKAOĞLU, Saim, Masal Araştırmaları, Akçağ Yayınları, Ankara 2007.
52. SARPKAYA, Seçkin, “Dijital Oyun ve Mitoloji: Dijital Oyunlardaki Türk Mitolojisi Unsurları Üzerine Bir İçerik Analizi”, Mitoloji Araştırmaları, C. II, Ed. İbrahim Gümüş, Paradigma Akademi, Çanakkale 2020, ss.185-201.
53. SARPKAYA, Seçkin, “Dijital Oyun/Video Oyunu Folkloru Üzerine Bir Yöntem Denemesi”, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, C. 4, S. 6, 2021, ss.155-172.
54. SARPKAYA, Seçkin, “Dijital Oyunla Türk Mitolojisini Aktarmak: Uruz Er Kişinin Geri Dönüşü Oyunu Üzerine Oyuncu Merkezli Bir İnceleme”, II. Uluslararası Mitoloji Sempozyumu, haz. S. Ahmetkocaoğlu vd., 2021, ss.582-597, Ardahan.
55. ŞAHİNER, Ahmet Emin, “Soküm Bağlamında Sivil Toplum Kuruluşlarının Rolü: Muğla Yerkesik Otantik Çocuk Oyunları Şenliği”, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 1, 2022, ss. 35-43.
56. SEYİDOĞLU, Bilge, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Ankara 1975.
57. SEZEN, Lütfi, Halk Edebiyatında Hamzanameler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1991.
58. TÜRKÇE SÖZLÜK, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2019.
59. UNYUK, Ebru, Geleneksel Türk Çocuk Oyunlarının Dijital Oyun Şeklindeki Üretimlerinin Kültürel Bellek ve Netlore Bağlamında İncelenmesi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İzmir 2022.
60. YALÇIN, Gülşah, Geleneksel Çocuk Oyunları ile Ders Tasarımları, Asos Yayınları, Ankara 2022.
61. YILDIRIM, Dursun, Türk Bitigi, Akçağ Yayınları, Ankara 1998.