AN OVERVIEW OF THE REMAINS OF THE TURKISH-ISLAMIC PERIODS IN THE GÜZELHISAR VALLEY, IN LIGHT OF THE SURVEYS

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 16, 287 - 302, 24.01.2026

Nurdan Erdan

https://doi.org/10.53718/gttad.1715478

Öz

This study will briefly provide information on the finds relating to the Turkish and Islamic periods discovered during surveys of the Tisna Ancient City and its vicinity, situated within the Aliağa district of İzmir province, conducted from 2018 to 2022. Studies conducted in the fertile Güzelhisar Valley, inhabited since the Neolithic era, have uncovered materials ranging from the Bronze Age to the Early Republican period. Our research in the region, recognized as a main north-south transit center due to its position along the ancient Izmir-Bergama road, has demonstrated that the area was strategically situated, offering a significant east-west connection, particularly during the Middle Ages and subsequently, with present-day Manisa. Paper will further investigate cultural heritage sites and discoveries beyond those previously recognized in the field and those initially unearthed through surveys. The locations of our research exhibit evidence of prolonged occupation from the Bronze Age to the Ottoman era. The specified areas comprise Uzunhasanlar Neighborhood, Elbirdi, Güzelhisar Neighborhood, Mantar Village, Şatır, Çıtak Neighborhood, Elbirdi, old Mantar Village, Gavurkayası, and Halkalı. The research undertaken in the stated areas yielded interesting findings, especially concerning rural residential architecture, contemporary Turkish-period cemeteries, and Yörük-Turkmen gravestones that can be categorized as new types. The additional routes of the former Izmir-Bergama Road have been discovered. It has been documented that Turkish communities have resided in the region from the 14th century.

Anahtar Kelimeler

Guzelhisar , Road Networks , Residential Architecture , Late Ottoman Period , Derici Tribes

Proje Numarası

YA013511

YÜZEY ARAŞTIRMALARI IŞIĞINDA GÜZELHİSAR VADİSİNDE TÜRK-İSLAM DÖNEMİ İZLERİNE GENEL BİR BAKIŞ

Öz

Bu çalışmada 2018 yılından 2022 yılına değin İzmir ili, Aliağa ilçesi sınırları içerisinde yer alan Tisna Antik Kenti ve yakın çevresi merkezli yüzey araştırmalarında saptanan Türk ve İslam Dönemi izleri kısaca tanıtılmaya çalışılacaktır. Neolitik Dönem’den itibaren yerleşildiği bilinen gerek iklim gerekse toprak yapısı itibariyle oldukça verimli bir bölge olan Güzelhisar Vadisi’nde yürütülen çalışmalar sonucunda Tunç Çağlar’dan Erken Cumhuriyet Dönemi’ne değin saptamalarda bulunulmuştur. Eski İzmir-Bergama yol hattı üzerinde olması itibariyle Kuzey-Güney yönlü ulaşımın ana istasyonlarından sayılan bölgede yürüttüğümüz incelemeler sahanın özellikle Ortaçağ ve sonrasında Doğu-Batı yönlü yol güzergahları aracılığıyla günümüz Manisa ile ara bağlantı sağlayan stratejik bir konumda olduğunu göstermiştir. Sahada daha önceki yıllarda varlığı bilinen ve ayrıca ilk kez yüzey araştırmaları sonucu ortaya çıkartılan haricindeki kültürel miras sahaları ve buluntuları incelenecektir. Tunç Çağlardan Beylikler ve Osmanlı dönemine değin çok uzun süreli iskanın izlerini yansıtan sahada çalışmamıza konu olan alanlar Uzunhasanlar Mahallesi, Elbirdi, Güzelhisar Mahallesi, eski Mantar Köy, Şatır Mevkii, Çıtak Mahallesi, Elbirdi Mevkii, Mantar Köy, Gavurkayası ve Halkalı Mevkileridir. Söz konusu sahalarda yürütülen incelemelerde kırsal konut mimarisine dair bulgular ile, yeni Türk dönemi mezarlıkları, yeni tip olarak sınıflandırılabilecek Yörük-Türkmen mezar taşları, İzmir-Bergama eski yolunun ara güzergahları başta olmak üzere ilginç sonuçlara ulaşılmış, sahanın 14. yüzyıldan itibaren Türk topluluklarca aktif iskân edildiği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Güzelhisar , Yol Ağları , Konut Mimarisi , Geç Osmanlı Dönemi , Dericiler

Etik Beyan

Etik Kurul Kararından muaftır. Çalışmada kişiler ve kurumlar arası çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Destekleyen Kurum

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Aliağa Belediye Başkanlığı

Proje Numarası

YA013511

Teşekkür

Çalışma izni için araştırma başkanı Doç. Dr. Emre Erdan’a ve tüm Tisna ekibine teşekkür ederim. Söz konusu araştırma T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izinleri, Aliağa Belediyesi ve Aydın Adnan Menderes Üniversitesinin katkılarıyla yürütülmektedir. Söz konusu kurum yetkililerine ve çalışanlarına teşekkür ederim.

Kaynakça

• AKBULUT, Nurdan, “Güzelhisar Vadisi’nde Unutulmuş Bir Türk Dönemi Yapısı: Ahmed Dede Türbesi ve Yakın Çevresi Araştırmaları”, Arkeoloji ve Sanat Dergisi, S. 173, 2023, s. 173-184.
• BAYCUMAN, Ferit, Aliağa ve Yakın Çevresinde Yaşayan Bir Kültürel Miras Olarak Dokumacılık ve Bölgedeki Tarihi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Aydın 2025.
• DOĞER, Ersin, Aliağa Tarihi: İlkçağdan 21. Yüzyıla, Aliağa Kent Kitaplığı, Ankara 2017.
• DOĞER, Lale, “Tisna Antik Kenti ve Yakın Çevresi Yüzey Araştırmalarında Ele Geçen Ortaçağ Seramikleri”, Tisna II: Seramikler ve Diğer Pişmiş Toprak Küçük Buluntular, ed. E. Erdan, Ö. Öz, G. T. Toprak, Arkhe Yayınevi, Ankara 2024, s. 102-129.
• ERDAN, Emre, AKBULUT, Nurdan, AYDOĞMUŞ, Nihan, TOPRAK, G. Tuğçe, "Dumanlıdağ (Sardene) Arkeolojik Yüzey Araştırmaları: İlk Gözlemler", Turist Rehberliği Nitel Araştırmalar Dergisi 3/1, 2022, ss. 39-48.
• ERDAN, Emre, AKBULUT, Nurdan, AYDOĞMUŞ, Nihan, “An Aeolic or Yörük Gravestone, a Capital, or an Aniconic Cult Object? Preliminary Thoughts on The New Type of Voluted Stone Objects from Aeolis”, Journal of Ancient History and Archaeology, 10 (2), 2023, pp. 12-23. Doi: 10.14795/j.v10i2.865
• ERDOĞRU, Mehmet Akif, BIYIK, Ömer, Defter-İ Evkâf-I Livâ-i Saruhan, T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tapu ve Kadastro Müdürlüğü Arşiv Dairesi Başkanlığı Yayın No: 7, Ankara 2014.
• KÖKDEMİR, Görkem, “120. Ölüm Yıldönümünde Aydın Vilayeti Müze-i Hümayun Müdür Vekili Démosthènes Baltazzı ve Menderes Magnesiası’ndaki Çalışmaları (1887, 1890)”, TÜBA-AR 19/2016, s. 291-305.
• ORTAÇ, Hilal, Tapu Tahrir Defterleri’ne Göre 16. yüzyılda Güzelhisar, Aliağa Kent Kitaplığı: 7, Ankara 2018.
• YILDIRIM, Cevat, Güzelhisar: Aliağa Çevresi ile Birlikte, Aliağa Kent Kitaplığı, Ankara 2017.
• YILDIRIM, Cevat, Yörükler ve Derici Yörükleri Tarihi, Aliağa Kent Kitaplığı: 13, İzmir 2020.