SOCIO-CULTURAL LIFE IN SHIRAZ DURING THE ZAND PERIOD: OBSERVATIONS OF WILLIAM FRANCKLİN (1786-1787)

Abstract

Travel accounts are not limited to narratives that merely convey the individual experiences and observations of travelers; they are also noteworthy sources in terms of providing important data on the historical, cultural, and geographical structure of a society. These texts are among the primary reference sources, especially in understanding the historical and cultural contexts of past societies. However, it should be kept in mind that the information conveyed in travel accounts is limited by the conditions of the time and place where the traveler made their observations; these texts should be evaluated within their contextual limitations and with a critical perspective. In this framework, the travelogue of William Francklin, who visited Iran in the late 18th century, is remarkable for its rich observations on Iranian society of the period. Francklin, focusing particularly on the city of Shiraz in this work, described in detail the city's architectural texture, social order, economic structure, and religious life. His observations on the lifestyle, dietary habits, and religious beliefs of the local people allow for sociological inferences about Iranian society of the time. In Francklin’s narrative, while conveying the social and cultural atmosphere in Shiraz, attention is also drawn to the differences in values and norms between Western societies and Iranian society. In this respect, the work serves as an important resource, especially for studies examining the socio-cultural structure of the Zand period. Iran, with its thousands of years of historical heritage, geographical diversity, and cultural richness, has been a country that has attracted the attention of travelers and researchers throughout history. Its position at the intersection of different civilizations has made Iran an important cultural center both nationally and internationally. In this context, William Francklin’s observations provide not only an individual travel narrative but also significant data on the social structure, traditions, and identity elements of Iranian society of the period. This study aims to analyze the elements shaping the national identity of the Iranian people based on Francklin’s travelogue. It examines how societal traditions specific to the Zand period were formed and how these traditions relate to fundamental social norms (such as marriage rituals). Francklin’s observations of Shiraz contribute to developing a deep understanding of the value system and normative structure of Iranian society, thus allowing for a better comprehension of the social fabric of the period.

Keywords

• William Francklin
• Travelogue
• Bengal
• Iran
• Shiraz.

ZEND DÖNEMİ ŞİRAZ’INDA SOSYO-KÜLTÜREL HAYAT: WILLIAM FRANCKLIN’İN GÖZLEMLERİ (1786-1787)

Öz

ÖZ Seyahatnameler, yalnızca seyyahların bireysel deneyimlerini ve gözlemlerini aktardıkları anlatılar olmakla sınırlı kalmaz; aynı zamanda bir toplumun tarihi, kültürel ve coğrafi yapısına dair önemli veriler sunmaları bakımından da dikkate değer kaynaklardır. Bu metinler, özellikle geçmiş toplumların tarihsel ve kültürel bağlamlarını anlamada temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır. Bununla birlikte, seyahatnamelerde aktarılan bilgilerin, seyyahın gözlem yaptığı zamanın ve mekânın koşullarıyla sınırlı olduğu göz önünde bulundurulmalı; bu metinler, bağlamsal sınırlamaları dâhilinde ve eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirilmelidir. Bu çerçevede, 18. yüzyılın sonlarında İran’ı ziyaret eden William Francklin’in seyahatnamesi, dönemin İran toplumuna dair zengin gözlemler içermesi bakımından dikkat çekicidir. Francklin, özellikle Şiraz kentine odaklandığı bu eserinde, kentin mimari dokusunu, toplumsal düzenini, ekonomik yapısını ve dini yaşantısını ayrıntılı biçimde betimlemiştir. Yerel halkın yaşam tarzı, beslenme alışkanlıkları ve dini inançlarına dair sunduğu gözlemler, dönemin İran toplumuna dair sosyolojik çıkarımlar yapılmasına olanak sağlamaktadır. Francklin’in anlatısında, Şiraz’daki sosyal ve kültürel atmosfer aktarılırken, Batı toplumlarıyla İran toplumu arasındaki değer ve norm farklılıklarına da dikkat çekilmektedir. Bu yönüyle eser, özellikle Zend döneminin sosyo-kültürel yapısını inceleyen araştırmalar için önemli bir kaynak niteliğindedir. İran, binlerce yıllık tarihsel mirası, coğrafi çeşitliliği ve kültürel zenginliğiyle tarih boyunca seyyahların ve araştırmacıların ilgisini çeken bir ülke olmuştur. Farklı uygarlıkların kesişim noktasında yer alması, İran’ı hem ulusal hem de uluslararası düzeyde önemli bir kültürel merkez hâline getirmiştir. Bu bağlamda William Francklin’in gözlemleri, yalnızca bireysel bir seyahat anlatısı değil, aynı zamanda dönemin İran toplumunun sosyal yapısı, gelenekleri ve kimlik unsurları hakkında önemli veriler sunmaktadır. Bu çalışma, Francklin’in seyahatnamesine dayalı olarak, İran halkının milli kimliğini şekillendiren unsurları analiz etmeyi amaçlamaktadır. Özellikle Zend dönemine özgü toplumsal geleneklerin nasıl biçimlendiği ve bu geleneklerin temel sosyal normlar (örneğin evlilik ritüelleri) ile nasıl ilişkilendiği incelenmektedir. Francklin’in Şiraz’a dair gözlemleri, İran toplumunun değerler sistemi ve normatif yapısına dair derinlemesine bir kavrayış geliştirilmesine katkı sağlamakta; böylece dönemin sosyal dokusunun daha iyi anlaşılmasına imkân tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• William Francklin
• Seyahatname
• Bengal
• İran
• Şiraz.

Kaynakça

1. ATEŞ, Abdurrahman, “Nadir Şah Afşar’ın Ölümünden Sonra İran’da Hakimiyet Mücadeleleri ve Osmanlı Devleti’nin İran Politikası”, Sosyal Bilimler Dergisi, C. 8, S. 2, 2006, ss. 53-64.
2. BEHDANİ, Müşfik, Nadir Şah, Doğu Matbaası, Mehran 1331.
3. DEVEBAKAN, Mikail, İran’da Modernleşmenin Ayak Sesleri: Mirza Melkum Han ve Faaliyetleri, Selenge Yayınları, İstanbul 2023.
4. ERDOĞAN, Eralp, “Seyyah Notlarına Göre Safevilerde Düğün, Ölüm, Yas ve Bayram Merasimleri”, SDÜ Fen-Edebiyat Sosyal Bilimler Dergisi, sayı 47, Ağustos 2019, ss. 238-250.
5. FIĞLALI, Ethem Ruhi, “Gadîr-i Hum”, DİA, XIII, ss. 279-280.
6. FRANCKLİN, William, Ez Bengal be-İran, çev. Muhsin Câvidân, Dânişgâh-ı Tahran, Tahran 1358.
7. FRANCKLİN, William, Observations Made on a Tour from Bengal to Persia, in the Years 1786-7, Printed for T. Cadell, London 1790.
8. GÜNARSLAN, Hüseyin, “İngilizlere Başkaldırı: Sipahi İsyanında Bengal Ordusunu İsyana Götüren Sebepler”, İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, III/1, 2021, ss. 26-38.

9. HALAÇOĞLU, Yusuf, “Fersah”, DİA, VII, ss. 412.
10. HOBNAZIR, Hasan, Tarih-i Şiraz Ez ağaz ta ibtidai saltanat-ı Kerim Han Zend, Sokhan, Tahran 1380.
11. İVANOV, Mihail Sergeyeviç, 18. Asrın İkinci Yarısında İran, çev. Hasan Demiroğlu, İstanbul 2021.
12. KARADENİZ, Yılmaz, İran Tarihi 1700-1925, 2. Basım, Selenge Yayınları, İstanbul 2020.
13. KEAMPFER, Engelbert, Der Derbar-ı Şahinşah-ı İran, çev. Keykavus Cihandari, Tahran 1350.
14. LARUDİ, Nurullah, Nadir Peser-i Şimşir, Kitab-ı Parsa, Tahran 1319.
15. NİAKOU, Seyyid Amir-i Kalam, Sadık Ziba, İran der Asrı Nadir, İntişarat-ı Rozeneh, Tahran 1388.
16. ÖZGÜDENLİ, Osman Gazi, “Lurlar”, DİA, II, ss. 161-162.
17. PERRY, John R., Karim Khan Zand, Oneworld Yayınları, İngiltere 2006.
18. PERRY, John R., Kerim Khan Zand, History of Iran 1747-1779.
19. RECEBİ, Perviz, Kerim Han Zend ve Zamanı, Amme Kitap, Tahran 1289.
20. SAFA, Mikael, RIZAİ, Muhammed, “Ârâyaha-yı Dastanî Menâbi-i Asr-ı Safavî ve Resmiyyet-i Teşeyyo der İran”, Şii Araştırmaları, VI/24, 2017, ss. 105-133.
21. SALÂHİ, Mehmet, Kâmûs-ı Osmânî, haz. Ali Birinci, İstanbul 2019.
22. SEMNANİ, Penahi, Kerim Han Zend Niguterin Namdar Tarih-i İran, Neda Yayınları, Tahran 1375.
23. SOYSAL, Esin E., VAHİD, Esedullah, “Türkiye-İran Azerbaycan Bölgesinde Evlenme ve Düğün Ritüelleri”, Folklor Akademi Dergisi, VI/1, ss. 95-104.
24. SÜLEYMANOV, Mehman, Nadir Şah, İntişarat-ı Endişe, Tahran 2010.
25. TAVERNİER, Jean B., Sefername-i Tavernier, çev. Hamid Erbab Şirani, Tahran 1382.
26. TEVHİDİ, Kalimullah, Nadir-i Sahipkeran, Jiyar Yayın, Tahran 1384.
27. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. IV/I, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1988.
28. VALLE, Pietro Della, Sefername-i Pietro Della Valle, çev. Şuaeddin Şifa, Tahran 1348.
29. VARICI, Adem, “İslam Tarihinde Bir Dönüm Noktası: ‘Ğadîr-i Hum Olayı’ ve ‘Hz. Ali’nin Velâyeti’ Konusunda Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme”, İslam Medeniyeti Dergisi, VI/46, 2020, ss. 51-67.
30. YILDIRIM, Nimet, “Eski İranda Dinler ve Dinsel İnanışlar-I”, Doğu Araştırmaları, sayı 5, 2010, ss. 5-32.