KIBRIS SORUNU’NDA KRİTİK BİR VİRAJ: BM GENEL KURULU’NDA 1958 OYLAMASI

Öz

Geçtiğimiz yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk Dış Politikasının gündeminde olan en önemli konuların başında Kıbrıs Sorunu gelmekteydi. Bu sorun 1954 yılında Birleşmiş Milletlere taşındığı andan itibaren, 1974 Barış Harekatı'na kadar 20 yıl boyunca, Türkiye ve Yunanistan’ın gerek bölgesel gerekse global düzeyde en çok karşı karşıya geldikleri mesele olarak kabul edilmiştir. Yirminci yüzyılın son çeyreğinden itibaren başlayan iki devletli çözüm önerileriyle, halen güncelliğini koruyan bu sorunun çözümüne dair tartışmalar devam etmektedir. Kıbrıs Meselesinin BM üyeleri tarafından çözüm şeklinin kabul edilmesi ve diplomasi sürecinin başlaması adına en önemli dönüm noktalarından birisi 1958 Genel Kurul tartışmaları olmuştur. Kıbrıs hakkındaki literatürde yeterince altı çizilmeyen ve kısmi olarak değerlendirilen bu görüşmeler, esasında Kıbrıs Sorununun çözümünde kritik bir dönemeci temsil etmiştir. Bu çalışmada Türk Dışişleri Bakanlığı’nın 1958 yılı yaz aylarından itibaren başlayan Genel Kurul oylamalarında Türkiye'nin lehine bir sonuç almak adına yaptığı BM bölgesel grupları içerisindeki diplomasi faaliyetlerini ele alacağız. Aynı zamanda Genel Kurul sürecinde Türk, Yunan ve İngiliz sözcülerinin tartışmalarıma odaklanacağız. Tüm bu süreçleri yakından izleyebilmek için çalışma kapsamında, farklı arşiv kaynaklarından yararlanılmıştır. Türk diplomatlarının faaliyetleri hakkında Türk Dışişleri Bakanlığı Arşivi ve İngiliz Arşivlerine başvurulmuş, Birleşmiş Milletler müzakerelerini izlemek için ise Genel Kurul tutanakları incelenmiştir. Dönemin tanıklıklarını içeren diplomatların anıları da ayrıca analiz edilerek, çalışamaya eklenmiştir. Böylece Türkiye'nin lehine çözümlenen ve daha sonra Ankara’nın Kıbrıs Meselesinde elini güçlendiren en önemli meşruiyet kaynaklarından birisi olarak kabul edilen BM kararının hangi koşullar ve çalışmalar sonucu elde edildiği konusu aydınlığa kavuşturulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıbrıs
• Birleşmiş Milletler
• Genel Kurul
• Türkiye
• Yunanistan

A CRITICAL TURNING POINT IN THE CYPRUS QUESTION: THE 1958 VOTE AT THE UN GENERAL ASSEMBLY

Abstract

Since the second half of the last century, the Cyprus Issue has been at the top of the agenda of Turkish foreign policy. From the moment it was brought to the United Nations in 1954 until the 1974 Peace Operation, this issue was considered the most contentious issue between Turkey and Greece at both the regional and global levels for 20 years. Discussions on the resolve of this issue, which remains relevant today, have continued since the last quarter of the 20th century with the emergence of two-state solution proposals. One of the most important milestones in the acceptance of the resolution of the Cyprus Issue by UN members and the initiation of the diplomatic process was the 1958 General Assembly discussions. These discussions, which have not been sufficiently highlighted and have been partially evaluated in the literature on Cyprus, represent a critical turning point in the resolution of the Cyprus Problem. In this study, we will examine the diplomatic activities carried out by the Turkish Ministry of Foreign Affairs within the regional groups of the UN to obtain a favourable result for Turkey in the General Assembly votes that began in the summer of 1958. At the same time, we will focus on the debates between the Turkish, Greek, and British spokesmen during the General Assembly process. In order to closely follow all these processes, different archival sources were used in this study. The Turkish Ministry of Foreign Affairs Archive and The National Archives were consulted for information on the activities of Turkish diplomats, and the minutes of the General Assembly were examined to follow the United Nations negotiations. The memoirs of diplomats containing testimonies from the period were also analysed and added to the study. Thus, an attempt was made to shed light on the conditions and efforts that led to the adoption of the UN resolution, which is considered one of the most significant sources of legitimacy in favour of Turkey and which later strengthened Ankara's position in the Cyprus issue.

Keywords

• Cyprus
• United Nations
• Asambly General
• Turkey
• Greece

Kaynakça

1. ANAGNOSTOPOULOU, Sia, “Makarios III, 1950-77: Creating the Ethnarchic State”, *The Archbishops of Cyprus in the Modern Age: The Changing Role of the Archbishop-Ethnarch, Their Identities and Politics*, Cambridge Scholars Publications, 2013, ss. 240-292.
2. ARMAOĞLU, Fahir, *Kıbrıs Meselesi, 1954-1959, Türkiye Hükümeti ve Kamuoyunun Davranışları*, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Ankara 1963.
3. AVEROFF-TOSSIZZA, Evangelos, *Lost Opportunities, The Cyprus Question, 1950-1963*, çev. Timothy Cullen, Susan Kyriakidis, Aristide D. Caratsaz Publisher, New York 1986.
4. BALYEMEZ, Mehmet, *İngiliz Yönetimi Döneminde Kıbrıs Türklerinin Siyasi Örgütlenmeleri (1923-1960)*, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2021.
5. BAYÜLKEN, Haluk Ü., *Cyprus Question and The United Nations*, Foreign Policy, Ankara 1975.
6. BINDER, Leonard, “Gamal Abd Al-Nasser: Iconology, Ideology, and Demonology”, *Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt*, ed. Elie Podeh, Onn Winckler, University Press of Florida, Gainesville 2004, ss. 45-71.
7. BİLGE, Suat, “Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Türkiye-Sovyetler Birliği Münasebetleri”, *Olaylarla Türk Dış Politikası 1919-1973*, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Ankara 1982, ss. 347-446.
8. BİLGE, Suat, *Le Conflit de Chypre et Les Cypriotes Turcs*, Ajans Türk Matbaası, Ankara 1963.

9. *Conference on Cyprus, Documents Signed and Initialled at Lancaster House on February 19, 1959*, Her Majesty’s Stationary Office, London 1964.
10. BÖLÜKBAŞI, Süha, “The Cyprus Dispute and the United Nations: Peaceful Non-Settlement Between 1954 and 1996”, *International Journal of Middle East Studies*, C. 30, S. 3, 1998, ss. 411-434.
11. COSTA, Luis Podestá, *Derecho Internacional Público*, Tipografica Editora Argentina, C. 1, Buenos Aires 1955.
12. CRAWSHAW, Nancy, *The Cyprus Revolt: An Account of the Struggle for Union with Greece*, George Allen and Unwin, London 1978.
13. CROUZET, François, *Le Conflit de Chypre 1946-1959*, Bruylant, C. 1, Bruxelles 1973.
14. CROUZET, François, *Le Conflit de Chypre 1946-1959*, Bruylant, C. 2, Bruxelles 1973.
15. DİKERDEM, Mahmut, *Orta Doğu'da Devrim Yılları (Bir Büyükelçinin Anıları)*, İstanbul Matbaası, İstanbul 1977.
16. DUMAN, Selçuk, *Kıbrıs’ta Türk Millî Mücadelesi ve 1958 Türkiye Mitingleri (1878-1958)*, Berikan Yayınları, Ankara 2013.
17. ELDERFIELD, Matthew, “Rebuilding the Special Relationship: The 1957 Bermuda Talks”, *Cambridge Review of International Affairs*, C. 3, S. 1, 1989, ss. 14-24.
18. ERİM, Nihat, *Günlükler 1925-1979*, YKY, C. 2, İstanbul 2005.
19. FAUSTMANN, Hubert, “The UN and Internationalization of the Cyprus Conflict, 1949-58”, *The Work of the UN in Cyprus*, ed. Oliver P. Richmond, James Ker-Lindsey, Palgrave Macmillan, London 2001, ss. 3-49.
20. FIRAT, Melek, “Kıbrıs Sorununun Türk Dış Politikasına Etkileri (1955-1997)”, *Çağdaş Türk Diplomasisi 200 Yıllık Süreç*, TTK Yayınları, Ankara 1999, ss. 553-566.
21. FIRAT, Melek, “La Politique Étrangère de la République de Chypre (1960-1974) d’Après les Archives Turques d’Ankara”, *Études Balkaniques*, C. 1, S. 5, 1998, ss. 185-204.
22. GAZİOĞLU, Ahmet C., *Enosis Çemberinde Türkler*, CYREP, Lefkoşa 2000.
23. GAZİOĞLU, Ahmet C., *Enosis Çemberinden Kıbrıs Cumhuriyeti’ne*, CYREP, Nicosia 2000.
24. GAZİOĞLU, Ahmet C., *Enosise Karşı Taksim ve Eşit Egemenlik*, CYREP, Nicosia 1998.
25. GOODRICH, M. Lealand, HAMBRO, Edvard, *Birleşmiş Milletler Antlaşması: Şerh ve Vesikalar*, çev. İlhan Lüthem, Fakülteler Matbaası, İstanbul 1954.
26. GÜNVER, Semih, *Fatin Rüştü Zorlu’nun Öyküsü: Z “Zorro” Gibi*, Bilgi Yayınevi, Ankara 1985.
27. GÜREL, Şükrü Sina, *Kıbrıs Tarihi (1878-1960): Kolonyalizm, Ulusçuluk ve Uluslararası Politika*, İmge Yayınları, Ankara 2020.
28. HADJİ, Aymene, İNAÇ, Hüsamettin, “Diplomasi Tarihi Açısından Türkiye-Cezayir İlişkileri”, *İktisadi ve İdari Yaklaşımlar Dergisi*, C. 7, S. 3, 2023, ss. 91-98.
29. HARITOS, Gabriel, *Israel and the Cyprus Question: Foreign Policy, Diplomacy and International Relations 1946-1960*, Bloomsbury Academic, London 2023.
30. HITCHCOCK, William I., *The Age of Eisenhower: America and the World in the 1950s*, Simon and Schuster, New York 2018.
31. HOLLAND, Robert, *Britain and the Revolt in Cyprus*, Oxford University Press, New York 2002.
32. İSMAİL, Sabahattin, *150 Soruda Kıbrıs Sorunu*, Kastaş Yayınları, İstanbul 1998.
33. KAYA, Furkan, *Türk Dış Politikası’nın ve Kıbrıs’ın “Zorlu” Dönemi*, Yeditepe Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2018.
34. KAYIRAN, Kutlu, “Demokrat Parti Dönemi Türk Diplomasisinin Latin Amerika’daki Lobi Faaliyeti”, *Actas del IV Simposio Internacional sobre Literatura y Cultura Hispánicas (Selección)*, ed. Julia Martínez González vd., M.A., Ankara 2022, ss. 1-17.
35. KAYMAK, Faiz, *Kıbrıs Türkleri Bu Duruma Nasıl Düştü?*, haz. Müfide Zehra Erkin, Alpay Basımevi, İstanbul 1968.
36. KELLİNG, George Horton, *Countdown to Rebellion: British Policy in Cyprus, 1939-1955*, Praeger, New York 1990.
37. KUNERALP, Zeki, *Sadece Diplomat: Anılar-Belgeler*, İsis Press, İstanbul 1999.
38. LEVEY, Zach, “Israel’s Entry into Cyprus, 1959-1963: Diplomacy and Strategy in the Eastern Mediterranean”, *Middle East Review of International Affairs*, C. 7, S. 3, 2003, ss. 73-87.
39. MACMILLAN, Harold, *Riding the Storm, 1956-1959*, Harper & Row Publishers, London 1971.
40. MANİZADE, Derviş, *Kıbrıs: Dün, Bugün Yarın*, Yaylacık Matbaası, İstanbul 1945.
41. NACHMANI, Amikam, *Israel, Turkey and Greece: Uneasy Relations in the East Mediterranean*, Routledge, London 1987.
42. OBERLING, Pierre, *The Road to Bellapais: The Turkish Cypriot Exodus to Northern Cyprus*, Columbia University Press, New York 1982.
43. ORAKÇI, Meryem, “Türk Yunan İlişkilerinde Kısa Ömürlü Bir Girişim: Türk-Ellen Dostluk Derneği (1952)”, *Belgi Dergisi*, S. 22, 2021, ss. 531-554.
44. ORHUN, Fatma Çalık, “Kıbrıs Sorunun Çözümsüzlüğünde Birleşmiş Milletlerin Rolü”, *(Osmanlı’dan Günümüze) Kıbrıs; Dün, Bugün, Yarın*, ed. Fatma Çalık Orhun, Gazi Kitabevi, Ankara 2020.
45. ÖZCAN, Gencer, “Ellili Yıllarda ‘Dış’ Politika”, *Türkiye’nin 1950’li Yılları*, haz. Mete Kaan Kaynar, İletişim Yayınları, İstanbul 2015, ss. 97-134.
46. PANTELİ, Stavros, *A New History of Cyprus, from the Earliest Times to the Present Day*, East-West Publications, London 1984.
47. REDDAWAY, John, *Burdened with Cyprus: The British Connection*, K. Rustem & Brother, Lefkoşa 2001.
48. REYNOLDS, J., “Peripheral Parallels? Europe’s Edges and the World of Bandung”, *Bandung, the Global South, and International Law: Critical Pasts and Pending Futures*, ed. Luis Eslava vd., Cambridge University Press, Cambridge 2017, ss. 247-263.
49. SAKİN, Serdar, DOKUYAN, Sabit, *Kıbrıs ve 6-7 Eylül Olayları (Menderes ve Zorlu’nun Tarihi Sınavı)*, IQ Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2013.
50. SANDER, Oral, *Balkan Gelişmeleri ve Türkiye (1945-1965)*, İmge Yayınları, Ankara 2018.
51. SOYSAL, İsmail, *Türk Dış Politikaları İncelemeleri için Kılavuz (1919-1993)*, Eren, İstanbul 1993.
52. SÖNMEZOĞLU, Faruk, “Kıbrıs Sorunu ve Birleşmiş Milletler: 1954-1975”, *İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası*, C. 38, S. 3-4, 1984, ss. 223-255.
53. STEFANİDİS, Ioannis D., *Isle of Discord: Nationalism, Imperialism and the Making of the Cyprus Problem*, Hurst & Company, London 1999.
54. STEPHENS, Robert, *Cyprus: A Place of Arms*, Frederick A. Praeger, London 1966.
55. ŞAHİNLER, Merter, *La Politique de la Turquie Dans le Conflit de Chypre en 1974*, Les Presses du Palais Royal, Paris 1976.
56. TERLEXIS, Pantazis, *Greece’s Policy and Attitude Towards the Problem of Cyprus*, Yayımlanmamış Doktora Tezi, New York University, New York 1968.
57. TOV, Moshe A., *El Murmullo de Israel Historial Diplomático*, La Semana Publicaciones, Buenos Aires 1983.
58. TSOUTSOS, Arthos G., *La Question Internationale de Chypre*, A. Pedone, Paris 1955.
59. *Turkey and Cyprus: A Survey of the Cyprus Question with Official Statements of the Turkish Viewpoint*, Press Attache’s Office, Turkish Embassy, London 1956.
60. *Turkish Views on Cyprus*, Turkish Information Office, New York 1955.
61. XYDIS, Stephen G., *Cyprus: Conflict and Conciliation, 1954-1958*, Ohio State University Press, Columbus 1967.
62. XYDIS, Stephen G., *Cyprus Reluctant Republic*, Mouton, The Hague–Paris 1973.
63. YAŞIN, Özker, *Nevzat ve Ben*, Yeşilada Yayınları, C. 1, İstanbul 1997.
64. YÜKSEL, Dilek Yiğit, “Kıbrıs’ta Yaşananlar ve Türk Mukavemet Teşkilatı (1957-1964)”, *Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi*, C. 34, S. 98, 2018, ss. 311-376.