TURKESTAN NATIONAL MOVEMENT AND DOCTOR MECDEDDİN AHMED DELİL (1902-1943)

Abstract

The names in the history of Turkestan’s national history have struggled for many years for the independence of Turkestan through activities centered in Turkey and Europe, despite the hardships of immigrant life. One of these names is Mecdeddin Ahmed Delil, who was born into a reformist family in the center of the Jadid movement in Tashkent in 1902. Delil had the opportunity to grow up in the vicinity of the Jadidist cadres due to his father's sympathy for the reform movements secretly carried out in Turkestan. Growing up in a house that was one of the meeting centers for Jadidists who supported the reform movements in Turkestan enabled Mecdeddin Delil to gain experience at a young age in integrating into an organization and engaging in activities. Completing his primary and secondary education in Tashkent while the Bolsheviks were dominant, Mecdeddin Ahmed Delil realized that young people who believed in independence could not continue the reform movements in Turkestan despite the Soviets, and therefore completed his high school education in Tashkent before going to Istanbul in 1923 to continue his education and activities. Enrolling in the Faculty of Dentistry in Istanbul in 1923, Mecdeddin Delil graduated in 1926, receiving the title of dentist. He had been conscientious about the unity of Turkestani youth in Istanbul since his student years, and as a result, he took over the presidency of the Union of the Turkestan Turkish Youth established in 1927. In addition to the youth organization, he became a member of the Turkestan National Union, which was founded under the name of Turkestan Liberation Society and later renamed Turkestan National Union in Turkey in 1927. He wrote articles in the publication of the union, Yeni Turkistan, in Turkey and became the general secretary of the magazine, as well as writing for the magazine Yaş Turkistan published by Mustafa Çokay in Berlin starting in 1929. Actively serving in groups working for the benefit of Turkestan, Mecdeddin Delil was present in the region on behalf of the Turkestan National Union for the organization of the Eastern Turkestan Republic, which fought for independence against China between 1933 and 1938. However, he returned to Turkey after the failure of this uprising. After returning to Turkey, he influenced the Republic of Turkey’s policy on the region with the report he shared about his impressions of Eastern Turkestan. In 1938, due to decisions taken in Turkey’s internal and external policies, he worked for the relocation of the Turkestan National Union and thus the Turkestan national movement to Berlin, but the start of World War II prevented this. He passed away in Heybeliada Sanatorium in 1943 while undergoing treatment. In this study, focusing on the life and activities of Doctor Mecdeddin Ahmed Delil, one of the Turkestan intellectuals who has not been the subject of a separate investigation before, his life, ideas, activities, and writings will be examined to determine his place and importance within the Turkestan national movement.

Keywords

• Mecdeddin Delil
• Turkestan National Union
• Union of the Turkestan Turkish Youth
• Yaş Türkistan
• Yeni Türkistan

TÜRKİSTAN MİLLİ HAREKETİ VE DOKTOR MECDEDDİN AHMED DELİL (1902-1943)

Öz

Türkistan milli tarihinin muhaceretteki isimleri sürgün hayatının zorluklarına rağmen Türkiye ve Avrupa merkezli faaliyetler ile Türkistan’ın bağımsızlığı adına uzun yıllar uğraş vermiştir. Bu isimlerden biri de 1902 yılında Taşkent’te cedit hareketinin merkezinde, reformist bir ailede dünyaya gelmiş olan Mecdeddin Ahmed Delil’dir. Delil, bir din alimi olan babasının Türkistan’da gizli olarak yürütülen reform hareketlerine duyduğu sempati sonucunda cedit kadrosunun yakın çevresinde yetişme imkânı bulmuştur. Türkistan’daki reform hareketlerini destekleyen ceditçilerin inkılap yıllarından önce toplantı merkezlerinden biri olan evde büyümüş olması bir teşkilat içerisinde yer edinme ve faaliyette bulunma konusunda Mecdeddin Delil’in küçük yaşta tecrübe kazanmasını sağlamıştır. Mecdeddin Ahmed Delil, Bolşeviklerin Taşkent’e hâkim olduğu yıllarda ilk ve orta eğitimini tamamlamış, bağımsızlık fikrine dönüşen reform hareketlerinin Türkistan dâhilinde Sovyetlere rağmen devam edemeyeceğini anlayan gençlerden biri olarak lise eğitimini Taşkent’te tamamladıktan sonra hem eğitimine hem de faaliyetlerine devam edebilmek için 1923 yılında İstanbul’a gitmiştir. 1923 yılında İstanbul’da Diş Hekimliği Fakültesi’ne kaydolan Mecdeddin Delil, 1926 yılında buradan mezun olarak doktor unvanı almaya hak kazanmıştır. Öğrencilik yıllarından itibaren İstanbul’da bulunan Türkistanlı gençlerin ortak hareket etmesi hususunda hassasiyetli davranmış, bunun neticesinde 1927 yılında kurulan Türkistan Türk Gençler Birliği’nin başkanlığını üstlenmiştir. Gençlik teşkilatının yanı sıra Türkistan Azadlık Cemiyeti adıyla kurulan ancak 1927 yılında Türkiye’de Türkistan Milli Birliği adını almış olan muhaceretteki Türkistanlılar birliğine dahil olmuştur. Hem birliğin Türkiye’de yayınlanan yayın organı Yeni Türkistan mecmuasında yazılar yazmış, derginin genel sekreterliğini üstlenmiş hem de 1929 yılından itibaren Mustafa Çokay’ın Berlin’de neşrettiği Yaş Türkistan mecmuasında yazarlık yapmıştır. Türkistan yararına hareket eden grupların içerisinde aktif olarak görev yapmış olan Mecdeddin Delil, 1933-1938 yılları arasında Çin’e karşı bağımsızlık mücadelesi veren Kaşgar Doğu Türkistan Cumhuriyeti’nin teşkilatlanması için Türkistan Milli Birliği adına bölgede bulunmuş ancak bu başkaldırının başarısızlıkla sonuçlanması ile Türkiye’ye dönmüştür. Türkiye’ye döndükten sonra Doğu Türkistan’daki izlenimlerini paylaştığı raporu ile Türkiye Cumhuriyeti’nin bölge üzerine olan politikasına tesir etmiştir. 1938 yılında Türkiye’deki iç ve dış politikada alınan kararlar gereği Türkistan Milli Birliği’nin dolayısıyla Türkistan milli hareketinin Berlin’e taşınması için çalışmış ancak II. Dünya Savaşı’nın başlaması buna engel olmuştur. 1943 yılında tedavi gördüğü Heybeliada Sanatoryumu’nda hayatını kaybetmiştir. Bu çalışmada hayatı ve faaliyetleri hususi olarak daha önce müstakil bir araştırmanın konusu olmamış olan Türkistan aydınlarından Doktor Mecdeddin Ahmed Delil’in hayatı ve fikirleri, faaliyetleri ve yazıları esas alınarak ortaya konulacak, Türkistan milli hareketinin içerisindeki yeri ve önemi tespit edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Mecdeddin Delil
• Türkistan Millî Birliği
• Türkistan Türk Gençler Birliği
• Yaş Türkistan
• Yeni Türkistan

Kaynakça

1. ANDİCAN, A. Ahat, *Cedidizm’den Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi*, Emre Yayınları, 2003.
2. ANDİCAN, A. Ahat, *Osmanlı’dan Günümüze Türkiye ve Orta Asya*, Doğan Kitap, 2009.
3. ANDİCAN, A. Ahat, “Türkistan Milli Birlik Hareketi ve Polonya Prometeizmi (1926-1940)”, Ed. Ceren Selvi, *Türkbilimde Arayışlar Timur Kocaoğlu Armağanı*, 2022, ss. 38-108.
4. BARTOLD, Vasiliy Vladimiroviç, “Şıkolı”, *Akademik V. V. Bartold Sochineniya ll*, C. 1, 1962, ss. 297-319.
5. BAŞKAYA, Muzaffer, “Arşiv Belgelerine Göre Cumhuriyetin İlk Yıllarında Doğu Türkistan’ın Genel Durumu ve Türkiye ile Kültürel Münasebetler”, *Bilig*, S. 89, 2019, ss. 215-236.
6. BAYSUN, Abdullah Recep, *Türkistan Milli Hareketleri*, Zaman Kitabevi, 1945.
7. BEKTAŞ, Cengiz, “Özbekler Tekkesi II”, *Tarih ve Toplum Dergisi*, S. 9, 1984, ss. 38-43.
8. BEZANİS, Lowell, “Soviet Muslim emigres in the Republic of Turkey”, *Central Asian Survey*, S. 13/1, 1994, ss. 59-180.

9. *Belgeler ve Objelerle Diş Hekimliği Tarihi*, haz. Halûk Perk, Zeytinburnu Belediyesi Yayınları, 2014.
10. ÇAĞATAY, Yahya, “Türkistanlı Mücahit Doktor Mecideddin”, *Türk Dünyası*, S. 23, 1971, ss. 42-44.
11. ÇINAR, Ali Abbas, “Orta Asya Türk Kültüründe İşanlık Geleneği”, *Bilig*, S. 1, 1996, ss. 55-59.
12. ÇINAR, Orhan, *Muhaceretteki Türkistanlıların Gözünden Orta Asya ve Yeni Türkistan Dergisi (1927-1931)*, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2010.
13. DELİL, Mecdeddin, *Türkistan Türklerinin Büyük Milliyetçi ve Yurtseverlerinden Mustafa Çokay Albümü*, Numune Matbaası, 1942.
14. EVCİ, Tevfik, *Yeni Türkistan Dergisi (1927-1931)*, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Kırıkkale 2006.
15. GEÇER, Genç Osman, “Türkistan Gençlerinin Macaristan Seyahati (1928)”, *Uluslararası Türk Dünyası Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Kongresi, Bildiriler*, Ed. Sinan Demirtürk, Türk Eğitim-Sen Genel Merkez Yayınları, Ankara 2016, ss. 399-409.
16. *Geçmişten Günümüze Türk Diş Hekimliği*, haz. Ahmet Efeoğlu, Ayşegül Demirhan Erdemir, Öztan Öncel, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2000.
17. HAYİT, Baymirza, “Türkistan Çarizmden Bolşevizm Hakimiyetine Geçiş Devrinde”, Ed. Timur Kocaoğlu, *Reform Movements and Revolutions in Turkistan 1900-1924*, Türkistan ve Azerbaycan Araştırma Merkezi Yayını, 2001, ss. 179-190.
18. HEKİMOĞLU, Vecihi Sefa Fuat, “Mustafa Çokay’ın Yurt Dışında Yürüttüğü Türkistan Bağımsızlık Mücadelesi ve Yaş Türkistan Dergisi”, Ed. Cemal Öztürk, Asem Nauşabayeva Hekimoğlu, Ayşe Nur Buyruk Akbaba, *Yönetim ve Siyaset Değerlendirmeleri*, 2018, ss. 181-200.
19. KANLIDERE, Ahmet, *İdil-Ural ve Türkistan’da Fikir Hareketleri*, Ötüken Neşriyat, 2021.
20. KARA, Abdulvahap, *Türkistan Bağımsızlığının Bayraktarı Mustafa Çokay*, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayını, 2022.
21. KARASAR, Hasan Ali, “The Early Turkestani Emigre Struggle and Turkestanism: Nation-Imagining in Emigration: 1925-1940”, *Bilig*, S. 76, 2016, ss. 179-204.
22. KASIMOV, Begali, *Milli Uyanış*, çev. Fatma Açık, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 2009.
23. KASIMOV, Begali, “Ceditçilik (Bazı Mülahâzalar)”, çev. Veli Savaş Yelok, *Gazi Türkiyat*, S. 6, 2010, ss. 335-361.
24. KHALID, Adeeb, *The Politics of Muslim Cultural Reform Jadidism in Central Asia*, University of California Press, 1998.
25. KHALID, Adeeb, “Osman Khoja and Jadidism in Bukhara”, Ed. Timur Kocaoğlu, *Reform Movements and Revolutions in Turkistan 1900-1924*, Türkistan ve Azerbaycan Araştırma Merkezi Yayını, 2001, ss. 287-297.
26. KHALID, Adeeb, *Making Uzbekistan, Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR*, Cornell University Press, 2015.
27. KOÇAR, Çağatay, “Türkistan’da Ceditçilik Devrindeki Bazı Neşriyatlar”, *Türkistan ile İlgili Makaleler*, Kültür Bakanlığı Yayını, 1991, ss. 213-227.
28. KOMATSU, Hisao, “Üç Ceditçi ve Değişen Dünya”, Ed. Timur Kocaoğlu, *Reform Movements and Revolutions in Turkistan 1900-1924*, Türkistan ve Azerbaycan Araştırma Merkezi Yayını, 2001, ss. 299-313.
29. KÖSEOĞLU, Tülay, “Hariçte Türkistan Milli Mücadelesinin Sesi: Yaş Türkistan Dergisi (1929-1939)”, *Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi*, S. 65, 2019, ss. 431-443.
30. KÖSEOĞLU, Tülay, *Sovyetlerin Türkistan’ı Dönüştürme Siyasetine Muhalefet: Yaş Türkistan Dergisi (1929-1939)*, Türk Tarih Kurumu, 2020.
31. KUMRU, Coşkun, “Muhaceretteki Türkistanlıların Sesi: Türkistan Türk Gençler Birliği (TTGB)”, *Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*, S. 13/35, 2024, ss. 365-378.
32. KUMRU, Coşkun, “Doğu Türkistan Milli Mücadele Tarihinde Bir Müsteşar: Dr. Mustafa Ali (Kentli) Bey”, *Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi*, S. 12, 2024, ss. 655-670.
33. KÜPOĞLU, Fedai, *Yaş Türkistan Dergisi’ne Göre 1933 Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin Kuruluşu ve Çöküşü*, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2019.
34. LAZZERINI, Edward James, “Bahçesaray’dan Buhara’ya İsmail Bey Gaspıralı’nın 1893’deki Orta Asya Seyahati”, Ed. Hakan Kırımlı, *İsmail Bey Gaspıralı İçin*, Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkez Yayınları, 2004, ss. 611-623.
35. LEE, Hee Soo, “Döngen”, *Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi*, C. 9, 1994, s. 517-518.
36. Mirza Bala, *Milli Azerbaycan Hareketi*, Azerbaycan Kültür Derneği Yayını, 1991.
37. OKAY, Ahmetcan İbrahim, *Büyük Temir*, Türkistan Türk Gençler Birliği Yayını, Osmanbey Matbaası, 1936.
38. ŞAFAKCI, İnci Yelda, “XIX. Yüzyılda Buhara Medreseleri”, *Journal of Turkish Studies*, 9/4, 2014, ss. 1049-1059.
39. TOGAN, Zeki Velidî, *Hatıralar*, Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, 2012.
40. *Turkistan Milli Birliği Keneş Meclisi Mazbatası Berlin 24.03-2.04.1939* (1939), INALCO *L’Archives de Moustafa Chokay Bey*, Karton 5, Dosya 1, ss. 1-10.
41. YESMAGAMBETOV, Köşim, *Türkistan Mücadelesine Adanmış Bir Ömür Mustafa Çokay*, Ötüken Neşriyat, 2015.