BULGARİSTAN TARİH DERS KİTAPLARINDA OSMANLI ÖNCESİ TÜRK BOYLARI ANLATISI

Öz

Bu makale, Bulgaristan tarih ders kitaplarında Osmanlı öncesi Türk boylarına yönelik anlatıları, Bulgar ulus kimliğinin inşa süreci çerçevesinde analiz etmektedir. Osmanlı sonrası Balkan ulus devletlerinde Türk ve Türklüğe dair algı, tarihsel hafızada çoğunlukla olumsuz kodlanmış; bu algının oluşumunda beş asırlık Osmanlı hâkimiyeti ve buna karşı geliştirilen milliyetçi tepkiler belirleyici olmuştur. Bulgar aydınları, uluslaşma sürecinde halkı eski, köklü ve Slav temelli bir etnogenez anlatısına ikna etmeye çalışmış; bu doğrultuda Türk kökenli unsurlar tarih yazımından sistematik biçimde dışlanmıştır. Yaklaşık beş yüzyıl Osmanlı egemenliğinde kalan Bulgar toplumu, bağımsızlık sonrası dönemde tarihini yeniden yazarken, Osmanlı ve Türklükle ilişkilendirilen tüm unsurları dışlamaya yönelmiştir. Bu bağlamda tarih ders kitapları, sadece bilgi aktaran metinler değil; aynı zamanda ulusal belleği biçimlendiren ideolojik araçlar hâline gelmiştir. Özellikle komünist dönemde, Marksist tarih anlayışıyla birleşen Slavcı söylem, Eski Bulgarların Türk kökenini görmezden gelerek Slavlaştırılmış bir ulusal geçmiş inşa etmiştir. Post-totaliter dönemde ise bilimsel literatürdeki çeşitli tezler, ders kitaplarında seçici ve çelişkili biçimde yer alarak öğrencilerde bilinçli bir köken belirsizliği yaratılmıştır. Bulgar bilim adamları tarafından bilimsel açıdan değerli çalışmalar ortaya konmuş ancak bunlar eğitim sisteminde yer bulmamıştır. Çalışmada Bulgaristan Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı ilk ve ortaöğretim tarih kitapları taranarak, Bulgar tarih yazımında yer alan Hunlar, Avarlar, Peçenekler, Kumanlar ve diğer Türk boylarının anlatısı çözümlenmiş; bu anlatıların ideolojik ve tarihî bağlamdaki işlevleri değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Bulgaristan
• Milliyetçilik
• Osmanlı Öncesi Türkler
• Tarih Ders Kitapları
• Tarih Eğitimi

NARRATIVE OF PRE-OTTOMAN TURKIC TRIBES IN BULGARIAN HISTORY TEXTBOOKS

Öz

This article analyses the narratives about pre-Ottoman Turkic tribes in Bulgarian history textbooks within the framework of the construction process of Bulgarian nation identity. In the post-Ottoman Balkan nation-states, the perception of Turks and Turkishness has been mostly negatively coded in historical memory; five centuries of Ottoman rule and the nationalist reactions against it have been decisive in the formation of this perception. Bulgarian intellectuals tried to convince the public of an old, deep-rooted and Slavic-based ethnogenesis narrative in the process of nation-building; accordingly, elements of Turkish origin were systematically excluded from historiography. Bulgarian society, which had been under Ottoman rule for nearly five centuries, tended to exclude all elements associated with the Ottoman Empire and Turkishness while rewriting its history in the post-independence period. In this context, history textbooks have become not only texts that convey information but also ideological tools that shape national memory. Especially in the communist period, the Slavist discourse combined with the Marxist understanding of history constructed a Slavicised national past by ignoring the Turkish origin of the Ancient Bulgarians. In the post-totalitarian period, various theses in the scientific literature were selectively and contradictorily included in the textbooks, creating a deliberate uncertainty of origin in the students. Scientifically valuable studies have been produced by Bulgarian scientists, but they have not found a place in the education system. In this study, it is analysed that the primary school textbooks of the Bulgarian Ministry of National Education.

Anahtar Kelimeler

• Bulgaria
• History Education
• History Textbooks
• Nationalism
• Pre-Ottoman Turks

Kaynakça

1. AHMETBEYOĞLU, Ali, “Madara Kaya Kabartması ve Kitabeleri”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, S. 35, 1994, ss. 35-54.
2. ANDREEV, M.B., v.d., Etnografiya na Bılgariya, İzdatelstvo na bılgarskata akademiya na naukite, T. 1, Sofya 1982.
3. AYDIN, Mithat, Balkanlarda İsyan, Yeditepe Yay., İstanbul 2005.
4. BAKALOV, Georgi, Petır Angelov, Mariya Radeva, İstoriya i tsivilizatsiya za osmi klas, Prosveta, Sofya 2009. BEŞEVLİEV, Veselin, Prabılgarski epigrafski pametnitsi, Sofya 1981.
5. BEYDİLLİ, Kemal, “Boğazlar Meselesi”, TDVİA, C. 6, İstanbul, 1992, ss. 266-269.
6. BREUILLY, John, Nationalism and the State, Manchester University Press, Manchester 1993.
7. CURTA, Florin, Southeastern Europe in The Middle Ages 500-1250, Cambridge University Press, New York 2006.
8. DASKALOV, Roumen, Master Narratives of the Middle Ages in Bulgaria, Brill, Leiden Boston 2021.

9. DONUK, Abdülkadir, “Türk Devletinde Hâkimiyet Anlayışı”, Tarih Enstitüsü Dergisi, S. 10-11, İstanbul 1979-1980, ss. 29-56.
10. DONUK, Abdülkadir, Eski Türk Devletlerinde İdarî- Askerî Unvan ve Terimler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1988.
11. FINE, John, V. A. Jr, The Late Medievel Balkans A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest, The University of Michigan Press, Michigan 1994.
12. FRIEDMAN, Victor A., “From Orientalizm to Democracy and Back Again Turkish in the Balkans and in Balkan Languages”, Developing Cultural Identity in the Balkans: Convergence vs. Divergence, (ed.) Raymond Detrez-Pieter Plas, Brussels 2005.
13. GAVRİLOV, Borislav, Kiril Slavçev, vd., İstoriya i tsivilizatsii 8. klas, Prosveta, Sofya 2017.
14. GENCER, Ali İhsan, “Berlin Antlaşması”, TDVİA, C. 5, İstanbul 1992, ss. 516- 517.
15. GÖMEÇ, Saadettin Yağmur, Türk Kültürünün Ana Hatları, Akçağ Yay., Ankara 2006.
16. GRUEV, Mihail, Boris Stoyanov, vd., История и цивилизации 12. klas, Prosveta, Sofya 2021.
17. HACISALİHOĞLU, Neriman, “Bulgaristan Lise Tarih Ders Kitaplarında Türk İmajı”, Dünyada Türk İmajı, Ed. Ahmet Şimşek, Pegem Akademi, Ankara 2018, ss. 105-119.
18. HİLENDARSKİ, Paisiy, İstoriya slavyanobılgarska, Zografska çernova 1762, Faksimilno izdanie, Sofya 1998.
19. HOBSBAWM, E. J., Milletler ve Milliyetçilik, Program, Mit, Gerçeklik, Çev. Osman Akınhay, İstanbul 2014.
20. HRANOVA, Albena “History Education and Civic Education: The Bulgarian Case”, Journal of Social Science Education, Volume 10, Number 1, 2011, ss. 33-43.
21. İNALCIK, Halil, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Eren Yay., İstanbul 1992.
22. İSOV, Myumyun, Nay razliçniyat sısed, obrazıt na osmantsite (Turtsite) i Osmanskata imperiya v bılgarskite uçebnitsi po istoriya prez vtorata polovina na XX vek, IMIR, Sofya 2005.
23. İVANOVA, Tsvetana, Prepodavaneto na istoriya v bılgarskoto uçilişte-traditsii i sıvremenni problemi, Şumen 2013.
24. JORGA, Nicolae, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, çev. Nilüfer Epçeli, C. 5, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2005.
25. KAFESOĞLU, İbrahim, Türk Milli Kültürü, Ötüken, İstanbul 1997.
26. KARPAT, Kemal, Balkanlarda Osmanlı Mirası ve Milliyetçilik, Timaş Yay., İstanbul 2012.
27. KOSEV, D., D. Dimitrov, vd., İstoriya na Bılgariya, T. 1, Dırjavno izdatelstvo nauka i izkustvo, Sofya 1954.
28. KURAT, Akdes Nimet, Rusya Tarihi, TTK, Ankara 1993.
29. LEKOV, Teodor, Aleksandır Nikolov, vd., İstoriya i tsivilizatsii 5. klas, Prosveta, Sofya 2019.
30. MATANOV, Hr., B. Stoyanov, vd., İstoriya i tsivilizatsii 9. klas, Anubis, 2024.
31. MİHAYLOVA, Ekaterina, Plamen Mitev, vd, İstoriya i tsivilizatsii 7. klas, Prosveta plyus, Sofya 2018.
32. PAVLOV, Plamen, “Kumanite v obştestveno politiçeskiya jivot na srednovekovna Bılgariya (1186 g.-naçaloto na XIV v.)”, İstoriçeski pregled, godina XLVI, kn. 7, Sofya 1990.
33. PAVLOV, Plamen, Aleksandır Nikolov, Rayna Gavrilova, Mariya Boseva, İstoriya i tsivilizatsii 6. Klas, Prosveta, Sofya 2023.
34. PETROV, Petır, Vızstanovyavaneto na bılgarskata dırjava (1185-1197), nauka i izkustvo, Sofya 1985.
35. PLETNEVA, S. A., Polovtsi, izdatelstvo Lomonosov, Moskva 2010.
36. POHL, Walter, Avarlar Orta Avrupa’da Bir Bozkır Halkı (567-822), çev. Hakan Aydın, Selenge, İstanbul 2024.
37. PАVLOV, Plamen, Rayna Gavrilova, Veselin Yançev, vd., İstoriya i tsivilizatsii, 10.klas, Prosveta, Sofya 2023.
38. RASOVSKİY, D. A., “Predeli Polya Polovetskago”, Polovtsi Seminarium Kondakovanium Praga, 1935-1938, C. VII-X, s. 156-177, Çev. Mualla Uydu Yücel, “Kumanlar Kuman Topraklarının Sınırları”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, S. 40, İstanbul 2004, ss. 159-186.
39. SMOLYANİNOVA, M. G., “Yuriy Venelin i bolgarskaya literatura epohi natsionalnogo vozrajdeniya”. Yu. İ. Venelin v bolgarskom vozrajdenii. Rossiyskaya akademiya nauk institut slavyanovedeniya i balkanistiki, Moskva 1998.
40. TODOROVA, Maria, Balkanları Tahayyül Etmek, İletişim Yayınları, Çev. Dilek Şendil, İstanbul, 2010.
41. TSANEV, D., Bılgarskata istoriçeska knijnina prez vızrajdaneto XVIII-pırvata polovina na XIX vek, nauka i iskustvo, Sofya 1989.
42. UÇAROL, Rıfat, Siyasi Tarih (1789-1999), Filiz Kitabevi, İstanbul 2000.
43. ULAĞLI, Serhat, “Öteki”nin Bilimine Giriş İmgebilim, Motto Yay., İstanbul 2018.
44. VASARY, Istvan, Kumanlar ve Tatarlar Osmanlı Öncesi Balkanlar’da Doğulu Askerler (1185-1365), çev. Ali Cevat Akkoyunlu, YKY, İstanbul 2008.
45. VELÇEV, Velço, Paisiy Hilendarski, epoha, liçnost, delo, İzdatelstvo na oteçestveniya front, Sofya 1987.
46. VOYNİKOV, İvan, “Poyavata na tyurkskata teoriya za proizhoda na prabılgarite v bılgarskata istoriografiya”, Mejdunarodna nauçna konferentsiya Bılgariya, bılgarite i svetıt. Vladetel, dırjava i tsırkva v srednovekovnite Balkani V çest na 60-godişninata na Prof. Dr. Plamen Hristov Pavlov, Tırnovo 2019, ss. 801-810.
47. YALIMOV, İbrahim, Bulgaristan’da Azınlık Hak ve Özgürlükleri Sorunu, Müslümanlar Diyaneti Başmüftülüğü Yay., Sofya 2015.
48. YILDIRIM, Bülent, Bulgaristan’da Türk Varlığı ve Nüfusu, İlgi Kültür Sanat, İstanbul 2020.
49. YILDIRIM, Rodoplu, Fatma “Bulgarların Kökenine İlişkin İddialara Genel Bir Bakış”, Balkan Tarihi Araştırmaları I, ed. Bülent Akyay, Edirne, 2021, ss. 1-23.
50. YILDIRIM, Rodoplu, Fatma, “Bulgar Milli Uyanışı ve Bulgar Milliyetçiliğinin Özellikleri”, Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, C. 2, S. 1, ss. 85-104.
51. YILDIRIM, Rodoplu, Fatma, Bulgaristan’da Kuman Hanlar Dönemi II. Bulgar Devleti’nin Kuruluşu ve Bulgar Tarihyazımında Kuman/Kıpçaklar, Gazi Kitabevi, Ankara 2021.
52. ZLATARSKİ, Vasil, “Potekloto na Petra i Asenya vodaçite na vızstanieto v 1185 god”, Spisanie na Bılgarskata akademiya na naukite, kniga XLV, Sofya 1933, ss. 7-48.
53. ZLATARSKİ, Vasil, İstoriya na bılgarskata dırjava prez srednite vekove, T. 1, Ç. 1, Epoha na hunno-bılgarskoto nadmoştie, akademiçno izdatelstvo Prof. Marin Drinov, Sofya 2002.