PRUT SEFERİ’NE AİT YENİ BİR KAYNAK: BİR SAVAŞ MÜŞAHİDİNİN MEKTUBU

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 16, 115 - 136, 24.01.2026

Hakan Yıldız

https://doi.org/10.53718/gttad.1736782

Öz

Osmanlı ve Rus tarihlerinde, sonuçları itibarıyla bir kırılma noktası sayılabilecek 1711 Osmanlı-Rus savaşı (Prut Seferi) ve barışına dair bilgi veren birkaç birincil yerli kaynak vardır. Bu kaynakların dışında, sefere bizzat katılan ve Osmanlı ordusunun harekâtı, çarpışmalar ve barış sırasında yaşananları kendi gözlemlerine ya da hadiselere şahit olanlardan dinlediklerine göre kaydeden ismi meçhul bir kişinin kaleme aldığı bir mektup sureti de bulunmaktadır. İsveç Kraliyet Arşivi’nde döneminin Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış bu mektup, Prut Seferi ve kısmen ön barış antlaşması sürecini de aydınlatan özgün ve önemli bir birincil kaynaktır. Dolayısıyla dönemin siyasi, askerî ve diplomatik gelişmelerine dair doğrudan gözleme ve dolaylı duyumlara dayanan bilgiler içermektedir. Osmanlı ordusunun Tuna Nehri’ni geçişinden başlayarak Prut Nehri boyunca ilerleyişi, Rus kuvvetleriyle çarpışmaları ve nihayetinde Baltacı Mehmed Paşa ile İsveç Kralı XII. Karl arasında geçen görüşmeyle sonlanan anlatım, savaşın ve barış müzakerelerinin seyrini ayrıntılı biçimde yansıtmaktadır. Ayrıca belge, Osmanlı belgelerinde bulunması gereken bazı diplomatik unsurları içermesidir. Bununla birlikte, yazım sırasında acelecilikten kaynaklı imla ve ifade bozuklukları, mektubun bir özet suret olarak alelacele yazıldığını göstermektedir. Belgenin dil özellikleri, 18. yüzyıl Osmanlı Türkçesindeki yazı ve konuşma dili arasındaki geçişkenliğin izlerini taşımaktadır. Bu özellik, belgeyi yalnızca tarihî değil, aynı zamanda dilbilimsel bakımdan da kıymetli bir malzeme hâline getirmektedir. Mektupta yer alan olaylar arasında, Osmanlı ordusunun Tuna’yı geçmesi, Boğdan Beyi Kantemiroğlu’nun ihaneti, Rus ordusunun geri çekilişi, yeniçerilerin disiplinsiz saldırıları, Kırım Hanı’nın tavsiyeleri ve nihayetinde barış görüşmeleri öne çıkmaktadır. Özellikle İsveç kralının Osmanlı kararlarına tepkisi ve Baltacı Mehmed Paşa’nın bu eleştiriler karşısındaki tutumu, dönemin uluslararası ilişkilerine de ışık tutmaktadır. Mektupta geçen bazı bilgiler, diğer birincil yerli kaynaklar ve yabancı tanıklıklarla örtüşmekte, bazı bilgiler ise yalnızca bu belgede yer almakta ve bu yönüyle belgeye ayrı bir özgünlük kazandırmaktadır. Araştırmamızda, daha önce varlığı bilinen ancak muhtevası bilinmeyen bu mektubun her yönüyle bilim dünyasına tanıtılması amaçlanmıştır. Mektubun bilimsel tanıtımı ve değerlendirmesi çerçevesinde fiziki ve diplomatik özellikleri tespit edilmiş, dil ve anlatım özellikleri açıklanmış, tarihi bakımdan muhtevası değerlendirilmiş, son kısımda da belge metninin çeviriyazısı yapılmıştır. Bu çok yönlü tespitler ve tahlillerle, Prut Seferi’nin başka kaynaklarda olmayan ya da ayrıntılı açıklanmayan karanlıkta kalmış bazı hadiselerinin aydınlatılabileceği ümit edilmektedir. Ayrıca belgenin dil ve anlatım özelliklerinin ortaya konulması, tarihi Türkiye Türkçesi araştırmalarında dönemin yazı dili ile konuşma diline dair yeni ya da destekleyici bilgiler edinilmesine yardımcı olabilir.

Anahtar Kelimeler

Prut Seferi , Baltacı Mehmed Paşa , Çar Petro , Ruslar

A NEW SOURCE ON THE PRUTH CAMPAIGN: A LETTER FROM A WAR OBSERVER

Öz

There are several primary local sources that provide information on the 1711 Ottoman-Russian War (the Pruth Campaign) and the subsequent peace treaty, which is considered a turning point in both Ottoman and Russian histories due to its outcomes. In addition to these sources, there also exists a copy of a letter written by an anonymous individual who personally took part in the campaign and documented the operations of the Ottoman army, the battles, and the events that took place during the peace negotiations based either on personal observations or accounts from eyewitnesses. This letter, written in the Ottoman Turkish of its period, is housed in the Swedish Royal Archives and serves as a unique and important primary source that sheds light on the Pruth Campaign and, to some extent, the preliminary peace agreement process. As such, it contains information based on both direct observations and indirect accounts regarding the political, military, and diplomatic developments of the time. The narrative, beginning with the Ottoman army’s crossing of the Danube River, continuing through its advance along the Pruth River, its clashes with Russian forces, and concluding with the meeting between Baltacı Mehmed Pasha and King Charles XII of Sweden, provides a detailed reflection of the course of the war and peace negotiations. Additionally, the document contains certain diplomatic elements typical of Ottoman documents. However, the presence of spelling and expression errors -likely due to haste- suggests that the letter was quickly written as a summarized copy. The linguistic features of the document reflect the transitional nature between written and spoken language in 18th century Ottoman Turkish, making the letter not only historically valuable but also of linguistic significance. Among the events mentioned in the letter are the Ottoman army’s crossing of the Danube, the betrayal of the Moldavian Prince Dimitrie Cantemir, the retreat of the Russian army, the undisciplined attacks of the Janissaries, the counsel of the Crimean Khan, and ultimately the peace negotiations. Particularly noteworthy are the reactions of the Swedish king to the Ottoman decisions and Baltacı Mehmed Pasha’s stance in response to these criticisms, which also shed light on the international relations of the period. Some of the information found in the letter overlaps with other primary local sources and foreign testimonies, while certain details appear only in this document adding to its uniqueness and originality. This study aims to introduce this letter whose existence was previously known, though its content remained unexplored to the academic world in all its dimensions. Within the scope of its scholarly presentation and evaluation, the letter’s physical and diplomatic characteristics have been identified, its linguistic and stylistic features analyzed, and its historical content assessed. In the final section, a transliteration of the text has also been provided. It is hoped that these multidimensional findings and analyses will help illuminate certain obscure events of the Pruth Campaign that are either absent from or not thoroughly explained in other sources. Furthermore, the examination of the document’s language and style may contribute new or supporting insights into the relationship between the written and spoken language of the time, thereby aiding research in the field of Historical Turkey Turkish.

Anahtar Kelimeler

Pruth Campaign , Baltacı Mehmed Pasha , Tsar Peter , Russians

Kaynakça

• Anonim Mektup, Orientaliska, nr Z 117, Riksarkivet, Stockholm.
• AYVERDİ, İlhan, *Kubbealtı Lugatı-Asırlar Boyu Târihî Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük*, C. 2, Kubbealtı Yayınları, İstanbul 2006.
• BAŞER, Alper, *Bucak Tatarları (1550-1700)*, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Afyon 2010.
• ÇAĞATAY, Ömer, “XVIII. Yüzyıldaki Osmanlı-Rus Savaşlarında İsakçı’nın Önemi ve İsakçı’daki Sefer Hazırlık Faaliyetleri”, *Journal of International Eastern European Studies / Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi*, S. 1, Sakarya 2023.
• DE LA MOTRAYE, Aubry, *Voyages du sr. A. De La Motraye*, tome second, T. Johnson & J. Van Duren, A La Haye 1727.
• DERMAN, Uğur M., “Mürekkep”, *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*, C. 32, İstanbul 2006, ss. 46-47.
• GÖYNÜKLÜ AHMED BİN MAHMÛD EFENDİ, *Mecmûʿa*, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, Orientabteilung, Ms. or. quart. 1209, Berlin.
• GÖYNÜKLÜ AHMED BİN MAHMÛD EFENDİ, *Mecmûʿa*, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yazma Eserler Kütüphanesi, Şevket Rado Yazmaları, nr. ŞR000614, İstanbul.
• GÜMÜŞKILIÇ, Mehmet, *18. Yüzyıl Türkçesinde Ses Hadiseleri*, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), C. I-II, İstanbul 1997.
• HAMMER, Joseph von, *Geschischte des Osmanischen Reiches*, siebenter band, C. A. Hartleben’s Verlage, Wien 1831.
• HURMUZAKI, Eudoxin de, *Documente Privitóre la Istoria Romanilor*, C. VI, Bucuresci 1878.
• JORGA, Nicolae, *Osmanlı İmparatorluğu Tarihi*, C. 4, çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2005.
• *Journal de Pierre Le Grand*, tome second, A Londres 1773.
• KANAR, Mehmet, *Büyük Farsça-Türkçe Sözlük*, Say Yayınları, İstanbul 2016.
• KANAT, Vedat, “Osmanlı-Rus Diplomasisinde Bir Kriz Ukrayna Kazakları (1768-1792)”, *Tarihin Peşinde*, sayı: 19, 2018, ss. 493-513.
• KANTEMİR, Dimitri, *Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükseliş ve Çöküş Tarihi*, C. I, çev. Özdemir Çobanoğlu, Cumhuriyet Kitapları, İstanbul 1998.
• *Karolinska Krigares Dagböcker*, Vol. IX, Gleerupska Universitet, Bokhandeln, Lund 1913.
• KEIL, Michael, “Köstendil”, *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*, C. 26, İstanbul 2002, ss. 277-279.
• KOGALNICEAN, Mihail, *Fragments tirés des Chroniques Moldoves et Valaques*, C. I, Jassi 1845.
• KORKMAZ, Zeynep, *Gramer Terimleri Sözlüğü*, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1992.
• KORKMAZ, Zeynep, “Türkiye Türkçesinin Ses Bilgisi Üzerine Notlar-2”, *Türk Dili*, C. 70, S. 830, Ankara 2021, ss. 4-16.
• KURAT, Akdes Nimet, *İsveç Kralı XII. Karl’ın Türkiye’de Kalışı ve Bu Sıralarda Osmanlı İmparatorluğu*, AÜ Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Enstitüsü Yayınları, İstanbul 1943.
• KURAT, Akdes Nimet, *Prut Seferi ve Barışı*, C. I-II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1951, 1953.
• KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., *Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik)*, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul 1994.
• KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., “Diplomatik (Osmanlılarda Diplomatik)”, *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*, C. 9, İstanbul 1994, ss. 364-366.
• MAXIM, Mihail, “İbrâil”, *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*, C. 21, İstanbul 2000, ss. 363-366.
• MOLINO, da Giovanni, *Dittionario Della Lingua Italiana Turchesca*, Roma 1641.
• ÖZGÜDENLİ, Osman Gazi, “Zetterstéen, Karl Vilhelm”, *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*, C. 44, İstanbul 2013, ss. 300-301.
• *Journal de Pierre Le Grand*, tome second, A Londres 1773.
• RÂŞİD MEHMED EFENDİ, *Târîh-i Râşid*, Cildü’s-sâlis, İstanbul 1282 (hicrî).
• SERTOĞLU, Midhat, *Osmanlı Tarih Lügatı*, Kurtuba Kitap, İstanbul 2015.
• *Tarama Sözlüğü*, C. IV-VI, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1996.
• TIETZE, Andreas, *Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı*, C. 5-9, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2018-2019.
• UEBESBERGER, Hans, *Russlands Orientpolitik*, Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart.
• VOLTAIRE, *Histoire de Charles XII roi de Suede*, A Londres 1735.
• VOLTAIRE, *Remarques de M. Le Comte Poniatowski*, Darres Guil & Claude du Boch, Londres 1741.
• YENİÇERİ KÂTİBİ HASAN, *Keyfiyyet-i Rusiyye*, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H. 1627.
• YENİÇERİ KÂTİBİ HASAN, *Târîh-i Moskof*, Bayerische Staatsbibliothek, Cod. Turc. 91, München.
• YILDIRIM, Filiz, “Tuna Nehri Kıyısında Bir Kasaba: İsakçı’da Sultan Osman Han Vakfı”, *Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi*, S. 6, Sakarya 2021, ss. 286-325.
• ZETTERSTEEN, Karl Vilhelm, *Türkische, Tatarische und Persische Urkunden im Schwedischen Reichsarchiv*, Uppsala 1945.