PRUT SEFERİ’NE AİT YENİ BİR KAYNAK: BİR SAVAŞ MÜŞAHİDİNİN MEKTUBU
Öz
Osmanlı ve Rus tarihlerinde, sonuçları itibarıyla bir kırılma noktası sayılabilecek 1711 Osmanlı-Rus savaşı (Prut Seferi) ve barışına dair bilgi veren birkaç birincil yerli kaynak vardır. Bu kaynakların dışında, sefere bizzat katılan ve Osmanlı ordusunun harekâtı, çarpışmalar ve barış sırasında yaşananları kendi gözlemlerine ya da hadiselere şahit olanlardan dinlediklerine göre kaydeden ismi meçhul bir kişinin kaleme aldığı bir mektup sureti de bulunmaktadır. İsveç Kraliyet Arşivi’nde döneminin Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış bu mektup, Prut Seferi ve kısmen ön barış antlaşması sürecini de aydınlatan özgün ve önemli bir birincil kaynaktır. Dolayısıyla dönemin siyasi, askerî ve diplomatik gelişmelerine dair doğrudan gözleme ve dolaylı duyumlara dayanan bilgiler içermektedir. Osmanlı ordusunun Tuna Nehri’ni geçişinden başlayarak Prut Nehri boyunca ilerleyişi, Rus kuvvetleriyle çarpışmaları ve nihayetinde Baltacı Mehmed Paşa ile İsveç Kralı XII. Karl arasında geçen görüşmeyle sonlanan anlatım, savaşın ve barış müzakerelerinin seyrini ayrıntılı biçimde yansıtmaktadır. Ayrıca belge, Osmanlı belgelerinde bulunması gereken bazı diplomatik unsurları içermesidir. Bununla birlikte, yazım sırasında acelecilikten kaynaklı imla ve ifade bozuklukları, mektubun bir özet suret olarak alelacele yazıldığını göstermektedir. Belgenin dil özellikleri, 18. yüzyıl Osmanlı Türkçesindeki yazı ve konuşma dili arasındaki geçişkenliğin izlerini taşımaktadır. Bu özellik, belgeyi yalnızca tarihî değil, aynı zamanda dilbilimsel bakımdan da kıymetli bir malzeme hâline getirmektedir. Mektupta yer alan olaylar arasında, Osmanlı ordusunun Tuna’yı geçmesi, Boğdan Beyi Kantemiroğlu’nun ihaneti, Rus ordusunun geri çekilişi, yeniçerilerin disiplinsiz saldırıları, Kırım Hanı’nın tavsiyeleri ve nihayetinde barış görüşmeleri öne çıkmaktadır. Özellikle İsveç kralının Osmanlı kararlarına tepkisi ve Baltacı Mehmed Paşa’nın bu eleştiriler karşısındaki tutumu, dönemin uluslararası ilişkilerine de ışık tutmaktadır. Mektupta geçen bazı bilgiler, diğer birincil yerli kaynaklar ve yabancı tanıklıklarla örtüşmekte, bazı bilgiler ise yalnızca bu belgede yer almakta ve bu yönüyle belgeye ayrı bir özgünlük kazandırmaktadır. Araştırmamızda, daha önce varlığı bilinen ancak muhtevası bilinmeyen bu mektubun her yönüyle bilim dünyasına tanıtılması amaçlanmıştır. Mektubun bilimsel tanıtımı ve değerlendirmesi çerçevesinde fiziki ve diplomatik özellikleri tespit edilmiş, dil ve anlatım özellikleri açıklanmış, tarihi bakımdan muhtevası değerlendirilmiş, son kısımda da belge metninin çeviriyazısı yapılmıştır. Bu çok yönlü tespitler ve tahlillerle, Prut Seferi’nin başka kaynaklarda olmayan ya da ayrıntılı açıklanmayan karanlıkta kalmış bazı hadiselerinin aydınlatılabileceği ümit edilmektedir. Ayrıca belgenin dil ve anlatım özelliklerinin ortaya konulması, tarihi Türkiye Türkçesi araştırmalarında dönemin yazı dili ile konuşma diline dair yeni ya da destekleyici bilgiler edinilmesine yardımcı olabilir.
Anahtar Kelimeler
A NEW SOURCE ON THE PRUTH CAMPAIGN: A LETTER FROM A WAR OBSERVER
Öz
There are several primary local sources that provide information on the 1711 Ottoman-Russian War (the Pruth Campaign) and the subsequent peace treaty, which is considered a turning point in both Ottoman and Russian histories due to its outcomes. In addition to these sources, there also exists a copy of a letter written by an anonymous individual who personally took part in the campaign and documented the operations of the Ottoman army, the battles, and the events that took place during the peace negotiations based either on personal observations or accounts from eyewitnesses. This letter, written in the Ottoman Turkish of its period, is housed in the Swedish Royal Archives and serves as a unique and important primary source that sheds light on the Pruth Campaign and, to some extent, the preliminary peace agreement process. As such, it contains information based on both direct observations and indirect accounts regarding the political, military, and diplomatic developments of the time. The narrative, beginning with the Ottoman army’s crossing of the Danube River, continuing through its advance along the Pruth River, its clashes with Russian forces, and concluding with the meeting between Baltacı Mehmed Pasha and King Charles XII of Sweden, provides a detailed reflection of the course of the war and peace negotiations. Additionally, the document contains certain diplomatic elements typical of Ottoman documents. However, the presence of spelling and expression errors -likely due to haste- suggests that the letter was quickly written as a summarized copy. The linguistic features of the document reflect the transitional nature between written and spoken language in 18th century Ottoman Turkish, making the letter not only historically valuable but also of linguistic significance. Among the events mentioned in the letter are the Ottoman army’s crossing of the Danube, the betrayal of the Moldavian Prince Dimitrie Cantemir, the retreat of the Russian army, the undisciplined attacks of the Janissaries, the counsel of the Crimean Khan, and ultimately the peace negotiations. Particularly noteworthy are the reactions of the Swedish king to the Ottoman decisions and Baltacı Mehmed Pasha’s stance in response to these criticisms, which also shed light on the international relations of the period. Some of the information found in the letter overlaps with other primary local sources and foreign testimonies, while certain details appear only in this document adding to its uniqueness and originality. This study aims to introduce this letter whose existence was previously known, though its content remained unexplored to the academic world in all its dimensions. Within the scope of its scholarly presentation and evaluation, the letter’s physical and diplomatic characteristics have been identified, its linguistic and stylistic features analyzed, and its historical content assessed. In the final section, a transliteration of the text has also been provided. It is hoped that these multidimensional findings and analyses will help illuminate certain obscure events of the Pruth Campaign that are either absent from or not thoroughly explained in other sources. Furthermore, the examination of the document’s language and style may contribute new or supporting insights into the relationship between the written and spoken language of the time, thereby aiding research in the field of Historical Turkey Turkish.
Anahtar Kelimeler
