Religion in the Sovietization Process of Azerbaijan (1920-1929)

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 16, 303 - 320, 24.01.2026

Elçin Necef

https://doi.org/10.53718/gttad.1736833

Öz

In the first quarter of the 20th century, following the collapse of the Tsarist regime, the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic (ADR) marked a significant period in which substantial efforts were made toward the adoption and advancement of national culture. However, with the Soviet Union’s occupation of the region on April 27, 1920, a profound and comprehensive transformation began to take place in Azerbaijan’s social, cultural, and political structures. During this period, religious institutions and practices of faith were subjected to systematic repression and strict control in line with the ideological and political objectives of the Soviet regime. Particularly between 1920 and 1929, the role of religion in society was redefined within the framework of the challenges and restrictions imposed by Soviet state policies.
This study aims to examine in detail the transformation of religion, as well as the policies of repression and elimination, during Azerbaijan’s Sovietization process. The conflict between the Soviet regime’s anti-religious ideology and the deep-rooted religious and cultural traditions of the Azerbaijani people offers significant insights into both social dynamics and state-society relations. Moreover, the religious activity and resistance observed during this period played a decisive role in shaping Azerbaijan’s historical identity. In this context, the aim of the study is to academically elucidate the scope and impacts of the Soviet Union’s interventions in the religious structure of Azerbaijan, while impartially and rigorously assessing the historical realities of the period. Thus, the study seeks to shed light both on Azerbaijani history and the broader trajectory of Soviet-era religious policies.

Anahtar Kelimeler

Azerbaıjan , USSR , Relıgıon

Proje Numarası

yok

AZERBAYCAN’IN SOVYETLEŞTİRİLMESİ SÜRECİNDE DİN (1920-1929)

Öz

20. yüzyılın ilk çeyreğinde, Azerbaycan’da Çarlık rejiminin çöküşüyle birlikte Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (AHC) kurulmuş ve bu dönem, milli kültürün benimsenmesi ve geliştirilmesi yönünde önemli adımların atıldığı bir süreç olmuştur. Ancak, 27 Nisan 1920 tarihinde Sovyetler Birliği’nin bölgeye egemen olmasıyla birlikte Azerbaycan’ın sosyal, kültürel ve siyasi yapısında köklü ve kapsamlı bir dönüşüm başlamıştır. Bu dönemde, dini kurumlar ve inanç pratikleri, Sovyet rejiminin ideolojik ve siyasi hedefleri doğrultusunda sistematik bir baskı ve sıkı denetim altına alınmıştır. Özellikle 1920-1929 yılları arasında, dinin toplum içindeki rolü, Sovyet devlet politikalarının dayattığı zorluklar ve kısıtlamalar çerçevesinde yeniden şekillenmiştir. Bu önemli konuda ise maalesef fazla akademik çalışma yapılmamıştır.
Bu çalışma, Azerbaycan’ın Sovyetleştirilme sürecinde dinin maruz kaldığı dönüşümü, baskı ve tasfiye politikalarını detaylı bir biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Sovyet rejiminin din karşıtı ideolojisi ile Azerbaycan halkının köklü dini ve kültürel gelenekleri arasındaki çatışmalar, hem toplumsal dinamikler hem de devlet-toplum ilişkileri açısından önemli ipuçları sunmaktadır. Aynı zamanda bu dönemde yaşanan dinî hareketlilik ve direniş, Azerbaycan’ın tarihsel kimliğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Bu bağlamda, çalışmanın amacı, Sovyetler Birliği’nin Azerbaycan’daki dinî yapıya yönelik müdahalelerinin kapsamını ve etkilerini akademik bir perspektifle ortaya koymak, dönemin tarihî gerçekliklerini tarafsız ve titiz bir biçimde değerlendirmektir. Böylece hem Azerbaycan tarihine hem de Sovyet dönemi din politikalarının genel seyrine ışık tutmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Azerbaycan , Sovyetler , Din

Etik Beyan

-

Destekleyen Kurum

-

Proje Numarası

yok

Kaynakça

• AHUNDOV, Abdulla, “Sovyet Yönetimi Altındaki Azerbaycan’da Din ve Politika”, Kafkasya İncelemeleri, 12/2, 2001, ss. 38–55.
• ALGAR, Hamid, “Ahund”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. II, İstanbul 1989, s. 185.
• ALTSTADT, Audrey L., The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule, Hoover Institution Press, Washington DC 1992.
• Azərbaycan Kommunist Partiyası Tarixinin Oçerkləri, Azərnəşr, Bakı 1964.
• Azərbaycan Tarixi, C. 3, Azərnəşr, Bakı 1973.
• BACON, Francis, “The Politics of Religion in Soviet Azerbaijan”, Journal of Soviet Studies, 19/1, 1993, ss. 75–95.
• BAYRAMOV, Tofiq, Sovet İttifaqında Din ve İdeologiya: Azərbaycan Nümunəsi, Azərbaycan Tarix İnstitutunun Nəşrləri, Bakı 2018.
• BOSWORTH, Edmund Clifford, The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual, Edinburgh University Press, Edinburgh 1996.
• BUNİYADOV, Ziya, “Azerbaycan”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. IV, İstanbul 1991, ss. 317–322.
• DOĞAN, İsmailcan, “Sovyetler Birliği’nde Din Karşıtı Propaganda: 1917–1960 Dönemi Üzerine Bir Değerlendirme”, Selçuk İletişim, 14/1, 2021, ss. 408–431.
• ƏFƏNDİYEV, Aydın, Azerbaycan’da Sovet Dövrü və Din, Azərbaycan Dövlət Nəşrləri, Bakı 2010.
• ƏHƏDOV, A. F., Azerbaycan’da Din ve Dini Təsisatlar, Azərnəşr, Bakı 1991.
• FITZPATRICK, Sheila, The Russian Revolution, Oxford University Press, New York 1992.
• HACIYEV, Taleh, “Sovyet Rusyası’nın Azerbaycan’da Muharremlik Törenlerine Karşı Mücadelesi”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XII/2, 2008, ss. 467–479.
• HALM, Heinz, Shi‘ism, Edinburgh University Press, Edinburgh 1997.
• HƏSƏNOV, Cəmil, Ağ Ləkələrin Qara Kölgəsi, Gənclik, Bakı 1991.
• İPEK, Ali, İslam Döneminde Azerbaycan (632–750), Zafer Ofset Yayınları, İstanbul 1999.
• İSLAMOĞLU, İsmail, İslam İbadetleri ve Fıkıh, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2017.
• STALIN, Joseph Vissarionovich, Eserler, C. 15, çev. İsmail Barkın, İnter Yayınları, İstanbul 1990.
• KAZEMZADEH, Firuz, Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition, Columbia University Press, New York 1991.
• KENNEDY, Hugh, The Prophet and the Age of the Caliphates, Pearson/Longman, London 2004.
• KERİMOV, Hatice, Aleksey Petroviç Yermolov’un Kafkasya Başkomutanlığı (1816–1827), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2012.
• KHAN, M., Women and Social Change in Soviet Central Asia, Routledge, London 1998.
• KING, Charles, The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus, Oxford University Press, New York 2008.
• MEMMEDOV, Ceyhun, “Sovet Hakimiyyeti İllərində Azerbaycanda Dövlət-Din Münasebetleri”, Din Araşdırmaları Jurnalı, 1/2, 2019, ss. 193–212.
• MƏMMƏDQULUZADƏ, Cəlil, Əsərləri, C. 3, Öndər Nəşriyat, Bakı 1993.
• MƏMMƏDQULUZADƏ, Həmidə, Mirzə Cəlil Haqqında Xatirələrim, Azərnəşr, Bakı 1967.
• MOMEN, Moojan, An Introduction to Shi‘i Islam, Yale University Press, London 1985.
• MÜRSELOV, Cengiz – KOÇ, Bekir, “Rusya ve Azerbaycan’da Din-Devlet İlişkileri”, Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, IV/8, 2016, ss. 182–209.
• NECİYEV, Elçin, “Azerbaycan’ın Sovyetler Tarafından İşgali (27 Nisan 1920)”, Azerbaycan ve Dağlık Karabağ Üzerine Analizler, Gündoğar Yayınları, İstanbul 2015.
• NURUZADE, Şahla, “Sovyet Yönetimi Yıllarında Azerbaycan’da Propaganda ve ‘Sovyet Değerleri’nin Oluşumu”, Kafkasya ve Dünya, S. 24, 2022, ss. 139–146.
• ORUCOV, Hidayət, Azərbaycan’da Din, İdrak İB, Bakı 2012.
• ÖZ, Mustafa, “Kerbelâ”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 25, İstanbul 2022, ss. 271–272.
• SWIETOCHOWSKI, Tadeusz, Russian Azerbaijan, 1905–1920, Cambridge University Press, Cambridge 1985.
• SUNY, Ronald Grigor, The Revenge of the Past, Stanford University Press, Stanford 1993.
• YAMAN, Ali, “Sovyet Döneminde Azerbaycan’da Din ve Ateizm”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S. 59, 2011, ss. 181–194.
• YAŞAROĞLU, M. Kamil, “Muharrem”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 31, İstanbul 2020, ss. 4–5.
• YUNUSOV, Arif, Azerbaycan’da İslam, Zaman, Bakı 2004.
• ГАДЖИБЕЙЛИ, Üzeir, İzbrannoye, Azerbaycan SSC İlimler Akademiyası, Bakı 1968.