AZERBAYCAN’IN SOVYETLEŞTİRİLMESİ SÜRECİNDE DİN (1920-1929)

In the first quarter of the 20th century, following the collapse of the Tsarist regime, the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic (ADR) marked a significant period in which substantial efforts were made toward the adoption and advancement of national culture. However, with the Soviet Union’s occupation of the region on April 27, 1920, a profound and comprehensive transformation began to take place in Azerbaijan’s social, cultural, and political structures. During this period, religious institutions and practices of faith were subjected to systematic repression and strict control in line with the ideological and political objectives of the Soviet regime. Particularly between 1920 and 1929, the role of religion in society was redefined within the framework of the challenges and restrictions imposed by Soviet state policies. This study aims to examine in detail the transformation of religion, as well as the policies of repression and elimination, during Azerbaijan’s Sovietization process. The conflict between the Soviet regime’s anti-religious ideology and the deep-rooted religious and cultural traditions of the Azerbaijani people offers significant insights into both social dynamics and state-society relations. Moreover, the religious activity and resistance observed during this period played a decisive role in shaping Azerbaijan’s historical identity. In this context, the aim of the study is to academically elucidate the scope and impacts of the Soviet Union’s interventions in the religious structure of Azerbaijan, while impartially and rigorously assessing the historical realities of the period. Thus, the study seeks to shed light both on Azerbaijani history and the broader trajectory of Soviet-era religious policies.

20. yüzyılın ilk çeyreğinde, Azerbaycan’da Çarlık rejiminin çöküşüyle birlikte Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (AHC) kurulmuş ve bu dönem, milli kültürün benimsenmesi ve geliştirilmesi yönünde önemli adımların atıldığı bir süreç olmuştur. Ancak, 27 Nisan 1920 tarihinde Sovyetler Birliği’nin bölgeye egemen olmasıyla birlikte Azerbaycan’ın sosyal, kültürel ve siyasi yapısında köklü ve kapsamlı bir dönüşüm başlamıştır. Bu dönemde, dini kurumlar ve inanç pratikleri, Sovyet rejiminin ideolojik ve siyasi hedefleri doğrultusunda sistematik bir baskı ve sıkı denetim altına alınmıştır. Özellikle 1920-1929 yılları arasında, dinin toplum içindeki rolü, Sovyet devlet politikalarının dayattığı zorluklar ve kısıtlamalar çerçevesinde yeniden şekillenmiştir. Bu önemli konuda ise maalesef fazla akademik çalışma yapılmamıştır. Bu çalışma, Azerbaycan’ın Sovyetleştirilme sürecinde dinin maruz kaldığı dönüşümü, baskı ve tasfiye politikalarını detaylı bir biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Sovyet rejiminin din karşıtı ideolojisi ile Azerbaycan halkının köklü dini ve kültürel gelenekleri arasındaki çatışmalar, hem toplumsal dinamikler hem de devlet-toplum ilişkileri açısından önemli ipuçları sunmaktadır. Aynı zamanda bu dönemde yaşanan dinî hareketlilik ve direniş, Azerbaycan’ın tarihsel kimliğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Bu bağlamda, çalışmanın amacı, Sovyetler Birliği’nin Azerbaycan’daki dinî yapıya yönelik müdahalelerinin kapsamını ve etkilerini akademik bir perspektifle ortaya koymak, dönemin tarihî gerçekliklerini tarafsız ve titiz bir biçimde değerlendirmektir. Böylece hem Azerbaycan tarihine hem de Sovyet dönemi din politikalarının genel seyrine ışık tutmayı hedeflemektedir.