AN EVALUATION OF MAHLAR AYİM’S LIFE AND POLITICAL INFLUENCE IN THE KHANATE OF KOKAND

Abstract

ABSTRACT In the 19th century, the participation of women in political and administrative processes across the Turkestan region remained highly limited. Within a societal structure shaped by feudal relations and dominated by Islamic legal norms, women’s visibility in the public and political spheres was significantly restricted. However, during this period, a number of exceptional female figures within the Kokand Khanate transcended traditional boundaries and assumed influential roles in both political and cultural life. In this context, the life and political influence of Mahlar Ayim constitutes a significant example for understanding the social structure of the time. As the wife of Omer Khan and the mother of Muhammad Ali Khan, Mahlar Ayim held a powerful position within the ruling dynasty. Her prominence, however, was not solely derived from her familial status; she also gained recognition through her direct political and intellectual engagements. During the reign of Ömer Khan, Mahlar Ayim’s activities focused particularly on cultural affairs. Her initiatives concerning the education of women in the courtly environment and her sensitivity regarding the education of girls were especially notable. Her efforts to increase the number of literate women indicate that she was not only a political figure but also pursued a pedagogical mission. In harmony with her husband’s appreciation for culture and the arts, she further deepened her interest in classical literature and constructed a literary identity for herself through poems composed in both Turkish and Persian. These poems can be seen not only as expressions of personal sentiment but also as reflections of broader social concerns. Following the death of Omer Khan, Mahlar Ayim’s political role became more pronounced. She emerged as a source of authority supporting the reign of her son Muhammad Ali Khan, carefully navigating the internal power dynamics of the khanate. She played a critical role in suppressing internal unrest and consolidating khanate authority. However, her political influence met resistance from conservative factions within the khanate that sought to preserve the traditional order. Ultimately, she lost her life during the military intervention carried out by the Emir of Bukhara, Nasrullah, in 1842. This study aims to examine Mahlar Ayim’s position and political role within the Kokand Khanate in light of historical sources. Her life should be regarded as an exceptional example among female figures of the period, and how she attained influence in an era of highly limited political representation constitutes the central question of this work.

Keywords

• Mahlar Ayim,
• Kokand Khanate,
• The Political Role of Women,
• Turkestan,
• Literature,

MAHLAR ÂYİM’İN HOKAND HANLIĞI’NDAKİ YAŞAMI VE SİYASÎ ETKİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

ÖZ 19.yüzyılda Türkistan coğrafyasında kadınların siyasî ve yönetsel süreçlerde yer alması son derece sınırlı kalmıştır. Feodal ilişkilerin belirleyici olduğu ve şer‘î normların toplumsal yapıya yön verdiği bir ortamda, kadınların kamusal ve siyasî alanlardaki görünürlüğü ciddi şekilde kısıtlanmıştır. Ancak bu dönemde, Hokand Hanlığı bünyesinde bazı istisnaî kadın figürlerin geleneksel sınırları aşarak siyasî ve kültürel yaşamda etkin roller üstlendikleri görülmektedir. Bu bağlamda, Mâhlar Âyim’in yaşamı ve siyasî etkisi, dönemin toplumsal yapısını anlamada dikkate değer bir örnek teşkil etmektedir. Hem Ömer Han’ın eşi hem de Muhammed Ali Han’ın annesi olarak hanedan içindeki konumu itibarıyla nüfuz sahibi olan Mâhlar Âyim, yalnızca ailesel statüsüne dayanarak değil; doğrudan yürüttüğü siyasî ve entelektüel faaliyetler aracılığıyla da ön plana çıkmıştır. Ömer Han dönemi faaliyetleri özellikle kültürel sahada yoğunlaşmış; bu süreçte saray çevresinde kadınların eğitimiyle ilgili girişimleri ve kız çocuklarının öğrenimine yönelik hassasiyeti dikkat çekmiştir. Okuma yazma bilen kadınların sayısını artırmaya yönelik çabaları, onun yalnızca siyasî bir figür değil, aynı zamanda pedagojik bir vizyona sahip olduğunu göstermektedir. Eşinin kültür ve sanat anlayışıyla uyum içinde divan edebiyatına duyduğu ilgiyi derinleştirmiş; Türkçe ve Farsça kaleme aldığı şiirlerle edebî kimliğini de inşa etmiştir. Bu şiirler, yalnızca bireysel duyguların değil, aynı zamanda toplumsal meselelerin de yansıması olarak değerlendirilebilir. Ömer Han’ın vefatının ardından Mâhlar Âyim’in siyasî rolü daha da belirginleşmiş; hanlık içi güç dengelerini gözeterek oğlu Muhammed Ali Han’ın iktidarını destekleyen etkin bir otorite odağı hâline gelmiştir. Hanlık siyasetinde etkin bir aktör olarak, özellikle iç karışıklıkların bastırılması ve otoritenin pekiştirilmesinde kritik roller üstlenmiştir. Ancak bu siyasî etkisi, hanlık içinde geleneksel yapıyı muhafaza etmeye çalışan çevrelerin muhalefetiyle karşılaşmış; nihayetinde Buhara Emiri Nasrullah’ın 1842 yılında gerçekleştirdiği askerî müdahale sırasında hayatını kaybetmiştir. Bu çalışma, Mâhlar Âyim’in Hokand Hanlığı içerisindeki konumunu ve siyasî rolünü tarihsel belgeler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Onun yaşamı, dönemin kadın figürleri arasında istisnaî bir örnek olarak değerlendirilmelidir. Siyasî temsilin oldukça sınırlı olduğu bir dönemde, bir kadın figürün nasıl nüfuz sahibi olabildiği sorusu, bu çalışmanın merkezî problematiğini oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mâhlar Âyim,
• Hokand Hanlığı,
• Kadınların Siyasî Rolü,
• Türkistan,
• Edebiyat,

Kaynakça

1. ABDULLAZIZOVA, Ziba Sayfullayevna, “Kokandlı Şair Maknuna’nın Farsça-Tacikçe Lirik Şiirleri (18. yüzyılın ikinci yarısı – 19. yüzyılın ilk yarısı)”, *Vestnik SPbGU. Şarkiyat ve Afrikanistik*, C. 10, S. 3, Tacikistan 2018, ss. 100–146.
2. ALIHOJIEV, Muhammed Orif, *Kûkon Honligida Tâlim Tizimi va Unda Vakf Mulklarining Tutgan Ûrni (1800–1876)*, Fen ve Tehnologiya Neşriyatı, Taşkent 2013.
3. ANONİM, *Zafer-nâme-i Hüsrevî*, tashih: Manuçehr Sütüde, Miras Mektup Yayınları, Tahran 1400.
4. ARBERRY, Arthur John, *Klasik Fars Edebiyatı*, George Allen & Unwin Ltd., Londra 1958.
5. ARGUNŞAH, İsmail – TOPÇU, Sultan Murat, “Hokand’da Günümüze Ulaşabilen İki Türbe Örneği: Dahma-i Şahan ve Madarî Han”, *ZfWT*, C. 16, S. 1, Ankara 2024, ss. 115–136.
6. BECKA, Jiri, *16. Yüzyıldan 20. Yüzyıl Başına Kadar Tacik Edebiyatı*, Progress Publ., Moskova 1988.
7. BERTELS, Evgeniy Eduardoviç, *Seçilmiş Eserler: Fars-Tacik Edebiyatı Tarihi*, Doğu Edebiyatı Yayınları, Moskova 1960.
8. BROWNE, Edward Granville, *Firdevsî’den Sadi’ye İran Edebiyatı Tarihi*, T. F. Unwin, Londra 1908.

9. ÇELİK, Muhammed Bilal, “1800–1865 Yılları Arasında Buhara Emirliği”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya 2009.
10. ÇELİK, Muhammed Bilal, “Hokand Hanlığı Siyaset ve Kültür Hayatında Bir Kadın: Mahlar Ayim”, *Geçmişten Günümüze Şehir ve Kadın*, ed. Osman Köse, C. 1, Canik Belediyesi Yayınları, Samsun 2016, ss. 301–309.
11. DANI, A. H. – MASSON, V. M. (ed.), *History of Civilizations of Central Asia*, Vol. IV, UNESCO, Paris 1992.
12. HASSANI, Bibi Najla, *Çağatay Dönemi Kadın Şairlerinden Nadire Begüm’ün Şiirleri (Transkripsiyonlu Metin–İnceleme–Dizin)*, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa 2022.
13. HOFMAN, Henry Franciscus, *Turkish Literature: A Bio-Bibliographical Survey*, Section III, Part I, Vol. III, Utrecht 1969.
14. HOKANDÎ, Avaz Muhammed Attar, *Tarih-i Cihânnumâyî*, Abu Rayhon Berunî Şarkiyat Enstitüsü, Taşkent, Nüsha No: 9455.
15. HOKANDÎ, Avaz Muhammed Attar, *Tarih-i Cihânnumâyî*, Rusya Bilimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü, St. Petersburg, Nüsha No: 440.
16. HOKANDÎ, Avaz Muhammed Attar, *Tuhfetü’t-Tevârîh-i Hânî*, Rusya Bilimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü, St. Petersburg, Nüsha No: C. 439.
17. HOKANDÎ, Niyaz Muhammad, *İbratul Havokin (Tarihi Şahruhi)*, çev. Şodmon Vohidov, Turon Zamin Ziyo Yayınları, Taşkent 2014.
18. KADIROVA, Mahbube, “Mâhlar Âyim Nâdire (Hayatı ve Sanatı)”, *Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi*, S. 7, Ankara 1998, ss. 92–101.
19. KADIROVA, Mahbube, *Nadire Divan*, Fenler Akademisi Neşriyatı, Taşkent 1963.
20. KADIROVA, Mahbube, *Nadire: Hayatı ve Edebi Yaratıcılığı Üzerine İnceleme*, Fen Yayınları, Özbekistan SSC, Taşkent 1967.
21. KAMALOVA, Zebunisa, “Hokand Edebî Muhitinde Kadınların Yeri (Dilşâd Berna ve ‘Tarih-i Muhacirân’ Eseri Örneğinde)”, *Türk Dünyası Araştırmaları*, C. 131, S. 259, İstanbul 2022, ss. 309–326.
22. KARIMOV, Usmon – SOHIBOVA, Ozoda, *Tacik Edebiyatının 18. Yüzyılın İkinci Yarısı ve 19. Yüzyılın İlk Yarısı*, C. 2, Danış Yayınevi, Duşanbe 1989.
23. KARİEV, Aiitamamat, “Hokand Hanlığı’nın Eğitim Geleneği ve Medreseler”, *Diyanet İlmî Dergi*, C. 54/3, Ankara 2018, ss. 149–166.
24. KAYUMOV, Abdülaziz, *Hâzık*, Özbekistan SSC Bilimler Akademisi Yayınları, Taşkent 1967.
25. KAYUMOV, Abdülaziz, *Kukon Adabiy Muhiti (XVIII–XIX Asrlar)*, Özbekistan SSC FA Yayınları, Taşkent 1961.
26. KERIMOV, Osman – ABDULLAZIZOVA, Ziba, “Meknune: Eserleri, Üslubu ve Tarzı”, *İran İslâm Cumhuriyeti Kültür Akademik Dergisi*, C. 1, Bahar, Tacikistan 1390, ss. 100–146.
27. KIZILTUNÇ, Recai, “Çağatay Edebiyatında Kadın Şairler”, *Turkish Studies: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic*, C. 7/2, Bahar, Makedonya 2012, ss. 731–759.
28. KRIMSKIY, Aleksandr Yevgenyeviç, *Istoriya Persii, yeyoliteratury i dervishskoy teosofii*, C. 1, Tipografiya V. A. Gatsuk, Moskova 1909.
29. MEKNÛNE, *Divan*, Taşkent, Nüsha No: 7766.
30. MUHAMMED BİN ŞERİF (Nadir), *Heft Gülşen*, Özbekistan Bilimler Akademisi Yayınları, Taşkent 1961.
31. MUHAMMED HEKIM HAN, *Müntahabü’t-Tevârîh*, haz. Hasan Şucaî Mehr, Negârestân-e Andîşe, Tahran 1401.
32. NAZIROV, Usmon, “Nadira”, *Tacik Edebiyatı ve Sanatı Ansiklopedisi*, C. 2, Tacikistan Bilimler Akademisi Yayınları, Duşanbe 1989.
33. NEFÎSÎ, Ali Ekber (Nâzmü’l-Etbâ), *Ferheng-i Nefîsî*, C. 4–5, Ketâbfuruşî-yi Hayyâm, Tahran 1355.
34. ORZİBEKOV, Rahmonqul, *Özbek Edebiyatı Tarihi (XVII–XIX yüzyılın ilk yarısı)*, Özbekistan Yazarlar Birliği Edebiyat Vakfı Yayınları, Taşkent 2006.
35. OTAKHONOV, Fayzullakhon, *Hokand Hanlığı’nın Merkezi Teşkilatı*, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2023.
36. *Özbek Edebiyatı Tarihi*, C. 4, Özbekistan SSR “Fen” Neşriyatı, Taşkent 1978.
37. RAHMÂNÎ, Hâlid Seyfullah, *Gâmûs al-Figh*, C. 2, Zamzam Yayınevi, Karaçi 2007.
38. RIPKA, Yan, *Fars ve Tacik Edebiyatı Tarihi*, çev. İosif Samuiloviç Braginski, Progress Yayınları, Moskova 1970.
39. SCHUYLER, Eugene, *Turkistan: Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara and Khuldja*, C. 1, Scribner, Armstrong & Co., New York 1876.
40. ŞEN, Hüseyin, “Ömer Han Döneminde Hokand Hanlığı (1809–1822)”, *Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi*, C. 3/5, İstanbul 2021, ss. 115–132.
41. ŞEN, Hüseyin, “Türkistan’da Bir Kadın Şairin Biyografisi: Dilşad Berna ve Tarihe Muhalif Tutumu”, *Türk Dünya Araştırmaları Dergisi*, C. 12/250, İstanbul 2020, ss. 150–164.
42. ŞEN, Hüseyin, *Muhammed Ali Han Döneminde Hokand Hanlığı (1822–1842)*, Yayımlanmış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2020.
43. TAGAEV, Mairambek, *Hokand Hanlığı’nın (1709–1876) Sosyal ve Kültürel Tarihi*, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2017.
44. TANÇ, Mustafa, “Son Dönem Çağatay Türkçesi ve Ömer Han”, *Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi*, S. 15, Ankara 2003, ss. 111–118.
45. TAŞKENDÎ, Mirzâ Âlem, *Ensâbü’s-Selâtîn ve Tevârîh-i Hvâkîn*, C. 2–25, Taşkent, Nüsha No: 1314.
46. TEKİN, Feridun, “Hanlık Döneminde Çağatay Edebiyatı”, *Turkish Studies: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic*, C. 6/1, Ankara 2011, ss. 1843–1850.
47. TEMİR, Nuray, “Çağatay Türkçesinin Klasik Sonrası Devri’nin (1600–1921) Manzum Eserleri”, *Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi*, C. 26/49, Bursa 2025, ss. 515–537.
48. TOLKUN, Selahattin, “Son Devir Çağatay Edebiyatının İki Önemli Kadın Şairi: Nâdire ve Üveysî”, *İlmî Araştırmalar*, S. 12, İstanbul 2001, ss. 167–174.
49. ÜVEYSÎ, Cihan Altun, *Vakıât-ı Muhammed Ali Han*, Özbekistan Bilimler Akademisi Ebu Reyhan Birunî Şarkiyat Enstitüsü, Taşkent, Nüsha No: 1837.
50. VAHOBZODA, Dilafruz Abdulvahobovna, *Tacik Kadınlarının Edebiyatındaki Kaynaklar ve Özellikler, Konuşma Gücü, Fikirsel ve Sanatsal Özellikler: Tacik Şairlerinin Yaratıcılığının Kaynakları, İdeolojik ve Sanatsal Özellikleri (19. Yüzyıl)*, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hucend Devlet Üniversitesi Filoloji Bilimleri Enstitüsü, Hucend 2008.
51. VOHİDOV, Şodmon, *Kukon Honligi Tarihi*, C. 1, Akademi Yayınları, Taşkent 2014.
52. WOLFF, Joseph, *Narrative of a Mission to Bukhara in the Year 1843–1845*, Harper & Brothers, New York 1845.