MAHLAR ÂYİM’İN HOKAND HANLIĞI’NDAKİ YAŞAMI VE SİYASÎ ETKİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

ABSTRACT In the 19th century, the participation of women in political and administrative processes across the Turkestan region remained highly limited. Within a societal structure shaped by feudal relations and dominated by Islamic legal norms, women’s visibility in the public and political spheres was significantly restricted. However, during this period, a number of exceptional female figures within the Kokand Khanate transcended traditional boundaries and assumed influential roles in both political and cultural life. In this context, the life and political influence of Mahlar Ayim constitutes a significant example for understanding the social structure of the time. As the wife of Omer Khan and the mother of Muhammad Ali Khan, Mahlar Ayim held a powerful position within the ruling dynasty. Her prominence, however, was not solely derived from her familial status; she also gained recognition through her direct political and intellectual engagements. During the reign of Ömer Khan, Mahlar Ayim’s activities focused particularly on cultural affairs. Her initiatives concerning the education of women in the courtly environment and her sensitivity regarding the education of girls were especially notable. Her efforts to increase the number of literate women indicate that she was not only a political figure but also pursued a pedagogical mission. In harmony with her husband’s appreciation for culture and the arts, she further deepened her interest in classical literature and constructed a literary identity for herself through poems composed in both Turkish and Persian. These poems can be seen not only as expressions of personal sentiment but also as reflections of broader social concerns. Following the death of Omer Khan, Mahlar Ayim’s political role became more pronounced. She emerged as a source of authority supporting the reign of her son Muhammad Ali Khan, carefully navigating the internal power dynamics of the khanate. She played a critical role in suppressing internal unrest and consolidating khanate authority. However, her political influence met resistance from conservative factions within the khanate that sought to preserve the traditional order. Ultimately, she lost her life during the military intervention carried out by the Emir of Bukhara, Nasrullah, in 1842. This study aims to examine Mahlar Ayim’s position and political role within the Kokand Khanate in light of historical sources. Her life should be regarded as an exceptional example among female figures of the period, and how she attained influence in an era of highly limited political representation constitutes the central question of this work.

ÖZ 19.yüzyılda Türkistan coğrafyasında kadınların siyasî ve yönetsel süreçlerde yer alması son derece sınırlı kalmıştır. Feodal ilişkilerin belirleyici olduğu ve şer‘î normların toplumsal yapıya yön verdiği bir ortamda, kadınların kamusal ve siyasî alanlardaki görünürlüğü ciddi şekilde kısıtlanmıştır. Ancak bu dönemde, Hokand Hanlığı bünyesinde bazı istisnaî kadın figürlerin geleneksel sınırları aşarak siyasî ve kültürel yaşamda etkin roller üstlendikleri görülmektedir. Bu bağlamda, Mâhlar Âyim’in yaşamı ve siyasî etkisi, dönemin toplumsal yapısını anlamada dikkate değer bir örnek teşkil etmektedir. Hem Ömer Han’ın eşi hem de Muhammed Ali Han’ın annesi olarak hanedan içindeki konumu itibarıyla nüfuz sahibi olan Mâhlar Âyim, yalnızca ailesel statüsüne dayanarak değil; doğrudan yürüttüğü siyasî ve entelektüel faaliyetler aracılığıyla da ön plana çıkmıştır. Ömer Han dönemi faaliyetleri özellikle kültürel sahada yoğunlaşmış; bu süreçte saray çevresinde kadınların eğitimiyle ilgili girişimleri ve kız çocuklarının öğrenimine yönelik hassasiyeti dikkat çekmiştir. Okuma yazma bilen kadınların sayısını artırmaya yönelik çabaları, onun yalnızca siyasî bir figür değil, aynı zamanda pedagojik bir vizyona sahip olduğunu göstermektedir. Eşinin kültür ve sanat anlayışıyla uyum içinde divan edebiyatına duyduğu ilgiyi derinleştirmiş; Türkçe ve Farsça kaleme aldığı şiirlerle edebî kimliğini de inşa etmiştir. Bu şiirler, yalnızca bireysel duyguların değil, aynı zamanda toplumsal meselelerin de yansıması olarak değerlendirilebilir. Ömer Han’ın vefatının ardından Mâhlar Âyim’in siyasî rolü daha da belirginleşmiş; hanlık içi güç dengelerini gözeterek oğlu Muhammed Ali Han’ın iktidarını destekleyen etkin bir otorite odağı hâline gelmiştir. Hanlık siyasetinde etkin bir aktör olarak, özellikle iç karışıklıkların bastırılması ve otoritenin pekiştirilmesinde kritik roller üstlenmiştir. Ancak bu siyasî etkisi, hanlık içinde geleneksel yapıyı muhafaza etmeye çalışan çevrelerin muhalefetiyle karşılaşmış; nihayetinde Buhara Emiri Nasrullah’ın 1842 yılında gerçekleştirdiği askerî müdahale sırasında hayatını kaybetmiştir. Bu çalışma, Mâhlar Âyim’in Hokand Hanlığı içerisindeki konumunu ve siyasî rolünü tarihsel belgeler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Onun yaşamı, dönemin kadın figürleri arasında istisnaî bir örnek olarak değerlendirilmelidir. Siyasî temsilin oldukça sınırlı olduğu bir dönemde, bir kadın figürün nasıl nüfuz sahibi olabildiği sorusu, bu çalışmanın merkezî problematiğini oluşturmaktadır.