INTEGRATION THROUGH RELIGION: TSARINA CATHERINE II'S ISLAMIC POLICY TOWARDS WESTERN TURKESTAN (1762-1796)

Abstract

This study aims to analyze the religious policies of the Russian Tsarina Catherine II (1762-1796) in West Turkestan steppes, within its historical context. The second half of the eighteenth century witnessed the Russian Tsardom's expansion of its borders to the east and south. These expansion strategies were supported not only by military and political means, but also by ideological and cultural ones. In this context, the policies developed during Catherine II's reign reflected a long-term project to transform the religious, cultural and social structures of the indigenous communities living in these regions dominated by Kazakh. In this context, Catherine II's religious policies towards the Muslim communities of West Turkestan were not only aimed at Christianization, but also served a strategic function for Russification and the establishment of central authority. By establishing religious control mechanisms over the Muslim peoples, Tsarina Catherine tried to manage the ethnic and religious diversity in the region and to ensure the ideological unity of the Russian Tsardom. In this context, the Orenburg Muslim Spiritual Administration, established in Ufa in 1788, as an institutional instrument of these policies, aimed to bring Islam under state control and consolidated the control of the Russian administration over the religious sphere. This religious structure institutionalized Tsarist control over Islam and the Cossacks through the process of appointing and supervising religious leaders. Although Catherine II's religious policies were part of a long-term assimilation program aimed at changing the social and cultural structure of the Kazakhs, they did not completely transform the identity and beliefs of the Kazakh people. However, Kazakh society has largely managed to preserve its identity and religious structure in the face of these policies. This preservation and resistance has manifested itself both in the continuity of religious structures and in language, traditions and forms of social organization. This study aims to contribute to the historical dynamics of Kazakh-Russian relations in Turkestan by analyzing how religion functioned as a control mechanism during the expansion of the Russian Tsardom and the forms of resistance developed by Kazakh society in this process.

Keywords

• Russian Tsardom
• Western Turkestan
• Religion
• Kazakhs
• Catherine II.

DİN YOLUYLA ENTEGRASYON: ÇARİÇE II. YEKATERİNA’NIN KAZAK BOZKIRLARINA YÖNELİK İSLAM POLİTİKASI (1762-1796)

Öz

Bu çalışma, Rus Çariçesi II. Katerina’nın (1762–1796) Batı Türkistan bozkırlarında uyguladığı dinî politikaları tarihsel bağlamı içinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. XVIII. yüzyılın ikinci yarısı, Rus Çarlığı’nın sınırlarını doğuya ve güneye doğru genişletme sürecine sahne olmuştur. Bu genişleme stratejileri yalnızca askeri ve siyasi araçlarla değil aynı zamanda ideolojik ve kültürel araçlarla da desteklenmiştir. Bu çerçevede II. Katerina’nın iktidarı döneminde geliştirilen politikalar, Kazakların hâkim olduğu bu bölgelerde yaşayan yerli toplulukların dinî, kültürel ve sosyal yapılarının entegre etmeye yönelik uzun vadeli bir projeyi hayata geçirmiştir. Bu bağlamda, II. Katerina'nın Batı Türkistan'a yönelik dinî politikaları yalnızca Hristiyanlaştırma amacı taşımakla kalmamış aynı zamanda Ruslaştırma ve merkezi otoritenin tesis edilmesi yönünde de stratejik bir işlev görmüştür. Çariçe Katerina Müslüman halklar ve Kazak Türkleri üzerinde dinî kontrol mekanizmaları kurularak hem bölgedeki etnik ve dinî çeşitlilik yönetilmeye çalışılmış hem de Rus Çarlığı’nın ideolojik bütünlüğü sağlanmak istenmiştir. Bu doğrultuda, 1788 yılında Ufa'da kurulan Orenburg Müslüman Ruhani İdaresi bu politikaların kurumsal bir aracı olarak, İslam’ı devlet denetimine almayı amaçlamış ve Rus yönetiminin dinî alan üzerindeki kontrolünü pekiştirmiştir. Söz konusu bu yapı, dinî liderlerin atanması ve denetlenmesi süreci aracılığıyla Çarlık yönetiminin İslam ve Kazak üzerindeki kontrolünü kurumsallaştırmıştır. Ancak II. Katerina’nın dinî politikaları, Kazakların sosyal ve kültürel yapısını değiştirmeye yönelik uzun vadeli bir asimilasyon programının parçası olmakla birlikte, Kazak Türklerin kimlik ve inançlarını tamamen dönüştürememiştir. Bununla birlikte, Kazak toplumu din yoluyla etegrasyon politikalar karşısında kimliğini ve dinî yapısını büyük ölçüde korumayı başarmıştır. Bu koruma ve direnç, hem dinî yapıların devamlılığında hem de dil, gelenek ve toplumsal örgütlenme biçimlerinde kendinî göstermiştir. Bu çalışma, Rus Çarlığı’nın genişleme sürecinde dinîn bir kontrol mekanizması olarak nasıl işlev gördüğünü ve Kazak toplumunun bu süreçte geliştirdiği direnç biçimlerini analiz ederek, Türkistan’daki Kazak-Rus ilişkilerinin tarihsel dinamiklerine katkı sunmayı hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

• Rus Çarlığı
• Batı Türkistan
• Din
• Kazaklar
• II. Katerina.

Kaynakça

1. ADILBAYEV, Alau, “Çarlık Döneminde Kazak Topraklarında Yürütülen Ruslaştırma Faaliyetleri”, Bilig, S. 23, 2002, ss. 67–90.
2. ADİLBAYEVA, Şamşat, “Kazak Kültüründe İslam”, Bilig, S. 21, 2002, ss. 45–68.
3. ALİOĞLU, Bahadır, XVIII–XIX. Asır İdil-Ural Bölgesi Cami ve Medrese Kurumları, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Bursa 2023.
4. ALP, Alper, “Rus Çarlığında Müftülüklerin Kuruluşu ve Gelişimi”, Akademik Bakış, C. 7, S. 13, 2013, ss. 117–126.
5. ANDREYEV, İvan Grigorievic, Opisaniye Sredniy Ordı Kırgız-Kaysakov, sost. İrina Viktorovna Yerofeyeva, Gılım, Almatı 1998.
6. ARAPOV, Dmitriy Yureviç, İslam v Rossiyskoy İmperii (zakonodatelnıye aktı, opisaniya, statistika), İKTS Akademkniga, Moskva 2001.
7. AVA, Hadi, Orenburg Genel Valiliği İdaresinde Kazak Ordaları (1744–1881), Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Kahramanmaraş 2022.
8. AZAMATOV, Danil Damiroviç, Orenburgskoye Magometanskoye Duhovnoye Sobraniye v Konse XVIII–XIX vv., İzdatelstvo Gilem, Ufa 1999.

9. BERBER, Oktay, Kalmuk İstilası ve Türk Dünyasına Etkileri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2021.
10. BEYLUR, Suat, “Kazakistan’da Din-Devlet İlişkilerini Etkileyen Faktörler”, Avrasya Etüdleri, C. 25, S. 56, 2019, ss. 99–133.
11. BUSHKOVITCH, Paul, Rusya’nın Kısa Tarihi, çev. Mehmet Doğan, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 2016.
12. BÜYÜKAY, İsmail, Rusların Sömürge Siyasetinde Orenburg’un Önemi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2013.
13. ÇAPRAZ, Hayri, “Çarlık Rusyası’nın Türkistan’da Hâkimiyet Kurması”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 24, 2011, ss. 51–78.
14. CHANİNOV, N. Brian, Rusya Tarihi, çev. Galip Kemali Söylemezoğlu, Kanaat Kitabevi, Ankara 1939.
15. CURTIS, William Eleroy, Asya’nın Kalbi Türkistan, çev. Resul Şahsi, Divan Kitap, İstanbul 2023.
16. DEVLET, Nadir, Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1905–1917), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2014.
17. DEVRISHEVA, Khalide, Seyahatnamelere Göre XIX. Yüzyılda Kazakların Sosyal ve Kültürel Hayatı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2022.
18. DOBROSMISLOV, A. İ. İvanoviç, “Zaboty imperatritsi Ekaterini II o prosveshchenii kirgizov”, Trudy Orenburgskoi Uchenoi Arhivnoy Kommissiy, C. 9, Gubernskaya Tipo-Litografiya, Orenburg 1902, ss. 51–63.
19. DOĞAN, Orhan – AVA, Hadi, “Geleneksel Kazak Toplumunda Biy Mahkemeleri (XVIII–XIX. Yüzyıllar)”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 19, S. 2, 2022, ss. 761–775.
20. DOĞAN, Orhan, “Abılay Han’ın Kazak Halkının Bağımsızlığı İçin Çin ve Çarlık Rusya Arasında Yürüttüğü Diplomatik İlişkiler”, Türk Dünyası Araştırmaları, C. 97, S. 192, 2011, ss. 65–92.
21. DOĞAN, Orhan, “Or Kalesi’nin Kazak ve Rus Tarihindeki Yeri ve Önemi”, Geçmişten Günümüze Türkistan Tarihinin Bilinmeyenleri: Tarih Bilincine Adanan Bir Ömür Prof. Dr. Abdulkadir Donuk Armağanı, ed. Mualla Uydu Yücel – F. Aysel Dıngıl Ilgın, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2017, ss. 272–298.
22. DOĞAN, Orhan – ERDOĞAN, Aysel, Batı Türkistan Hanlıkları (Kuruluştan Yıkılışa), Berikan Yayınevi, Ankara 2017.
23. DOĞAN, Orhan – ERKOÇ, Murat, “Türkistan’da Müstakil Bir Kent: İsbîcâb’ın Siyasî, Sosyal ve İlmi Hayatı (8.–10. Yüzyıl)”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 12, 2024, ss. 331–342.
24. DOĞAN, Orhan, Kazak Hanlığı’nın Çarlık Rusyası ve Cungarlarla İlişkileri (Rus ve Kazak Kaynaklarına Göre), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2021.
25. DUALI, Şir Muhammed, “Rusya Müslümanları Örneğinde Din ve Vicdan Özgürlüğü Sorunu”, Milel ve Nihal, C. 9, S. 1, 2012, ss. 81–104.
26. DUĞLAT, Mirza Haydar, Tarih-i Reşidi: Geride Bıraktıklarımızın Hikâyesi, çev. Osman Karatay, Selenge Yayınları, İstanbul 2019.
27. ERKAN, Ümmet, “Rus Modernleşmesinde Batı Karşıtlığının Tarihsel Temelleri”, Bartın Üniversitesi Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi, C. 4, S. 1, 2017, ss. 52–70.
28. FAHREDDİN, Rizaeddin, Altın Ordu ve Kazan Hanları, çev. İlyas Kamalov, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2003.
29. FRANK, Allen J., Islamic Historiography and Bulgar Identity Among the Tatars and Bashkirs of Russia, Brill, Leiden 1998.
30. FRANK, Allen J., Muslim Religious Institutions in Imperial Russia: The Islamic World of Novouzensk District and Kazakh Inner Horde, Brill, Leiden 2001.
31. FRYE, Richard Nelson, Orta Çağın Başarısı: Buhârâ, çev. Hasan Kurt, Bilig Yayınları, Ankara 2000.
32. GOTLİB, Georgi İogann, Opisanie vseh obitayuşih v Rossiyskom gosudarstve Narodov…, Pri İmperatorskoy Akademii Nauk, Sankt-Peterburg 1799.
33. İNAN, Abdülkadir, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2015.
34. KARA, Gülnar, “19. Yüzyılda Çarlık Rusyası’nın Kazak Jüzlerinde Gerçekleştirdiği İdarî Reformlar ve Neticeleri”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 6, 2021, ss. 373–384.
35. KARLOVİÇ, Ştorh Andrey, Letopisi tsarstvovaniya Ekaterinı II…, Çast Pervaya, Peçatano v Imperatorskoy tipografii, Sanktpeterburge 1801.
36. KELEŞ, Erdoğan, “Rusya’nın Sıcak Denizlere İnme Politikası (Alman Deniz Yüzbaşısı Stenzel’e Göre İstanbul’a En Kısa Yol)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 28, S. 46, 2009, ss. 89–142.
37. KENZHEGULOV, Nurmukhamed, Kazakistan’a Rus Ortodoks Hristiyanlığının Girişi, Yayılışı ve Misyonerlik Faaliyetleri, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Kayseri 2019.
38. KHALID, Adeeb, Orta Asya: İmparatorluk Fetihlerinden Günümüze Yeni Bir Tarih, Türkçesi İsmail Hakkı Yılmaz, Telemak Kitap, İstanbul 2021.
39. KHODARKOVSKY, Michael, Türkistan ve Avrasya Steplerinde Rus Yayılmacılığı: Bir Sömürge İmparatorluğunun Oluşumu (1500–1800), Selenge Yayınları, İstanbul 2021.
40. KILLIOĞLU, Mehmet Erkan, “18.–20. Yüzyıllar Arasında Kazak Bozkırında Dini Uyanış”, FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, S. 18, 2021, ss. 111–138.
41. KOYRE, Aleksander, 19. Yüzyıl Başlarında Rusya’da Batıcılık, Ulusçuluk ve Felsefe, çev. İzzet Tanju, Belge Yayınları, İstanbul 1994.
42. KRAFT, İvan İvanoviç, Sbornik uzakoneniy o kirgizah stepnıh oblastey, Tipo-litografiya P. N. Jarinova, Orenburg 1898.
43. KURAT, Akdes Nimet, Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917’ye Kadar, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2014.
44. LEVŞIN, Aleksey İrakliyeviç, Opisanie kirgiz-kaysakskih ili, kirgiz-kazaçih ord i stepey, Tipografii Karla Krayya, Sanktpeterburg 1832.
45. LITVINOV, Petr Petroviç, “Religioznaya politika rossiyskoy vlasti v Tsentralnoy Azii”, Tsentralnaya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii, otv. red. Sergey Nikolayeviç Abaşin vd., Novoe Literaturnoe Obozrenie, Moskva 2008, ss. 234–259.
46. LUBAVSKİY, Matvey Kuzmiç, Russkaya İstoriya XVII–XVIII vekov, Lan, Sankt-Petersburg 2002.
47. MADARİAGA, Isabel de, Çariçe Katerina Çağının Sınırlarını Zorlayan Kadın, çev. Mehmet Harmancı, Sabah Kitapçılık, İstanbul 1996.
48. MARTİN, Virginia, “Kazakh Chinggisids, Land and Political Power in the Nineteenth Century: A Case Study of Syrymbet”, Central Asian Survey, C. 29, S. 1, 2010, ss. 79–102.
49. MİROPİYEV, Mihail Alekseyevic, Demonologiçeskiye Rasskazi Kirgizov (Sobranniye i Perevdenniye), Tipografiya V. O. Kirşbauma, S. Peterburg 1888.
50. PARMELE, Mary Platt, Kısa Rusya Tarihi: Rurik’ten Son Çar II. Nikolay’a, çev. L. Pamuk Edez, Liberus Kitap, İstanbul 2023.
51. POÇEKAEV, Roman Yulianoviç, Rossiyskiy faktor pravovogo razvitiya Sredney Azii: 1717–1917. Yuridiçeskie aspektı frontirnoy modernizatsii, İzdatelski Dom Vısşey Şkolı Ekonomiki, Moskva 2020.
52. RİASANOVSKY, Nicholas V. – STEİNBERG, Mark D., Rusya Tarihi: Başlangıçtan Günümüze, çev. Figen Dereli, İnkılap Kitabevi, İstanbul 2016.
53. RIÇKOV, Nikolay Petroviç, Dnevnıe zapiski puteşestviya kapitana Nikolaya Rıçkova v kirgiz-kaysatskoy stepi v 1771 godu, Pri İmperatorskoy Akademii Nauk, Sankt-Peterburg 1772.
54. ROSS, Danielle, Tatar İmparatorluğu: Kazan Tatarları ve Çarlık Rusyası’nın Oluşumu, Türkçesi Kadri Mustafa Orağlı, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2020.
55. SAİT, Fatma, Katerina II Zamanında Türkiye-Rusya Münasıbatı (1762–1774), İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, İstanbul 1934.
56. SALIMOV, Mehdı, Çarlık Rusyasında İslam Diyanet Teşkilatının Kurulması ve İşleyişi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 2022.
57. SARAY, Mehmet, Kazak Türkleri Tarihi: “Kazakların Uyanışı”, Nesil Matbaacılık ve Yayıncılık, İstanbul 1993.
58. SASHKA, Zhanbota, 19. Yüzyılda Kazak Aydınların Din ve Eğitim Görüşleri ve Faaliyetleri, Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Konya 2015.
59. SEMENOV, Vladimir – SEMENOVA, Vera, Gubernatorı Orenburgskiy kraya, Orenburgskiy Knijnoe İzdatelstvo, Orenburg 1999.
60. SMİRNOV, N. A., Sovyet Rusya’da İslam Tarihi İncelemeleri, çev. Arif Berberoğlu, Evrensel Basım Yayın, İstanbul 2013.
61. STEİNWEDEL, Charles Robert, Threads of Empire: Loyalty and Tsarist Authority in Bashkiria, 1552–1917, Indiana University Press (Office of Scholarly Publishing), Indiana 2016.
62. TOGAN, Zeki Velidi, “Türkistan” ismi, hududu ve mesahası hakkında, Resimli Ay Matbaası, İstanbul 1927.
63. TOPSAKAL, İlyas, Rus Misyoner Kaynaklarına Göre Rus Çarlığı ve Türkler (1552–1917), Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 2009.
64. TUNA, Mustafa, Imperial Russia’s Muslims: Islam, Empire, and European Modernity, 1788–1914, Cambridge University Press, Cambridge 2015.
65. ÜNAL, Fatih, “Çarlık Döneminde Rusların Sibirya Araştırmaları”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 8, S. 41, 2015, ss. 613–647.
66. ÜNAL, Fatih, “Kazak Türklerinde Defin Merasimi ve Aş Verme Geleneği”, Bilig, S. 45, 2008, ss. 103–130.
67. ÜNAL, Fatih, Rus Emperyalizmine Karşı Stepte Büyük Başkaldırı: Sultan Kenesarı, İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2010.
68. ÜNAL, Fatih, XVIII. Yüzyıl Türk-Rus İlişkilerinde Neplüyev (İstanbul’dan Orenburg’a), Gece Kitaplığı, Ankara 2015.
69. VYATKIN, M. Porfireviç, “Jurnal Orenburgskogo Muftiya”, İstoriçeskiy Arhiv, II, otv. red. B. D. Grekov, İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR, Moskva–Leningrad 1939, ss. 117–220.
70. WALICKI, Andrzej, Rus Düşünce Tarihi 1760–1900: Aydınlanmadan Marksizm, çev. Alâeddin Şenel, V Yayınları, Ankara 1987.
71. YETİŞGİN, Memet, “Tarih, Coğrafya ve Sosyo-Kültürel Ortamın Türk Kimliğinin Gelişmesine Etkileri”, Akademik İncelemeler, C. 2, S. 1, 2007, ss. 39–40.
72. YORULMAZ, Osman, Başlangıcından Hanlığın Feshine Kadar Kazak Türkleri ile Çarlık Rusyası Arasındaki Siyasî İlişkiler, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013.
73. ZAGİDULLİN, İldus, İslamskiye İnstitutı v Rossiyskoy imperii: Meçeti v Evropeyskoy çasti Rossii i Sibiri, Tatarskoe Knijnoye İzdatelstvo, Kazan 2007.
74. ZAGİDULLİN, İldus, Orenburgskoe magometanskoe duhovnoe sobranie i duhovnoe razvitie tatarskogo naroda v posledney çetverti XVIII – naçale XX vv., Institut istorii im. Ş. Mardjani AN RT, Kazan 2011.
75. ZHORABEKA, Zhuldyz – ÖZKAN, Ali Rafet vd., “Kazakistan'da Tasavvuf ve İslam Sonrası Dönemde Tezahürleri”, Journal of Islamic Research, C. 35, S. 1, 2024, ss. 81–91.