KRALİYET COĞRAFYA CEMİYETİ’NİN TÜRKİSTAN’DAKİ İNGİLİZ KEŞİF FAALİYETLERİNDEKİ ROLÜ (1834-1880)
Öz
19. yüzyılda Türkistan’da, İngiltere ve Çarlık Rusya arasındaki rekabetin bir sonucu olarak çok sayıda coğrafi keşif faaliyeti yürütüldü. Çarlık Rusya’nın farklı bilim dallarından araştırmacı grupları göndererek Hazar Denizi’nin doğu kıyılarından Kaşgar bölgesine kadar uzanan geniş bir sahada topoğrafya, değerli madenler, yol güzergahları ve su kaynakları gibi stratejik öneme sahip konularda yürüttüğü araştırmalar karşısında İngiltere de benzer bir politika izledi. İngiltere’nin Hindistan ve çevresine yönelik yürüttüğü coğrafi keşif faaliyetleri 19. yüzyılın ortalarına doğru Afganistan ve Türkistan sahasına doğru genişletildi. Bu bağlamda İngiliz araştırmacılar İngiliz hükümeti ve Hindistan Genel Valiliği’nin dış politikası doğrultusunda Türkistan’ın çeşitli bölgelerinde keşifler yaptılar. Keşifler öncesinde Türkistan İngilizler için tanıdık bir coğrafya olmaktan uzaktı. Dolayısıyla keşfe gönderilecek bir araştırmacı için bölgenin tarihsel dokusu ve araştırma yöntemleri hakkında bilgi sahibi olmak, teknik ekipman ve masrafların karşılanması gibi konular önem arz ediyordu. İngiltere’de Elizabeth Dönemi Coğrafya Cemiyeti’yle başlayan kurumsal geleneğin devamı niteliğinde sonraki dönemlerde kurulan coğrafya cemiyetleri araştırmacıların bu tür ihtiyaçlarının karşılanması noktasında önemli roller üstlendiler. Ancak bu coğrafya cemiyetleri genelde bölgeseldi ve bu durum coğrafi kapsamlarını kısıtlıyordu. 1830’da kurulan Kraliyet Coğrafya Cemiyeti (KCC) belli bir bölgeye yönelik olmaktan ziyade dünya genelinde araştırma yürüten kaşifleri desteklemek ve İngiltere’de coğrafya araştırmalarını bilimsel bir zemine oturtmak amacıyla öne çıktı. Kaşifler için pratik kılavuzlar, teknik ekipman, maddi yardım ve ödüller vererek coğrafya araştırmalarını teşvik etmeyi amaçlayan cemiyet, kısa zamanda dünyanın farklı bölgelerinde çalışmalar yürüten birçok kişiye destek verdi. Cemiyetin etkin bir rol üstlendiği bölgelerden bir tanesi Türkistan sahasıydı. 19. yüzyılda İngilizlerin bölgeye olan ilgisi neticesinde coğrafi keşif için bölgeye giden araştırmacıların birçoğunun çalışması cemiyet tarafından ödüllendirildi ve bazı çalışmalara maddi yardımda bulunuldu. Bölgede yürütülen araştırmaların özet şeklindeki raporları ise KCC’nin yayın organlarında yayınlandı. Bu çalışmada, KCC’nin Türkistan’daki İngiliz keşif faaliyetlerine ne düzeyde destek olduğu incelenmiştir. Ayrıca Türkistan’daki araştırmalarından dolayı KCC’nin teşvik politikasından faydalanan kişilerin araştırmalarının İngiltere’nin bölgedeki istihbarat çalışmalarında nasıl bir öneme sahip olduğu ve bu çalışmaların içerikleri hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmada, KCC’nin yayın organlarında yer alan ilgili raporlar, Türkistan’a giden araştırmacıların kişisel notları ve kitapları ve konu ile ilgili yabancı arşiv belgelerinden faydalanılmıştır.
Anahtar Kelimeler
THE ROLE OF THE ROYAL GEOGRAPHICAL SOCIETY IN BRITISH EXPLORATION ACTIVITIES IN TURKESTAN (1834-1880)
Abstract
In the 19th century, there were many geographic exploration activities in Turkestan as a result of the rivalry between Britain and Tsarist Russia. In the face of Tsarist Russia’s sending groups of researchers from different disciplines to explore strategically important areas such as topography, precious metals, road routes and water resources in a wide area extending from the eastern shores of the Caspian Sea to the Kashgar region, Britain followed a similar policy. Britain’s geographical exploration activities in and around India were extended to Afghanistan and Turkestan towards the middle of the 19th century. In this context, in line with the foreign policy of the British government and the General Governorate of India, British researchers made explorations in various parts of Turkestan. Before the explorations, Turkestan was far from being a familiar geography for the British. Therefore, for a researcher to be sent on an expedition, it was important to be familiar with the historical fabric of the region and research methods, as well as to have technical equipment and to cover expenses. As a continuation of the institutional tradition that began with the Elizabethan Geographical Society in England, geographical societies founded in later periods played important roles in meeting such needs of researchers. However, these geographical societies were generally regional and this limited their geographical scope. Founded in 1830, the Royal Geographical Society (RGS) came to prominence with the aim of supporting explorers conducting research around the world, rather than focusing on a specific region, and to put geographical research in England on a scientific basis. Aiming to encourage geographical research by providing practical guides, technical equipment, financial aid and prizes for explorers, the society soon supported many people working in different parts of the world. One of the regions where the Society played an active role was Turkestan. In the 19th century, as a result of the British interest in the region, many of the researchers who went to the region for geographical exploration were rewarded by the society and some studies were financially supported. The summarized reports of the research conducted in the region were published in the RGS’s publications. This study examines the extent to which the RGS supported British exploration activities in Turkestan. In addition, the importance of the researches of the people who benefited from the RGS’s incentive policy for their research in Turkestan in Britain’s intelligence work in the region and the contents of these studies are given. In the study, the relevant reports in the RGS’s publications, personal notes and books of the researchers who went to Turkestan, and foreign archival documents on the subject were utilized.
Keywords
