KRONİKLERİN SESSİZ KAHRAMANI: EMÎR BEKTAŞ EL-FAHRÎ VE MEMLÛK SİYASETİNDE BELİRLEYİCİ GÜÇ

Öz

Bu çalışma, Memlûklar döneminin önde gelen fakat kroniklerde görece az işlenmiş figürlerinden biri olan Emîr Bedreddin Bektaş el-Fahrî es-Sâlihî’nin askerî ve siyasi kariyerini incelemektedir. 7./13. yüzyıldaki askerî seferler ve siyasi dengelerin şekillenmesinde etkin bir rol üstlenmesine rağmen Emîr Bektaş kroniklerde çoğunlukla Baybars ve Kalâvûn gibi önde gelen şahsiyetlerin gölgesinde kalmış ve marjinal bir görünüm arz etmiştir. Bu araştırmanın temel amacı, mevcut kaynakların eleştirel bir okuması üzerinden Emîr Bektaş’ın tarihsel portresini yeniden kurmak ve böylelikle hem bireysel düzeydeki etkinliğini hem de Memlûk tarihyazımının seçici doğasına dair daha geniş tartışmalara katkı sunmaktır. Çalışmada yöntem olarak karşılaştırmalı ve analitik bir yaklaşım benimsenmiş; kroniklerdeki sessizliklerin izleri sürülmüş, ikta tevcihleriyle veriler çaprazlanmış ve farklı metin geleneklerinde yer alan parçalı bilgiler bağlama oturtulmuştur. İbn Şeddâd, İbn Abdüzzâhir, Baybars el-Mansûrî, Nüveyrî, Makrîzî, Aynî ve İbn Tağrıberdî gibi müelliflerin aktarımları karşılaştırılarak aralarındaki farklılıklar tespit edilmiş ve bu farklılıkların Emîr Bektaş’ın imgesini nasıl şekillendirdiği ortaya konmuştur. Bulgular, Emîr Bektaş’ın yalnızca yüksek rütbeli bir kumandan değil, aynı zamanda Memlûk elitinin güç dengelerini muhafaza eden merkezî bir aktör olduğunu göstermektedir. Sultan Baybars’tan el-Eşref Halil’e uzanan süreçte onun askerî sorumluluklar üstlenmesi, Beyserî ve Baydara gibi nüfuzlu emîrlerle yakınlığı, onun siyasal etkinliğini teyit etmektedir. el-Eşref Halil dönemi sonrasında ise emîrler arasında arabulucu rol oynayarak politik dengeleri elinde tuttuğu anlaşılmaktadır. Çalışma, Bektaş el-Fahrî’yi merkeze alarak kroniklerdeki sessizliğin onun önemsizliğiyle değil, genel olarak İslam tarihyazımının seçici doğasıyla açıklanması gerektiğini öne sürmekte; kroniklerin satır aralarının okunmasıyla bu tür emîrlerin kariyerlerinin yeniden inşa edilebileceğini savunmaktadır. Sonuç olarak makale hem Memlûk elitinin prosopografik haritasına katkı sağlamakta hem de İslam tarihyazımının yöntemsel sınırlılıklarını aşmaya yönelik tartışmalara yeni bir perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Memlûklar
• Siyasi elit
• Emîr Bektaş el-Fahrî
• Kalâvûn.
• Tarihyazımı
• Baybars

THE SILENT HERO OF THE CHRONICLES: BAKTASH AL-FAKHRĪ AND THE DECISIVE POWER IN MAMLUK POLITICS

Abstract

This study examines the military and political career of Badr al-Dīn Baktash al-Fakhrī al-Ṣāliḥī, one of the leading yet relatively understudied figures of the Mamluk period. Despite playing an active role in shaping the military campaigns and political balances of the 7th/13th century, Baktash remained largely in the shadow of prominent figures such as Baybars and Qalāwūn in the chronicles and appeared as a marginal figure. The main purpose of this research is to reconstruct the historical portrait of Emir Bektaş through a critical reading of the available sources and thus to contribute both to the understanding of his individual influence and to broader discussions on the selective nature of Mamluk historiography. Methodologically, the study adopts a comparative and analytical approach; it traces the silences in the chronicles, cross-checks the data with iqṭāʿ assignments, and contextualizes fragmentary information found in different textual traditions. The accounts of authors such as Ibn Shaddād, Ibn ʿAbd al-Ẓāhir, Baybars al-Manṣūrī, al-Nuwayrī, al-Maqrīzī, al-ʿAynī, and Ibn Taghrībirdī are compared, their differences identified, and the ways in which these differences shaped the image of al-Amir Baktash are revealed. The findings demonstrate that al-Amir Baktash was not merely a high-ranking commander but also a central actor in maintaining the balance of power within the Mamluk elite. From the reign of Sultan Baybars to al-Ashraf Khalīl, his assumption of military responsibilities and his closeness to influential amirs such as Baysarī and Baydarā confirm his political influence. After the reign of al-Ashraf Khalīl, it is understood that he maintained the political balance by playing a mediating role among the amirs. By focusing on Baktash al-Fakhrī, this paper argues that the silence in the chronicles should not be explained by his insignificance, but rather by the selective nature of Islamic historiography, and that the careers of such amirs can be reconstructed by reading between the lines of the chronicles. In conclusion, the article contributes both to the prosopographical mapping of the Mamluk elite and to discussions aimed at overcoming the methodological limitations of Islamic historiography.

Keywords

• Mamluks
• Historiography
• Political elites
• al-Amir Baktash al-Fakhrī
• Baybars
• Qalāwūn.

Kaynakça

1. ABBÂDÎ, Ahmed Muhtâr, Kıyamu Devleti’l-Memâliki’l-‘ulâ fî Mısır ve’ş-Şam, Darü’n-Nahdati’l-Arabiyye, Beyrut 1986.
2. AKTAN, Ali, “Bahrî Memlûklerden Sultan Kalavun ve Hanedanı”, Belleten, 226/59, 1995, ss. 605–620.
3. AKTAN, Ali, “Memlûk-Haçlı Münasebetleri”, Belleten, 237/63, 1999, ss. 411–452.
4. ASKALÂNÎ, Şihabeddin Ebû’l-Fadl Ahmed İbn Ali İbn Hacer, Durerü’l-kâmine fî ayani’l-mieti’s-sâmine, thk. Muhammed Abdülmuid Dan, 1972.
5. ÂŞÛR, Said Abdülfettah, el-Hareketü’s-Sâlibiyye, Mektebetü’l-Anglo’l-Mısriyye, C. 2, Kahire 2010.
6. ÂŞÛR, Said Abdülfettah, Mısr fî asri Devleti’l-Memâlîki’l-Bahriyye, Mektebetü’l-Nahdati’l-Mısriyye, Kahire 1959.
7. AYAZ, Fatih Yahya, “Hoşdaş”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. Ek-1, Ankara 2020, ss. 562-563.
8. AYAZ, Fatih Yahya, “Bir Devleti İçinden Tanımak: Memlûk Emîri Baybars el-Mansûrî’nin Askerî ve Siyasî Kariyeri,” Tarih İncelemeleri Dergisi, 2/39, 2024, ss. 497–535.

9. AYAZ, Fatih Yahya, “Memlük-İlhanlı İlişkilerinde Bir Dönüm Noktası: Şakhab Savaşı (702/1303),” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15/9, 2007, ss. 1–32.
10. AYNÎ, Bedreddin Mahmûd, Ikdü’l-cumân fî tarihi ehli’z-zaman, C. 2-3, thk. Muhammed Muhammed Emin, Darü’l-Kütüb ve’l-Vesaiki’l-Kavmiyye, Kahire 2010.
11. BAYBARS EL-MANSÛRÎ, Rükneddin ed-devâdâr, Muhtârü’l-Ahbâr: Tarihü’d-Devleti’l-Eyyûbiyye ve Devleti’l-Memâlîki’l-Bahriyye hatta sene 702, thk. Abdülhamid Sâlih Hamdan, Darü’l-Mısriyye el-Lübnaniyye, Kahire 1993.
12. BAYBARS EL-MANSÛRÎ, Rükneddin ed-devâdâr, Zübdetü’l-fikre fî tarihi’l-hicre, thk. Donald S. Richards, Beyrut 1998.
13. CLIFFORD, Winslow W., State Formation and the Structure of Politics in Mamluk Syro-Egypt, 648-741/1250-1340, The University of Chicago, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Chicago 1995.
14. CONERMANN, Stephan, “On the Art of Writing History in Mamluk Times”, Mamluk Historiography Revisited – Narratological Perspectives, Ed. Stephan Conermann, Bonn University Press, Bonn 2018.
15. CONERMANN, Stephan, “Talking about Power and Domnination in ʿAbd al-Malik al-ʿIsāmī’s (d. after 1350) Historical Epic ‘Futūḥ al-Salāṭīn’”, Erzählen von Macht und Herrschaft. Die ‚Kaiserchronik‘ im Kontext zeitgenössischer Geschichtsschreibung und Geschichtsdichtung, Ed. Elke Brüggen, Bonn University Press, Bonn 2019.
16. ÇETİN, Altan, “Memlûk-Ermeni İlişkilerine Genel Bir Bakış (1250-1375)”, Tarihte Türkler ve Ermeniler: Birlikte Yaşama Kültürü, Ed. İbrahim Ethem Atnur vd. Mehmet Metin Hülagü, Musa Şaşmaz, C. 3, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014, ss. 51–65.
17. DADOYAN, Seta B., The Armenians in the Medieval Islamic World: Paradigms of Interaction-Seventh to Fourteenth Centuries, Transaction Publishers, New Jersey 2013.
18. DRORY, Joseph, “A High Officer and His Reward: The Public Activity of a Commander of the Sultan’s Arms Depot in the Early Fourteenth Century”, Egypt and Syria under Mamluk Rule: Political, Social and Cultural Aspects, Ed. Amalia Levanoni, Brill, Leiden 2021.
19. EBÜ’L-FİDÂ, İsmail b. Kesîr, el-Muhtasar fî Ahbâri’l-Beşer, C. 4, el-Matbaatü’l-Hüseyniyye el-Mısriyye, Kahire t.y.
20. EBÜ’L-FİDÂ, İsmail b. Kesîr, el-Bidâye ve’n-nihâye, C. 15, thk. Muhammed Hasan Ubeyd, Beyrut 2013.
21. FERNANDES, Leonor, “The Foundation of Baybars Al-Jashankir: Its Waqf, History, and Architecture”, Muqarnas, 4, 1987, ss. 21–42.
22. FRANZ, Kurt, Kompilation in arabischen Chroniken Die Überlieferung vom Aufstand der Zangzwischen Geschichtlichkeit und Intertextualität vom 9. bis ins 15. Jahrhundert, Walter de Gruyter, Berlin 2004, ss. 274–275.
23. GHAZARIAN, Jacob G., The Armenian Kingdom in Cilicia during the Crusades: The Integration of Cilician Armenians with the Latins 1080-1393, Routledge, Londra 2000.
24. GÖKHAN, İlyas, “Kıpçak Bozkırlarından Mısır’a: Memlûk Sultanı Baybars’ın Çocukluk Arkadaşı Beyserî,” Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 1/7, 2024, ss. 208–232.
25. GÖKHAN, İlyas, “Memlûk Devleti’nin Kilikya Ermenileri İle Siyasî İlişkileri”, Türk Dünyası Araştırmaları, 165, 2006, ss. 117–158.
26. HACCİ, Hayat Nâsır, es-Sulta ve’l-müctemea fî Saltanati'l-Memâlîk: Fetre Hükme’s-selâtîni’l-memâliki’l-Bahriyye min sene 661/1262 ila sene 784/1382, Câmiatü’l-Kuveyt, Kuveyt 1997.
27. HOLT, P. M., “The Sultanate of Al-Manṣūr Lāchīn (696-8/1296-9)”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 3/36, 1973, ss. 521–532.
28. İBN ABDÜZZÂHİR, Muhyiddin, er-Ravdü’z-zâhir fî siretil’l-Meliki’z-Zâhir, thk. Abdülaziz Huveytır, Riyad 1976.
29. İBN ASSAL, Mufaddal b. Ebî’l-Fedâil, en-Nehcü’s-sedîd ve’d-dürrü’l-ferîd fîmâ baʿde târîḫi İbni’l-ʿAmîd, thk. Muhammed Kemaleddin İzzeddin Ali Seyyid, Darü’s-Saadettin, Kahire 2017.
30. İBN HALDÛN, Abdurrahman b. Muhammed, Divânü’l-mübtede ve’l-haber fî tarihi’l-Arab ve’l-Berber ve min asarehüm men zevi’ş-şeni’l-ekber, C. 5, thk. Süheyl Zekkâr, Darü’l-Fikr, Beyrut 1981.
31. İBN ŞEDDÂD, İzzeddin Muhammed, Tarihu Meliki’z-Zâhir, thk. Ahmed Hutayt, Beyrut 1983.
32. İBN TAĞRIBERDÎ, Cemâleddin Ebî’l-Mehâsin Yûsuf, Mevridü’l-letâfe fî men veliye’s-saltana ve’l-hilafe, C. 2, thk. Nebil Muhammed Abdülaziz Ahmed, Darü’l-Kütübi’l-Mısriyye, Kahire t.y.
33. İBN TAĞRIBERDÎ, Cemâleddin Ebî’l-Mehâsin Yûsuf, en-Nücûmü’z-zahire fî mülûki Mısr ve’l-Kahire, C. 7-8, Darü’l-Kütüb, Kahire t.y.
34. İBN TAĞRIBERDÎ, Cemâleddin Ebî’l-Mehâsin Yûsuf, Menhelü’s-sâfî ve’l-müstevfa ba’de’l-vâfî, C. 3, thk. Muhammed Muhammed Emin, el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Amme li’l-Kitâb, Kahire t.y.
35. İBNÜ’D-DEVÂDÂRÎ, Ebû Bekir b. Abdullah b. Aybek, Kenzü’d-dürer ve câmii’l-gurer, thk. Ulrich Haarmann, 1971.
36. KALKAŞANDÎ, Ahmed b. Ali, Subhü’l-aşa fî sınaati’l-inşâ, C. 4, thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1987.
37. KANAT, Cüneyt, “Bahrî Memlûkler Zamanında Sultanlara ve Devlet Adamlarına Düzenlenen Bazı Suikastlar”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 3, 2000, ss. 23–56.
38. KANAT, Cüneyt, “Gazan Han Zamanında Memlûk Devleti'ne İltica Eden Uyratlar,” Tarih İncelemeleri Dergisi, 1/15, 2000, ss. 105–120.
39. KILIÇ, Mustafa, “Memluk Sultanı Eşref Halil ve Siyasi Faaliyetleri”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1/14, 2010, ss. 133–171.
40. LEVANONI, Amalia, “The Mamluk Conception of the Sultanate”, International Journal of Middle East Studies, 3/26, 1994, ss. 373–392.
41. LEVANONI, Amalia, A Turning Point in the Mamluk History: A Third Reign of al-Nasir Muhammad ibn Kalavun 1310-1341, Brill, Leiden 1995.
42. MAKRÎZÎ, Takıyyüddin Ebü’l-Abbas, el-Mevâiz ve’l-itibâr fî zikri’l-hitât ve’l-asâr, C. 3, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1997.
43. MAKRÎZÎ, Takıyyüddin Ebü’l-Abbas, es-Sülûk li-ma’rifeti düveli’l-mülûk, C. 2, thk. Muhammed Abdülkadir Atâ, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Kahire 1997.
44. MAZOR, Amir, The Rise and Fall of a Muslim Regiment: The Mansuriyya in the First Mamluk Sultanate, 678/1279–741/1341, Bonn University Press, Göttingen 2015.
45. NASRÂNÎ, Fazlullâh b. Ebi’l-Fahr el-Muvaffak el-Kâtib, Tâlî kitâbi vefeyâti’l-aʿyân, thk. Jacqueline Sublet, Dımaşk 1974.
46. NÜVEYRÎ, Şihabeddin İbn Abdülvehhâb, Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb, C. 29-32, Darü’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, Kahire 2002.
47. ÖMERÎ, Şihabeddin İbn Fadlullah, Mesâlikü’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr, C. 27, thk. Ebû Zabî, 2002.
48. ÖTENKAYA, Yusuf, “el-Melikü’z-Zâhir Baybars’ın Sultanlığı Meselesi: Sultan Öldüren Sultan Olur mu?”, İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 1/59, 2023, ss. 12–22.
49. ÖTENKAYA, Yusuf, “The Change of the Power in the Context of Factional Struggle in the Formation Years of the Mamlūk State”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 3/27, 2023, ss. 843–844.
50. SAFEDÎ, Salahaddin Halil b. Aybek b. Abdullah, el-Vâfî bi’l-vefeyat, Daru İhyai’t-Turâs, Beyrut 2000.
51. SAĞLAM, Ahmet, en-Nâsır Muhammed Devri Memlûk Türk Devleti, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2021.
52. SAĞLAM, Ahmet, “Hüsameddin Laçin ve Saltanat Dönemi (696-698/1296-1299): Memlûkler’de Meşrutî Bir Sultan Teşebbüsü ve Akâmeti”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 1/32, 2017, ss. 155–190.
53. SAĞLAM, Ahmet, “Memlûk Tahtında Moğol Asıllı Bir Sultan: Zeyneddin Ketboğa ve Saltanat Dönemi (694-696/1294-1296)”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2/2, 2015, ss. 53–79.
54. SAĞLAM, Ahmet, “Ortaçağda Orijinal Bir Siyasi Yapı: Güçlü ve Nüfuzlu Her Emir Sultan Olur”, Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 4/2, 2015, ss. 107–126.
55. SAĞLAM, Ahmet, Suriye’de Hâkimiyet Mücadelesi İlhanlılar-Memlûkler (1298-1304), Çamlıca, İstanbul 2017.
56. SCOTT, Richard J., Mamluk-Armenian Relations during the Bahri Period to the Fall of Sis (1250-1375), Mcgill University, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Montreal 1981.
57. SÜRÛR, Muhammed Cemâleddin, ez-Zâhir Baybars ve hadarati Mısr fi asrihi, Matbaatü Darü’l-Kütübi’l-Mısiyye, Kahire 1938.
58. YÛNÎNÎ, Kutbuddin Musa İbn Muhammed, Zeylü mirâti’z-zamân, C. 4, Darü’l-Kitabi’l-İslamiyye, Kahire 1992.