ÖZBEK HAN DÖNEMİNDE ALTIN ORDA DEVLETİ’NİN LİTVANYA İLE MÜNASEBETLERİ

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 16, 49 - 60, 24.01.2026

Merve Sürücü

https://doi.org/10.53718/gttad.1799046

https://izlik.org/JA72PD44KP

Öz

Özbek Han’ın iktidarı (1313-1341), Altın Orda Devleti’nin siyasi açıdan en istikrarlı dönemlerinden birini ifade etmektedir. Özellikle güçlü Altın Orda kumandanı Emir Nogay’ın ölümünden sonra Doğu Avrupa’da zayıflayan Moğol etkisi, Özbek Han döneminde yeniden tesis edilmeye çalışıldı. Bu süreçte Altın Orda’nın kuzeybatı komşusu olan Litvanya Büyük Knezliği de büyük bir gelişim göstermekteydi. Bilhassa Gedimin döneminden itibaren (1316-1341) Litvanya, Baltık bölgesinde askerî ve ekonomik gücünü pekiştirerek Altın Orda’nın sınır bölgelerinde etkin bir aktör haline geldi. Dini inanışı noktasında Avrupa siyasetinden soyutlanmak durumunda kalan pagan Litvanya’nın kendi siyasi-ticari otoritesini yaratma çabası, Altın Orda’nın bölgesel siyasetine taban tabana zıtlık teşkil ediyordu. Litvanya’nın genişleme sahası, Altın Orda Devleti’nin hakimiyeti altındaki Rus topraklarını da kapsamaktaydı. Litvanya bir yandan Kuzey Rus knezlikleriyle ittifak yoluyla bu bölgede varlık göstermeye çalışırken diğer yandan Güney Rus topraklarında Galiçya-Volın Knezliği üzerinde hakimiyet kurmaya çalışıyordu. Nitekim bu yayılmacı siyaseti sayesinde kendisine Tver, Smolensk gibi knezlikler nezdinde müttefikler buldu. Ancak Litvanya’nın bu ilerleyişi Özbek Han’ın bölgede kurmaya çalıştığı denge siyasetini de olumsuz etkiliyordu. Altın Orda Devleti hanlarının Rusya’da kurduğu hakimiyet, bölgedeki knezler arasında devam ettirdiği denge siyasetine dayanıyordu. Özbek Han döneminde bu denge, Rus topraklarındaki iki önemli güç olan Moskova ve Tver Knezlikleri arasında kurulmuştur. Ancak Litvanya’nın ilerlemeci tutumu bu dengeyi bozmayı başardı. Nitekim Litvanya Büyük Knezi Gedimin, evlilik yoluyla Tver Knezliğiyle ittifak kurarak Rus sınırlarıyla temasını güçlendirdi. Ancak Tver Knezliği, Özbek Han’ın artan rahatsızlığı ve şüpheci tutumu karşısında Litvanya’yla kurduğu bu ittifaktan zararlı çıkan taraf oldu. Bilhassa Tver knezleri Dimitry ve Aleksandr’ın Özbek Han tarafından öldürülmesinde Litvanya ile kurdukları ittifakın önemli etkisi oldu. Bu durum bir yandan Tver Knezliği’nin konumunu ciddi bir şekilde sarsarken diğer yandan Tver karşısında Han’ın desteğini arkasına almış olan Moskova Knezliği’nin gücünü perçinlemesine yardımcı oldu. Litvanya, ayrıca Güney Rus topraklarında genişleme ve hakimiyet kurma çabalarını sürdürdü. Bu cihette Altın Orda Devleti ile zaman zaman karşı karşıya geldiği görülmektedir. Bununla birlikte Litvanya, Özbek Han’ın ölümüne kadar bölgede istediği serbestiye kavuşamadı.

Anahtar Kelimeler

Özbek Han , Gedimin , Litvanya , Galiçya-Volın , Tver

THE GOLDEN HORDE’S RELATIONS WITH LITHUANIA UNDER ÖZBEK KHAN

https://izlik.org/JA72PD44KP

Öz

The reign of Özbek Khan (1313–1341) represents one of the most politically stable periods of the Golden Horde. Following the death of the powerful commander Nogai, which had weakened Mongol influence in Eastern Europe, efforts were undertaken during Özbek’s rule to reestablish that authority. In this context, the Grand Duchy of Lithuania, the Golden Horde’s northwestern neighbor, experienced a remarkable expansion. Particularly under the rule of Gediminas (1316–1341), Lithuania consolidated its military and economic strength in the Baltic region and emerged as an influential actor along the frontier zones of the Golden Horde. Lithuania’s pagan identity, which effectively isolated it from mainstream European politics, compelled it to construct its own sphere of political and commercial authority—an endeavor that directly contradicted the regional policies of the Golden Horde. Lithuania’s expansionist ambitions also encompassed territories under the domination of the Golden Horde, notably in Rus’ lands. On the one hand, it sought to establish its presence through alliances with the northern Rus’ principalities, while on the other hand, it endeavored to assert control over the Principality of Galicia-Volhynia in the south. This expansionist course secured Lithuania allies such as the principalities of Tver and Smolensk. However, Lithuania’s advances undermined the delicate balance of power that Özbek Khan sought to maintain in the region. The authority of the Golden Horde khans in Rus’ was largely grounded in a policy of balancing rival principalities. Under Özbek Khan, this balance was primarily established between the two major powers of Muscovy and Tver. Yet Lithuania’s assertive policies disrupted this balance. Gediminas, through a dynastic marriage alliance with the Tver principality, reinforced Lithuania’s ties with the Rus’ borderlands. Nonetheless, Tver eventually suffered from this alliance, as Özbek Khan’s mounting suspicion and discontent translated into direct retribution. The executions of the Tver princes Dmitry and Aleksandr by Özbek were closely connected to their Lithuanian alliance. This development not only gravely weakened Tver’s position but also strengthened the Muscovite principality, which enjoyed the khan’s support against its rival. At the same time, Lithuania continued its attempts to expand into and dominate the southern Rus’ territories, which periodically brought it into confrontation with the Golden Horde. Nevertheless, until Özbek Khan’s death, Lithuania was unable to secure the freedom of action it aspired to within the region.

Anahtar Kelimeler

Özbek Khan , Gediminas , Lithuania , Galicia-Volhynia , Tver

Kaynakça

• BARONAS, Darius, “The Lithuanians and the Tatars – Confrontation from a Safe Distance and Vested Interests in the Common Ground”, The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe-Political, Economica and Cultural Relations, Ed. Alexander V. Maiorov-Roman Hautala, Routledge, New York, 2021.
• BATŪRA, Romas, Lietuva tautų kovoje prieš Aukso Ordą-Nuo Batu antplūdžio iki mūšio prie Mėlynųjų Vandenų, Mintis, Vilnius 1975.
• BOJKO, Krzysztof, “Polska a imperium mongolskie oraz Złota Orda w latach 1241-1502”, Perspektywy Kultury, 4 (31), 2020, ss. 169-205.
• ÇEREPNİN, Lev Vladimiroviç, Obrazovanie Russkogo Tsentralizovannogo Gosudarstva v XIV-XV vekah-Oçerki sotsialno-ekonomiçeskoy i politiçeskoy istorii rusi, İzd. Sotsialno-Ekonomiçeskoy Literaturıy, Moskva 1960.
• Ed. GONEİOROVEK, O., KUNİK, A. A., vd., Boleslav-Yuriy II, Knyaz vsey maloy rusi, Sbornik Materialov i İssledovaniy, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, S. Peterburg 1907.
• BRYANTSEV, P. Dm., İstoriya Litovskago Gosudarstva ot Drevnişih Vremen, Tipografiya A. G. Sırkina, Vilna 1889.
• EKKEHARD, Klug, Knyajestvo Tverskoe (1247-1485 gg.), Red. P. D. Malıgina, P. G. Gaydukov, Tver 1994.
• FENNELL, J. L. I., The Emergence of Moscow (1304-1359), University of California Press, Berkeley and Los Angeles, 1968.
• Hâfız-ı Ebrû, Prodoljenie Sbornika Letopisey (Zeyl-i Camiü’t-Tevarih), Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Sob. V. G. Tiezengauzen, İzd. Akademii Nauk SSSR, Moskva-Leningrad 1941.
• Hamdallah Kazvînî, Tarih-i Guzide, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Sob. V. G. Tiezengauzen, İzd. Akademii Nauk SSSR, Moskva-Leningrad 1941.
• İmenuyemıy Tverskoy Letopisyu, T. XV, Polnoye Sobraniye Ruskih Letopisey, İzd. Po Vısoçayşemu Povelniyu Arheografiçeskoyu Komissiyu, Sanktpeterburg 1863.
• Eherî, İstoriya Şeyha-Uveysa, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Sob. V. G. Tiezengauzen, İzd. Akademii Nauk SSSR, Moskva-Leningrad 1941.
• KAFALI, Mustafa, Altın Orda Hanlığının Kuruluş ve Yükseliş Devirleri, Edebiyat Fakültesi Matbaası, İstanbul 1976.
• KARAMZİN, Nikolay Mihailoviç, İstoriya Gosudarstva Rossiyskogo, Kn. 1, T. I-IV. Diamant, Sankt-Peterburg 1997.
• KOSTOMAROV, Nikolay İvanoviç, Russkaya İstoriya v Jizneopisaniyah yiyo Glavneyşih Deyateley, Kniga 1, Svarog, Moskva 1994.
• KUCZYŃSKİ, S. M., Ziemie Czernihowsko-Siewierskie pod rządami Litwy, Warszawa 1965.
• KURAT, Akdes Nimet, Rusya Tarihi – Başlangıçtan 1917’ye Kadar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014.
• Letopis po Voskresenskomu spisku, Polnoye Sobraniye Ruskih Letopisey, T. VII, İzd. Po Vısoçayşemu Povelniyu Arheografiçeskoyu Kommissiyeyu, Sanktpeterburg 1856.
• Letopisnıy Sbornik İmenuyemıy Patriarşeyu ili Nikonovskoyu Letopisyu (Prodlojeniye), Polnoye Sobraniye Russkih Letopisey, T. X, İzd. Po Vısoçayşemu Povelniyu Arheografiçeskoyu Kommissiyeyu, Sanktpeterburg 1885.
• NAPİERSKY, K. E., Russko-Livonskie Aktıy-Russisch-Livländische Urkunden, Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, Sanktpeterburg 1868.
• NASONOV, A. N., Mongolıy i Rus (İstoriya Tatarskoy Politiki na Rusi), İzd. Akademii Nauk SSSR, Moskva Leningrad 1940.
• Novgorodskaya Pervaya Letopis (Staşego i mladşego izvodov), Red. A. N. Nasanov-M. N. Tihomirov, İzd. Akademii Nauk SSSR, Moskva-Leningrad 1950.
• ÖZCAN, Altay Tayfun, Moğol-Rus İlişkileri (1223-1341), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2017.
• PAŞUTO, V. T., Obrazovaniye Litovskovo Gosudarstva, İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR, Moskva 1959.
• PELENSKİ, J., “The Contest between Lithuania-Rus and the Golden Horde in the fourteenth century for Supremacy oven Eastern Europe”, Archivum Eurasiae Medii Aevi, No: 2, 1982, ss. 303-320.
• POLEJAEV, P. V., Moskovskoe Knyajestvo v I polovin XIV veka, Yekaterinskiy Kanal, Sankt Peterburg 1878.
• PRESNYAKOV, A. E., Obrazovanie Velikorusskago Gosudarstva – Oçerki po İstorii XIII-XV stolitiy, Tipografiya Ya. Başmakov i Ko, Petrograd 1918.
• PRİSELKOV, M. D., Troitskaya Letopis-Rekonstruktsiya Teksta, İzd. Akademii Nauk SSSR, Moskva-Leningrad 1950.
• ROWELL, S. C., Lithuania Ascending – A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295-1345, Cambridge University Press, New York 1995.
• Simeonovskaya Letopis, Polnoye Sobraniye Ruskih Letopisey, T. XVIII, İzd. İmperatorskoy Arheografiçeskoy Komissii, Sanktpeterburg 1913.
• Sofiyskiy Vremennik ili Ruskaya Letopis c 862 po 1534 god, Ç.1, Moskva 1820.
• SOLOVEV, Sergey Mihayloviç, İstoriya Rossii s Drevneyşih Vremen, Kniga II, T.3, İzd. Sotsialno-Ekonomiçeskoy Literaturıy, Moskva 1960.
• SÜRÜCÜ, Merve, “Altın Orda Devleti’nde Bir Dönüm Noktası: Emir Nogay”, Journal of Literature and Humanities, 69, 2022.
• SÜRÜCÜ, Merve, Altın Orda Devleti’nde Özbek Han Dönemi (1313-1341), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Orta Çağ Tarihi Bilim Dalı, Erzurum 2025.
• ŞABULDO, M., Zemli Yugo-Zapadnoy Rusi v Sostave Velikogo Knyajestva Litovskogo, Naukova Dumka, Kiev 1987.
• VÁSÁRY, István, “Mongol-Hungarian Encounters in the Fourteenth Century”, The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe-Political, Economica and Cultural Relations, Ed. Alexander V. Maiorov-Roman Hautala, Routledge, New York, 2021, (ss. 161-174).
• VERNADSKY, George, Moğollar ve Ruslar, Çev. Eşref Bengi Özbilen, Selenge Yayınları, İstanbul 2007.
• VESELOVSKİY, N. İ., Han iz Temnikov Zolotoy Ordıy Hogay i ego Vremya, Rossiyskaya Gosudarstvennaya Akademiçeskaya Tipografiya, Petrograd 1922.