ESKİ TÜRK GELENEKLERİNİN GÜNÜMÜZ KAZAK TOPLUMUNDAKİ İZLERİ

Öz

Kazakistan bağımsız Türk cumhuriyetleri arasında en büyük yüz ölçümüne sahip olan ülkedir. Konum itibarıyla da Asya’nın tam merkezinde yer alır. Aynı zamanda Kazakistan, hâkim olduğu coğrafyada birçok yeraltı zenginliğine sahip, dünya ticareti açısından önemli bir ülkedir. Rusya’nın sömürgesi olmak, büyük açlıktan en çok etkilenen millet olmak, Stalin’in siyaseti sebebiyle neredeyse çoğu büyük âlimini ve yetenekli nüfusunu kaybetmek Kazakistan için her biri başlı başına çok büyük talihsizliklerdi. Tarih boyunca karşılaştıkları tüm zor koşulların ardından bugün Kazakistan, bölgesinin en zengin ülkesidir. Günümüzde 21 milyonluk nüfusa sahip olan ülkenin en dikkat çeken özelliklerinden birisi de kültürel hafızasının son derece kuvvetli oluşudur. Kültürel hafıza o denli kuvvetlidir ki binlerce yıllık göçebe yaşam pratiklerinin, bozkır felsefesinin, Türk diline ait en erken kelime örneklerinin, mitolojik unsurlarının ve sembollerinin izini Kazak toplumunda bugün hâlâ bulmaktayız. Öyle ki Türk kültürünün bilinen en eski ögeleri halen neredeyse birebir korunmaktadır. Kültür ögeleri içerisinde özellikle inanca dair uygulamalardaki değişim İslamiyet’in kabulü ile görülür ki yeni dini ortam bile Şamanist unsurları tamamen silip atamamıştır. Türk kültür tarihi ve folklor araştırmaları için bir memba durumunda olan Kazak toplumu, doğum ve ölüm geleneklerinden gündelik yaşama giyim-kuşamdan yeme-içmeye değin sayısız kültürel ögeyi toplumsal belleğinde yaşatmaktadır. Bu sayısız örnek içinden belli başlı adetler seçilerek makaleye bir çerçeve oluşturuldu. Bu bağlamda makale kapsamını aşmaması adına dul at, kurt, kımız, göçer ev (keçe çadır), Nevruz Bayramı, baksı, alazlama, çeşitli doğa kültleri, saçı, yas tutma, ölü gömme gelenekleri, giyim-kuşam kültürü gibi konular başlıklandırıldı. Makalenin içeriğini oluşturan bir grup gelenek derlenirken sözlü kültür verilerine de başvurulmuştur. Bu noktada atasözleri ve deyimlerin anlatım dinamiklerini zenginleştirmesi öngörülmüştür. Günümüz Kazak toplumunun kültürüne bakıldığında bir başka dikkat çekici konu kültürel sürekliliğin canlılığıdır. Köklü bozkır medeniyetinin günümüzdeki en büyük temsilcileri olan Kazaklar, geçmişten miras aldıkları gelenekleri nesilden nesile aktarmışlardır. Bu kuşaklar arası aktarım en açık şekilde sözlü kültür geleneği içerisinde görülür. Herhangi bir kayıta bile ihtiyaç duymadan yüzyıllarca yaşayan ninni, masal, efsane, halk şiiri ve mit örnekleri vardır. Sözlü kültürün canlılığı toplumsal hafızanın kuvveti ile doğru orantılıdır. Tabiatla insan arasındaki yüksek adaptasyonun bir örneği olan göçebe yaşamda, hayatı kolaylaştıran pek çok eşya vardır. Bu eşyalar hem formunu hem de yapım tekniklerini günümüz Kazaklarında korumaktadır. Göçebe yaşam sadece işlevsellik gözetmez. Hayatı kolaylaştıran icatların yanında yüksek bir yaşam estetiği, mitoloji ve dünya felsefesi barındırır. Kazak toplumu işlevsellik ve estetik zevklerin bir araya geldiği eski Türk medeniyet unsurlarını toplum zihninde saklamıştır. Bu sebeple sayısız gelenek arasından seçilmiş örnekler ile bu makalede Kazak toplumunun gelenekleri kadar kolektif belleğinin gücü üzerinde de durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kazakistan
• Kazak Kültürü
• Türk Kültürü
• Gelenekler
• Âdetler
• Toplumsal Bellek

TRACES OF ANCIENT TURKISH TRADITIONS IN TODAY'S KAZAKH SOCIETY

Öz

Kazakhstan is the largest country among the independent Turkic republics in terms of area. Geographically, it is located in the very center of Asia. At the same time, Kazakhstan is an important country in terms of world trade, possessing many underground riches in the region it dominates. Being a colony of Russia, the fact that Kazakhstan was the nation most affected by the Great Famine and lost most of its great scholars and talented population due to Stalin’s policies were each, in itself, very significant misfortunes.After facing all the difficult conditions throughout history, Kazakhstan is today the richest country in its region. One of the most striking features of the country, which has a population of 21 million today, is its exceptionally strong cultural memory. The cultural memory is so strong that we can still trace the traces of thousands of years of nomadic life practices, the steppe philosophy, the earliest examples of words belonging to the Turkish language, and its mythological elements and symbols in Kazakh society today. In fact, the oldest known elements of Turkish culture are still almost protected. The transformation of cultural elements, particularly in religious practices, is evident with the adoption of Islam; even the new religious landscape has not completely erased shamanistic elements. Kazakh society, a resource for Turkish cultural history and folklore research, preserves countless cultural elements in its collective memory, from birth and death traditions to daily life, clothing, and food and drink. From these numerous examples, a framework was created for the article by selecting key customs. Topics within this scope were selected, including the widowed horse, kurut, kımız, nomadic house (felt tent), Nevruz, baksı, scorching, various nature cults, saçı, mourning, burial customs, and clothing culture. Oral cultural data was also utilized in compiling the group of customs that comprise the article's content. In this context, it was envisioned that proverbs and idioms would enrich the narrative dynamics. Another striking aspect of contemporary Kazakh culture is the vibrant cultural continuity. As the greatest contemporary representatives of the deep-rooted steppe civilization, the Kazakhs have passed down the traditions they inherited from the past. This intergenerational transmission is most clearly evident in the oral tradition. There are examples of lullabies, fairy tales, legends, folk poems, and myths that have survived for centuries without needing any recording. The vitality of oral culture is directly proportional to the strength of collective memory. Nomadic life, an example of the high level of adaptation between nature and humans, includes many items that make life easier. These items retain both their form and their production techniques in modern Kazakhs. Nomadic life isn't just about functionality. Along with inventions that make life easier, it also embodies a high aesthetics of life, mythology, and world philosophy. Kazakh society has preserved in its collective consciousness the elements of ancient Turkic civilization, which combine functionality and aesthetic pleasures. Therefore, using examples selected from countless traditions, this article will focus on the traditions of Kazakh society as well as the strength of its collective memory.

Anahtar Kelimeler

• Kazakhstan
• Kazakh culture
• Turkish culture
• Traditions
• Customs
• Folk memory

Kaynakça

1. AÇA, Mehmet, “Kazak ve Kırgız Türklerinde Defin Sonrası Bazı Uygulamalar ve Aş Verme (Aş Toyu)”, Millî Folklor, S. 43, 1999, ss. 24-33.
2. AHMETOVA, J., “Sacred Saukele In The World View Of Turks”, Bulletin Of The L.N.Gumilov Eurasian National University, C.129, S.4, 2019, ss. 33-38.
3. ALİMJANOVA, A. Ş., ŞAYMERDENOVA, M. D., Naurız Meyramı, Almatı 2016.
4. AYAGAN, B., (baş redaktör), Kazakstan Natsionalnaya Entsiklopediya, C.2, Medeni Mura, Almatı 2005.
5. ÇORUHLU, Yaşar, Erken Devir Türk Sanatı, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2020.
6. DEVRİSHEVA, Khalida, Seyahatnamelere Göre XIX. Yüzyılda Kazakların Sosyal ve Kültürel Hayatı, TTK, Ankara 2022.
7. DİYARBEKİRLİ, Nejat, Hun Sanatı, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1972.
8. DURMUŞ, İlhami, “Bozkır Kültürünün Oluşumu ve Gelişiminde At”, Gazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.1, S.2, 1997, ss. 13-19.

9. DURMUŞ, İlhami, Türk Kültürüne Giriş, Akçağ Yayınları, Ankara 2016.
10. ELİMBAY, Nursan (redaktör), “Kurt”, Kazaktın Etnografiyalık Kategoriyalar, Uğımdar Men Ataularının Desturli Juyesi Entsiklopediya, C.4, Almatı 2013.
11. HOPPAL, Mihaly, Avrasya’da Şamanlar, çev. Bülent Bayram, Şevket Çağatay Çapraz, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2014.
12. İBRAYEV, Şakir, Kazak Ritüel Folkloru, akt. Laura Bolatova, Türktav Yayınları, Ankara 2025.
13. İNAN, Abdülkadir, “Altay’da Pazırık Kazısında Çıkarılan Atların Durumunu Türklerin Defin Törenleri Bakımından Açıklama”, Makaleler ve İncelemeler, C.II, TTK Basımevi, Ankara 1998, ss.261-268.
14. İNAN, Abdülkadir, “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları”, Makaleler ve İncelemeler, C.I, TTK Basımevi, Ankara 1998, ss. 462-479.
15. İNAN, Abdülkadir, Tarihte ve Bugün Şamanizm, TTK, Ankara 2013.
16. KAFESOĞLU, İbrahim, Türk Millî Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2011.
17. KALAFAT, Yaşar, “Anadolu Türk Mitolojisinden Yapraklar: Karşılaştırmalı Bodrum Halk İnançları”, İzmir Araştırmaları Dergisi, S. 2, 2015, ss. 85-116.
18. KENJEAHMETULI, Seyit, Kazak Halkının Salt-Desturleri, Almatıkitap Baspası, Almatı 2017.
19. KOZIBAEV M. K., (baş redaktör), Kazakstan Tarihı (Köne Zamannan Buginge Deyin), C.2, Atamura, Almatı 2010.
20. MATİJANOV, Kenjehan, Kazak Aile Folkloru, akt. Halil Çetin, Türktav Yayınları, Ankara 2024.
21. NUSİPOKASULI, Ayıp, Tal Besikten Jer Besikke Deyin, Öner 21.Gasır, Almatı 2014.
22. ÖGEL, Bahaeddin, Dünden Bugüne Türk Kültürünün Gelişme Çağları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 2001.
23. ÖGEL, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, C. IV, TTK, Ankara 2022.
24. ÖGEL, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, C. V, TTK, Ankara 2022.
25. POTAPOV, L. P., Altay Şamanizmi, Kömen Yayınları, Konya 2012.
26. ROUX, Jean Paul, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, çev.: Aykut Kazancıgil, Dergâh Yayınları, İstanbul 2021.
27. SAİROV, Erlan (Genel Redaktör), Kunstkamera Jinağındağı Kazaktın Desturli Medeniyeti, İnstitut Kulturnoy Politiki i İskusstvoznaniya, Almatı 2008.
28. SAMAŞEV, Zeynolla, JETİBAEV, Jumaş, Kazak Petroglifteri Köne Tamırı Men Sabaktastığı, İl-Tex Yayın, Almatı 2005.
29. ŞEVÇENKO, E. V., “Suşnostnıe Çertı Narodnogo Kostyuma: Opıt Kulturologiçeskogo Analiza”, Kulturnıy Kod, S.1, 2025, ss. 67-77.
30. TEKEJANULI, Kusayın, Ejelgi Kazak Edet-Gurıptarı, Eltanım Baspası, Almatı 2014.
31. TÖLEYBAEV, A. T., Reliktı Doislamskih Verovaniy V Semeynoy Obryadnosti Kazahov (XIX- Naçalo XX.), Gılım, Alma-ata 1991.
32. TRYJARSKİ, Edward, Türkler ve Ölüm, Pinhan Yayıncılık, İstanbul 2012.
33. TÜLBASİYEVA, Lezzet, Kazakların Yaşam Estetiği, TTK, Ankara 2004.
34. ÜNAL, Fatih, “Kazak Türklerinde Defin Merasimi ve Aş Verme Geleneği”, Bilig, S. 45, 2008, ss. 103-130.