INTELLIGENCE ACTIVITIES AT THE KOK TURK STATE PERIOD

Öz

Throughout history, states have always engaged in conflict, pursuing their own interests. States competing with one another have placed great importance on acquiring information about one another to establish superiority. This is because monitoring global military, economic, political, and social developments has played a crucial role in shaping states' domestic and foreign policies. States have resorted to intelligence activities to monitor developments, obtain information that will strengthen them against external and internal threats, improve their positions, and take necessary precautions. The Turks inherited an ancient culture of state-building. The Turks state tradition allowed them to establish systematic organizations in military, administrative, intelligence, and political terms. One of the Turkic states that benefited from these systematic organizations was the Kok Turks, known for their military might and serving as a role model for other Turkic states. The Kok Turks established an intelligence network appropriate to the conditions of their time to ensure their security. The most important figure in this intelligence network was Bilge Tonyukuk. Under Tonyukuk's leadership, spies, envoys, and special units played a significant role in the Kok Turks intelligence network. They also utilized Sogdian diplomats, watchtowers established at strategic points in cities, and strategic cities. Thanks to this established intelligence network, the military and diplomatic moves of neighboring states were closely monitored. According to information found in Chinese sources and inscriptions, the Kok Turks regularly gathered intelligence on all states with which they established political relations, especially neighboring states. They used this information to gain an advantage over their rivals. In this context, information gathering and espionage activities held strategic importance in this period, as in previous periods. Thanks to their intelligence activities, the Kok Turks were able to anticipate both internal and external threats and build their political and military plans on solid foundations. Thanks to their intelligence activities, the Kok Turks were able to analyze their enemies' weaknesses and take action at the right time. Thanks to this rational and far-sighted approach, the Kok Turks were able to rule over vast territories for a long time. This study aims to analyze the intelligence activities of the Kok Turks in light of historical sources and existing literature from the period. It aims to emphasize that the Kok Turks military victories were driven not only by military power but also by an effective intelligence infrastructure. This study also aims to reveal the critical role of the Kok Turks military and political superiority, as well as their intelligence activities, in the state's longevity. In this respect, the article aims to make an original contribution to the literature on the history of Turkish intelligence by shedding light on the traces of the intelligence approach in early Turkic states.

Anahtar Kelimeler

• Intelligence
• Kok Turks
• Special Forces
• Bilge Tonyukuk
• Strategic Cities.

KÖK TÜRK DEVLETİ DÖNEMİNDE İSTİHBARAT FAALİYETLERİ

Öz

Devletler tarih boyunca kendi çıkarlarını gözeterek her zaman mücadele içerisinde olmuşlardır. Birbirleriyle mücadele eden devletler birbirlerine karşı üstünlük kurmak için birbirleri hakkında bilgi sahibi olmaya büyük önem vermişlerdir. Çünkü dünyada yaşanan askeri, ekonomik, siyasi ve sosyal gelişmelerin takip edilmesi devletlerin iç ve dış politikalarının belirlenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Devletler gelişmeleri takip etmek, dış ve iç tehditler karşısında kendisini güçlü kılacak bilgileri temin etmek, kendi konumlarını daha iyi hale getirmek ve gerekli tedbirleri almak için istihbarat faaliyetlerine başvurmuşlardır. Türkler devlet kurma konusunda kadim bir kültürün mirasçısı olmuşlardır. Türklerin sahip oldukları devlet geleneği askeri, idari, istihbarat ve siyasi açılardan sistemli organizasyonlar kurmalarına olanak tanımıştır. Bu sistemli organizasyonlardan faydalanan Türk devletlerinden biri de diğer Türk devletleri için rol model olan ve askeri gücüyle tanınan Kök Türkler’dir. Kök Türkler güvenliklerini sağlamak amacıyla kendi dönemlerinin şartlarına uygun olarak istihbarat ağı kurmuşlardır. Bu istihbarat ağının en önemli ismi Bilge Tonyukuk’tur. Tonyukuk liderliğinde Kök Türklerin istihbarat ağında kullandıkları yöntemler arasında casuslar, elçiler ve özel birlikler önemli bir yer tutmuştur. Bunun yanı sıra Soğdlu diplomatlardan, şehirlerin stratejik noktalarına kurulan gözetleme kulelerinden ve stratejik şehirlerden de yararlanmışlardır. Kurulan istihbarat ağı sayesinde komşu devletlerin askeri ve diplomatik hamleleri büyük bir dikkatle izlenmiştir. Çin kaynaklarında ve yazıtlarda yer alan bilgilere göre Kök Türkler, başta komşu devletler olmak üzere siyasi ilişki kurduğu tüm devletler hakkında düzenli istihbarat toplamıştır. Toplanan bu bilgileri rakiplerine karşı kendilerine avantaj sağlayacak şekilde kullanmışlardır. Bu bağlamda bilgi toplama ve casusluk faaliyetleri diğer dönemlerde olduğu gibi bu dönemde de stratejik bir önem taşımıştır. Kök Türkler uyguladıkları istihbarat faaliyetleri sayesinde hem iç hem de dış tehditleri önceden tespit ederek siyasi ve askeri planlamalarını sağlam temeller üzerine inşa etmişlerdir. İstihbarat faaliyetleri sayesinde Kök Türkler, düşmanlarının zayıf noktalarını analiz ederek doğru zamanda harekete geçmeyi bilmişlerdir. Bu akılcı ve ileri görüşlü yaklaşımları sayesinde Kök Türkler geniş topraklar üzerinde uzun süre hüküm sürebilmişlerdir. Bu çalışma, Kök Türklerin istihbarat faaliyetlerini dönemin tarihsel kaynakları ve mevcut literatür ışığında analiz etmeyi hedeflemektedir. Çalışma, Kök Türklerin askeri zaferlerinin arkasında yalnızca askeri gücün değil aynı zamanda etkili bir istihbarat altyapısının da yer aldığını vurgulamayı amaçlamaktadır. Yine çalışma, Kök Türklerin askeri ve siyasi üstünlüklerinin yanı sıra, istihbarat faaliyetlerinin de devletin uzun ömürlü olmasındaki kritik rolünü ortaya koymaktadır. Bu yönüyle makale, erken dönem Türk devletlerinde istihbarat anlayışının izlerine ışık tutarak, Türk istihbarat tarihine ilişkin literatüre özgün bir katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İstihbarat
• Kök Türkler
• Özel Birlikler
• Bilge Tonyukuk
• Stratejik Şehirler.

Kaynakça

1. AHMETBEYOĞLU, Ali, “Bizans Tarihçisi Menandros’un Türkler (Gök Türkler) Hakkında Verdiği Bilgiler”, Tarih İncelemeleri Dergisi, S. 50, 2009, ss. 541-546.
2. AKBULUT, Mürşit, İslam Öncesi Dönemde Türklerle Çinliler Arasında Casusluk Faaliyetleri (Hun Örneği), Yüksek Lisans Tezi, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bilecik 2019.
3. AKCAN, Ayten, “II. Türk Kağanlığı Devlet İdeolojisi İçerisinde Bilge Tonyukuk”, Asya Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 30, 2024, ss. 203-216.
4. ALTUNGÖK, Ahmet, “Ortaçağ Türk Dünyasında Haberleşme Kurumları: Casusluk ve Postacılık Faaliyetleri”, Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, C. 8, S. 1, 2012, ss. 173-211.
5. ATAY, Mehmet, “Stratejik Ulusal Güvenlik İstihbaratı”, Strateji Dergisi, S. 1, Ankara 1996, ss. 79-85.
6. AVCI, Gültekin, İstihbarat Oyunları, Birey Yayıncılık, İstanbul 2007.
7. AVCI, Gültekin, İstihbarat Teknikleri: Aktörleri-Örgütleri ve Açmazları, Timaş Yayınları, İstanbul 2004.
8. AYDIN, Erhan, “Ongi Yazıtı Üzerine İncelemeler”, İlmi Araştırmalar Dergisi, S. 25, 2008, ss. 21-38.

9. AYDIN, Erhan, “Köl Tigin ve Bilge Kağan Yazıtlarındaki Amga (Amgı) Korgan Üzerine”, Turkish Studies, vol: 413, 2009, ss. 273-282.
10. AYDIN, Erhan, “Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, C. 59, S. 2, 2011, ss. 5-26.
11. BARDAKÇI, Veli Vehbi, “Osmanlı Devleti Öncesi Vezirlik”, İstem Dergisi, S. 32, 2018, ss. 301-315.
12. BATUR, Ahsen, 1200 Yıllık Sürgün: “Türk Sözünün Hazin Serüveni, Selenge Yayınları İstanbul 2021.
13. BAYKARA, Tuncer, XI. Yüzyıla Kadar Türk Şehri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 1970.
14. BAYKARA, Tuncer, “Göktürk Yazıtlarının Türk İskan Tarihindeki Yeri”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, S. 38, 1990, ss. 17-29.
15. BAYKUZU, Tilla Deniz, Asya Hun İmparatorluğu, Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2020.
16. BEKTAN, Ali, Türklerde Casusluğun Tarihi, Motto Yayınları, İstanbul 2022.
17. BERNŞTAM, Aleksandr, İzbrannıye Trudı Po Arheologii i İstorii Kırgızii i Kırgızistana, T.2, Bişkek 1998.
18. CAFEROĞLU, Ahmet, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, İstanbul 1968.
19. CEZAR, Mustafa, Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara 1977.
20. CİHAN, Cihat, “Türk Devlet Felsefesi Açısından Kök Türk Devleti’nin Dış Politikası”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, C. 3, S. 1, 2001, ss. 59-71.
21. ÇAKAN, Varis, Orta Asya Türk Tarihine Giriş, C. 1, A Kitap Yayınları, Ankara 2015.
22. USTAOĞLU ÇELİK, Aydan, “Orhun Yazıtlarının Sosyal Bilgiler Öğretim Programında Yer Alan Değerler Çerçevesinde İncelenmesi”, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Akademi Bilim Dergisi, S. 55, 2016, ss. 47-61.
23. DARICILI, Ali Burak, “İstihbari Faaliyetler Kavramı”, İstihbarat Çalışmaları ve Araştırmaları Dergisi, C. 1, S. 1, 2022, ss. 1-22.
24. DEMİR, Cenker Korhan, “İstihbarat: Kavram, Süreç ve Temel Prensipler”, Türk İstihbarat Tarihi, ed. İsmail Demircioğlu, Ahmet Özcan, Namık Çencen, Yücel Yiğit, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2024, ss. 11-36.
25. DONUK, Abdülkadir, Eski Türk Devletlerinde Unvan ve Terimler, TDAV Yayınları, İstanbul 1988.
26. DURMUŞ, Eda, “Eski Türklerde Askerî Yapı”, Asya Araştırmaları Dergisi, C. 4, S. 1, 2020, ss. 87-102.
27. DURMUŞ, İlhami, “Bilge Tonyukuk”, Asya Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 1, 2019, ss. 29-46.
28. EKER, Süer, “Orta Asya’nın Gizemli Halkı: Soğdlular, Soğd ve Soğdca”, Türkbilig Türkoloji Araştırmaları Dergisi, C. 13 S. 24, 2012, ss. 77-92.
29. EKER, Süer, Türk-Soğd Kültürel Ortak Yaşamın Bugüne Mirası: Antik Pençakent ve Türklük Bilimi Araştırmaları, VII. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, C. II, Ankara 2020.
30. ERGİN, Muharrem, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1983.
31. EROĞLU, Haldun, “Klasik Dönemde Osmanlı Devleti’nin İstihbarat Stratejileri”, Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi, C. XXII, S. 34, 2003, ss. 11-33.
32. GENÇ, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2002.
33. GİRGİN, Kemal, Uluslararası İlişkiler-Modern İstihbarat ve Türkiye, Okumuş Adam, İstanbul 2003.
34. GOLDEN, Peter Benjamin, Türk Halkları Tarihine Giriş, çev. Osman Karatay, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2012.
35. GORYAÇEVA, Valentina Dmitriyevna, Srednevekovıye Gorodskiye Tsentrı i Arhitekturnıye Ansambl Kırgızii, İLİM, Frunze 1983.
36. GÖMEÇ, Saadettin, “Kök Türk Yazılı Belgelerde Yer Alan Unvanlar”, ERDEM, C. 12, S. 36, 2000, ss. 929-946.
37. GÖMEÇ, Saadettin, “Kök Türkler ve Uygurlar Çağında Türk Ordu Teşkilatına Umumi Bir Bakış, Hunlardan Günümüze Türk Askerî Kültürü, ed. A. S. Özkaya, Kronik Kitap, İstanbul, 2019, ss. 159-182.
38. GÖKSU, Erkan, “Kutadgu Bilig’e Göre Türk Savaş Sanatı”, Uluslararası Araştırmalar Dergisi, C. 2, S. 6, 2009, ss. 266-281.
39. GROBSKİY, Aleksandr, YULİAN, Semenov, Bez Yedinogo Vıstrela: İz İstorii Rossiyskoy Voyennoy Razvedki, Molodaya Gvardiya, Moskva 1984.
40. GROUSSET, Rene, Bozkır İmparatorluğu, Ötüken Yayıncılık, İstanbul 1999.
41. GUMİLEV, Lev Nikolayeviç, Eski Türkler, çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2019.
42. İLTER, Erdal, Millî İstihbarat Teşkilatı Tarihçesi, MİT Basımevi, Ankara 2002.
43. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lugat-it Türk, C. I, IV, çev. Besim Atalay, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1992.
44. KLYAŞTORNIY, Sergey, SULTANOV, Tulkin, Kazakistan: Türkün Üç Bin Yılı, Selenge Yayınları, İstanbul 2003.
45. KOCA, Salim, “Büyük Hun Devleti”, Türkler Ansiklopedisi, C. 1, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 1047-1082.
46. KOCA, Salim, Türk Kültürünün Temelleri, Berikan Yayınevi, Ankara 2019.
47. KULA, Sedat, ÇAKAR, Bekir, “Maslow İhtiyaçlar Hiyerarşisi Bağlamında Toplumsal Bireylerin Güvenlik Algısı ve Yaşam Doyumu Arasındaki İlişki”, Bartın Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, C. 6, S. 12, 2015, ss. 191-210.
48. KURAT, Akdes Nimet, “Gök Türk Kağanlığı”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Dergisi, X/1-2, 1952. ss. 1-56.
49. KUZAKÇI, Başak, Soğdlar ve Türkler: İpek Yolu’nun Tüccarları ve Hâkimleri, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul 2023.
50. LİGETİ, Lajos, Bilinmeyen İç Asya, çev. Sadrettin Karatay, TDK, Ankara 2011.
51. LOKMANOĞLU, Ensar, İlknur Bilgi Kurt vd., “İstihbarat Toplama Yöntemlerinden Birisi Olan Humint Türü Espiyonaj Faaliyetlerinin Temeli İletişim: Kavramsal Bir Derleme”, Dijital Communication Journal, vol. 6 ıssue. 12, 2023, ss. 38-62.
52. MANDALOĞLU, Mehmet, “Eski Türklerde İstihbarat ve Casusluk Faaliyetleri”, ÇAKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 15, S. 2. 2024, ss. 487-521.
53. MANDALOĞLU, Mehmet, “Orta Asya İlk Türk Devletlerinde Haberleşme Yöntemleri”, Journal Of Universal History Studies, 7(1), 2024, ss. 99-119.
54. MARSHAK, Boris, Legends, Tales and Fables In The Art Of Sogdiana, Bibliotheca Persia Press, New York 2002.
55. MORİ, Masao, “Soğdluların Orta Asya’daki Faaliyetleri”, Belleten, C. 47, S. 185, 1983, ss. 339-352.
56. MUTLU, Nedim, “İstihbarat Üzerine Tarihsel Düzlemde Metaforik Bir Sentez: İç Güvenlik Bağlamında Paramedik Yaklaşım”, Güvenlik ve İstihbarat Çalışmaları Dergisi, C. 1, S. 1, 2023, ss. 53-75.
57. ÖGEL, Bahaeddin, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1971.
58. ÖZDAĞ, Ümit, İstihbarat Teorisi, Kripto Basın Yayım, Ankara 2008.
59. ÖZDAĞ, Ümit, “Devlet ve İstihbarat”, Beykent Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Dergisi, C. 1, S. 3, 2009, ss. 33-50.
60. PAYDAŞ, Kazım, “Emir Timur’un Fetihlerinde Haber Alma Teşkilatının Önemi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 28, S. 46, 2009, ss. 35-52.
61. PEHLİVANLI, Hamit, “Eski Türkler ve Selçuklularda İstihbaratçılık”, Türkler Ansiklopedisi, C. 5, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 279-285.
62. SÖNMEZ, Selami, “Ortaçağ Türk ve İslam Dünyasında Kervansarayların (Hanlar-Ribatlar) Fonksiyonları”, Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, S. 16, 2007, ss. 295-323.
63. SÜMER, Faruk, “Dokuz Oğuzlar”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul 1994, ss. 500-502.
64. ŞAHİN, Çiğdem “Gök-Türk Devleti Diplomasisi (552-630)”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, S. 40. 2018, ss. 125-156.
65. ŞEŞEN, Ramazan, İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Bilge Kültür Sanat Evi, İstanbul 2020.
66. TABALDIYEV, Kubatbek Şakiyeviç, Drevniye Pamyatniki Tyan-Şanya, Universitet Tsentralnoy Azii, Bişkek, 2011.
67. TAŞAĞIL, Ahmet, “İslam Öncesi Devirde Türk Ordusu”, Türkler ve Askerlik, ed. Süleyman Kızıltoprak, İstanbul Yayınları, İstanbul 2009.
68. TAŞAĞIL, Ahmet, “Türk Askerî Tarihinin Başlangıcı: Hun Ordusu”, Hunlardan Günümüze Türk Askerî Kültürü, ed. A. S. Özkaya, Kronik Kitap, 2019 İstanbul, ss. 159-183.
69. TAŞAĞIL, Ahmet, “İslam Öncesi Dönemde Türklerde İstihbarat”, Türk İstihbarat Tarihi, ed. İsmail Demircioğlu, Ahmet Özcan, Namık Çencen, Yücel Yiğit, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2024, ss. 37-57.
70. TEKİN, Talat, Irk Bitig, TDK Yayınları, Ankara 2017.
71. TEKİN, Talat, Orhon Yazıtları, BilgeSu Yayınları, Ankara 2018.
72. TEZSEVER, Serhat, Millî Güvenliğimiz İçinde İstihbarat, İstanbul Üniversitesi Basımevi, İstanbul 2000.
73. TSAİ, Liu Mai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri, çev. Ersel Kayaoğlu-Deniz Banoğlu, Selenge Yayınları, İstanbul 2006.
74. TZU, Sun, Savaş Sanatı, çev. Sibel Özbudun, Zeynep Ataman, Anahtar Kitaplar Yayınları, İstanbul 2013.
75. ULUÇ, Sıtkı, Gizli Servis Öyküleri, İmge Kitabevi, Ankara 1994.
76. YAKIN, Aziz, İstihbarat, Casusluk ve Casuslukla Mücadele, Dışişleri Akademisi Yayınları, Ankara 1969.
77. YAZAR, Nurullah, “İslamiyet’in Kabulü ve Sonrası Türklerde İstihbarat”, Türk İstihbarat Tarihi, ed. İsmail Demircioğlu, Ahmet Özcan, Namık Çencen, Yücel Yiğit, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2024, ss. 59-89.